Кіріспе

Тіс дамуы немесе одонтогенез – тістердің қалыптасуы және ауыз қуысына өсуі процесі. Тіс дамуы түрлерге қарай әртүрлі болады.

Балық

Балықтарда Хокс генінің экспрессиясы тіс пайда болу механизмдерін реттейді. Дегенмен, акулалар өмір бойында жаңа тістерді түбегейлі түрленген механизм арқылы үздіксіз шығарып отырады. Акула тістері тілге жақын орналасқан өзгертілген қабықшалардан (шашақтардан) қалыптасады және қатарлап жаққа қарай жылжып, соңында түсіп қалады. Олардың шашақтары (дермальді тістер) және тістері гомологты мүшелер болып табылады.

Сүтқоректілер

Жалпы, адам емес сүтқоректілердің тістерінің дамуы адам тістерінің дамуына ұқсас. Әдетте, айырмашылықтар морфологиясы, саны, даму мерзімі және тістердің түрлерінде болады. Дегенмен, кейбір сүтқоректілердің тістері адам тістерінен өзгеше дамиды. Мыстықтарда тіс дамуын бастау үшін WNT сигналдары қажет. Кеміргіштердің тістері үздіксіз өседі, сондықтан олар әртүрлі материалдарды шағып, тістерін тозуға мәжбүр болады. Егер кеміргіштерге шағуға рұқсат берілмесе, олардың тістері ауыздың жоғарғы жағын тесіп өтеді. Сонымен қатар, кеміргіштердің алдыңғы тістері екі бөліктен тұрады, олар тіс тәжі мен тамыр аналогтары деп аталады. Лабиальді бөлігі эмальдан жасалған және тіс тәжіне ұқсас, ал лингвальді бөлігі дентиннен жасалған және тамырға ұқсас. Кеміргіштердің эмаліндегі минералдардың таралуы маймылдар, иттілер, шошқалар және адамдардан өзгеше. Жылқы тістерінде эмаль және дентин қабаттары өріліп, тістердің беріктігін арттырып, тозу жылдамдығын азайтады. Көпшілік пікірдің қарамастан, жылқы тістері шексіз өспейді. Керісінше, тіс қызыл иектің астынан шығады. Жылқылар 30 жасқа келгенде тістерінің шығуы тоқтай бастайды, және егер олар ұзақ өмір сүрсе, олардың тістерінің тамырлары үшінші онжылдықтың ортасынан кейінге қарай толығымен түсіп қалады. Манаттарда төменгі жақ молярлары жақ сүйегінен бөлек дамиды және жұмсақ тіндермен бөлінген сүйек қабықшасына ендірілген. Бұл пилдердің алмалы тістерінде де кездеседі, олар тозығы жеткен тістерді ауыстыру үшін шығады. Пилдер өмірінде алты жиынтық молярға ие, олардың барлығы ауыздың артқы жағынан өсіп, кейін алға жылжып шығады. Tubulidentata тобының барлық өкілдерінде алдыңғы тістер немесе клыстар жоқ, олардың тістерінде эмаль жоқ және олардың молярлары тамырдан үздіксіз өседі.

Адам тістерінің дамуы

Адам тісінің дамуына келсек, адамдар мен басқа приматтардың тістері өмірінің бастапқы кезеңінде әртүрлі жайларда баяу дамиды. Приматтар мен адамдарда тіс тіні қалыптасқаннан кейін, организмнің қалған өмірінде аз өзгерістер болады, бірақ тістердің тозуы және тіс аурулары сияқты факторлар приматтардың тіс тінін өзгерте алады. Приматтардың тіс тіні қабатты құрылымнан тұрады, және ғалымдар осы қабаттарды уақыт бойынша зерттеп, тістерінің толыққанды дамуын анықтай алады. Осы қабатты құрылым адамдар мен приматтардың өмірі бойы сақталады.

Омыртқасыз жануарлардың "тістері"

Шынайы тістер омыртқалы жануарларға ғана тән, бірақ кейбір омыртқасыз жануарларда да кейде "тістер" деп аталатын ұқсас құрылымдар кездеседі. Мұндай "тістері" бар ең қарапайым геномға ие организм, болжам бойынша, Анцилостома туысы (Ancylostoma duodenale, Necator americanus). Жұмсақ денелілерде радиула деп аталатын, хитиннен тұратын "тістері" бар құрылым болады. Дегенмен, олар омыртқалы жануарлардың тістерінен гистологиялық және даму тұрғысынан мүлдем өзгеше және гомологты емес болуы мүмкін. Мысалы, омыртқалы жануарлардың тістері жүйке қыртысынан (мезенхимадан туындаған тіс бүршігі) дамиды, ал жүйке қыртысы және тіс эмалі сияқты тіндер омыртқалы жануарларға ғана тән.

Генетика

Жыртқыш жануарлардың тіс дамуындағы зерттеулердегі кейбір ғалымдар, жас жануарлардың тістері қалай дамитыны туралы мәліметтер жинау үшін SHH генінің орналасқан жерін және қызметін, сондай-ақ тіс жасаушы жолақты (odontogenic band) анықтауға бағытталды.