Кіріспе

Құс түрі. Жапон ақкөзі (Zosterops japonicus) – ақкөздер тұқымдасына жататын шағын тұтқыл құс. Түрлік атауы кейде "жапоника" деп жазылады, бірақ бұл тұқымның грамматикалық жынысына қарай дұрыс емес. Оның табиғи ареалы Шығыс Азияның көп бөлігін қамтиды, оның ішінде Ресейдің Солтүстік-Шығысын, Жапонияны, Индонезияны, Кореяны және Филиппинді де қамтиды. Ол мал ретінде және зиянды жәндіктерді бақылау үшін әлемнің басқа аймақтарына қасақана таралған, бірақ нәтижелері әртүрлі болды. Жапон аралдарының ендік түрлерінің бірі ретінде, ол жапон өнерінде көптеген рет бейнеленген және тарихи тұрғыдан қызғыш құс ретінде ұсталып келген.

Таксономия

1847 жылы орнитологтар Коенрад Якоб Темминк пен Герман Шлегель Жапонияда табылған бір мысалдан бастап, сүйіріліп ақ көзді сипаттады. Олар Zosterops japonicus деген екі атауын берді. Бұрын "жапондық ақ көз" деген атау Zosterops japonicus үшін қолданылып келген, ал қазір Филиппиннің Z. japonicus-інің кіші түрлері жеке түр ретінде қарастырылады, олар "таулық ақ көз" Z. montanus деп аталды. 2018 жылы жарияланған молекулалық филогенетикалық зерттеуде Z. montanus және Z. japonicus-тің бірнеше кіші түрлерінің бір түр екендігі анықталды, соның салдарынан олар біріктірілді. Олар Z. japonicus Temminck & Schlegel, 1845-ке жатқызылды, себебі бұл Z. montanus (Бонапарт, 1850) атауынан бұрын пайда болған. Біріктірілген таксондар үшін "сүйіріліп ақ көз" деген жаңа атау енгізілді. Сонымен қатар, бұрынғы Z. japonicus-тің бірнеше кіші түрлері өздерінің жеке түрлеріне, яғни Swinhoe's white eye Z. simplex-ке бөлінді. 15 мойындалған кіші түр бар, олардың көпшілігі тек белгілі бір аралдарда ғана кездеседі: оның маңдайы жасыл, ал тамағы сары. Ақ көздің дөңгелек қанаттары мен ұзын, жұқа мүсілі бар – бұл екеуі де оның өте шеберлігін көрсетеді. Оның қанаттары қоңыр, бірақ жасыл сызықпен шеңберленген. Басқа ақ көздер сияқты, бұл түр де ерекше ақ көз шеңберіне ие, содан оның аты шыққан (межиро, Жапонияда осы құс осылай аталады, "ақ көз" деп аударылады). Ересек құстардың дене ұзындығы 9,75-12,75 грамм аралығында болады. Ұялары әдетте кесе пішіндес, диаметрі 56,2 мм және тереңдігі 41,7 мм. Оның тамақтануының салдары жергілікті жәндіктер популяциясын реттеу және тұқымдарды тарату болып табылады; алайда, ақ көздің тұқымдарды тарату қабілеті Гавайиде аса маңызды емес сияқты.

Тарату

Бұл құс Жапония, Корея, Тайвань, Шығыс Қытай және Филиппиннің солтүстік бөлігінде кездеседі. Құстың көшіп-қонып жүретін топтары қыстауды Бірма, Таиланд, Хайнань аралы және Вьетнамда өткізеді. Ақкөз Жапонияда кең таралған және көптеп кездесетін, ең көп кездесетін құс түрлерінің бірі саналады. 2018 жылдың көктемінде Оңтүстік Калифорнияда жапондық ақкөздердің бірнешеуі байқалды, ал 2019 жылы Сан-Диего округінде олардың көбейіп өсіп жатқаны расталды. Дегенмен, 2019 жылы Калифорниядағы құстар жаңа түрге, Суинхо ақкөзіне жатқызылды. Тайваньдағы ақкөздердің көпшілік бөлігі де Суинхо ақкөзіне қайта жіктелді.

Гавайи

1929 жылы Оахуға алғаш рет әкелінген ақ көздің популяциясы жылдам өсіп, қазір Гавайи аралдарының барлығында кездеседі; осы аралдардың климаты тропикалық жаңбырлы ормандардан бастап, жапырақты ормандарға дейін өзгеріп отырады. Кейінгі таратпалар мен табиғи ареалдың кеңеюі (қоныстанған аумақтың ұлғаюы) нәтижесінде, 1987 жылға қарай ақ көз Гавайи аралдарындағы ең көп кездесетін құс екені анықталды. Ол құс паразиттерінің таратушысы болып табылады, бұл паразиттер Гавайи балды құстары сияқты жергілікті құстардың популяциясына зиян келтіреді, сондай-ақ тасталған тұқымдар арқылы шабуылдайтын өсімдік түрлерін таратуға себеп болады.

Жыртқыш жануарлар

Гавайидегі жергілікті құс түрлерін жейтін организмдерге полинезиялық, қара және норвегиялық егеуқұйрықтар мен мангуст сияқты шағын сүтқоректілер жатады. Ысқырық ақкөздің табиғи жауы туралы ешқандай мәлімет жоқ. Ысқырық ақкөздің өмір сүретін аймақта шағын сүтқоректілер мен құстарды жейтін организмдер, сол ақкөзді де жейді деген қорытындыға келуге болады.

Бәсекелестер

Табиғи ортасында, сойқылы ақкөз басқа жергілікті шағылалы құстармен, оның ішінде Бонин ақкөзі (Apalopteron familiare) сияқты бір туыс құстармен бәсекелеседі. Гавайиде сойқылы ақкөз, жалпы 'амакихи сияқты жергілікті шағылалы құстармен, тамақ (мысалы, нектар және жеміс) үшін де, кеңістік үшін де бәсекелеседі. Гавайиде сойқылы ақкөз эндемикалық (жергілікті) гүл түрлеріне баратыны байқалды, олар эндемикалық нектар жейтін құстармен (нектармен қоректенетін құстармен) бірге дамуға бейімделген деп есептеледі. Жергілікті құстардың статусын анықтау маңызды; құрып кету қаупі төнгендері үшін маңызды мекендеу ортасын белгілеуге болады. Инвазивті экзотикалық құстардың басқа жағдайларында жоюдың мүмкін екендігі және қолданылуы әлі анықталған жоқ, бірақ Гавай аралдарында сойқылы ақкөзді жою мүмкіндігі қарастырылуы мүмкін. Дегенмен, ақкөздің қазіргі экологиялық рөлі толыққанды түсінілмегендіктен (мысалы, тұқым таратушы, тозаңдаушы және т.б.), қандай да бір қатаң шаралар қолданар алдында қосымша зерттеулер қажет.