Ақсум патшалығының монета жүйесі

Кіріспе

Аксум патшалығында өндірілген және қолданылған монеталар

Аксум монеталары – қазіргі Эритрея және Эфиопияда орналасқан Аксум патшалығында (немесе Аксум) өндірілген және қолданылған монеталар. Оның монеталары шамамен 270 жылдан бастап король Эндубис тұсында шығарылып, айналымға түсірілді. 7 ғасырдың бірінші жартысында патшалықтың ықпалы төмендеген кезде, Таяу Шығыстың көп бөлігі сияқты, динарды қолдана бастады. Орта ғасырларда Могадишу сұлтандығының монеталары, 12-ші ғасырдың басынан бастап Африка мүйізінің шығыс және оңтүстік бөліктерінде ең көп таралған валюта болды. Аксум монеталары патшалықтың сол кездегі мәдени әсерлері мен діни ахуалының (алғаш политеизм, кейіннен шығыс христиандығы) көрсеткіші болып табылады. Ол сонымен қатар, патшалықтың гүлденуіне себеп болған Қызыл теңіздегі сауданы жеңілдетті. Монеталар аймақта кең ауқымды археологиялық жұмыстардың болмауына байланысты Аксум патшаларының сенімді хронологиясын құруға да өте құнды көмек көрсетті.

Монеталар шығарылғанға дейінгі кезең

Монеталар шамамен 270 жылға дейін соғыла бастағанымен, металл монеталар Аксумда орталықтандырылған монета соғудан бұрын ғасырлар бойы қолданылған болуы мүмкін. "Эритрея теңізінің айналысы" есімді кітапта ақсумиттер мыс сатып алғаны, "оларды әшекейлер жасауға және ақша ретінде кесуге пайдаланғаны" және "онда тұратын шетелдіктерге аздаған ақша (денарий) әкелгені" айтылған. Осыдан Қызыл теңіздің халықаралық сауда жолдарында орналасқан Ақсуми патшалары, ішкі және халықаралық сауданы жеңілдету үшін бірыңғай валютаның қажеттілігін түсінген деген қорытынды жасауға болады.

Әсерлер

Ақсуми монеталарының дизайны мен жасалуы жергілікті болғанымен, монета қолдануға түрткіс болған сыртқы ықпалдарды толығымен жоққа шығаруға болмайды. Ақсумда монеталар алғаш рет соғылған кезде Қызыл теңізде римдіктермен кең сауда қатынастары болды; сондай-ақ кушан немесе парсылық ықпал да болған болуы мүмкін. Рим, Химяр және кушан монеталары ірі Ақсум қалаларынан табылған, бірақ олардың саны өте аз және шетел валютасының айналымы шектеулі болған сияқты. Оңтүстік Арабия мемлекеттері де монеталар соққан болса да, ГДРТ тұсында Оңтүстік Арабиядағы Ақсумның қатысу кезінде олар қолданыстан шығып қалды және тек сирек электро немесе алтын монеталар (Саба мен Химярда негізінен күміс, ал Хадрамаутта қола) шығарды, сондықтан ықпалы күмән тудырады. Бірақ, ең басты себеп – еліктеу емес, экономикалық қажеттілік болды. Қызыл теңіз және оның жағалаулары әрқашан халықаралық сауда орталығы болып келген, ал монеталар енді «әлемдік держава» сауданы дамытуға және байлықты арттыруға көмектесер еді. Осы ықпалдарға қарамастан, монеталар шынымен жергілікті стильде жасалған, ал шетелдік ықпалдар салыстырмалы түрде әлсіз және аз болды. Дегенмен, Эритреяда жүргізілген соңғы алтын іздеу жұмыстары Емба Дерхода маңызды алтын кендерін тапты, ал кен орындары Эритреяның батыс-орталық аймағындағы Зарада да расталды.

Күміс және басқалары

Ақсуми дәуірінде алтынның жергілікті көздері расталғанмен, күміс Ақсумда сирек болған сияқты. Аймақтағы күміс кен орындары туралы 15-16 ғасырларға дейін ешқандай мәлімет жоқ. Күміс «Эритрея теңізінің айналымы» еңбегінде импортталғаны айтылса да, күміс монеталардың көптігін ескерсек, ол Ақсумдағы күмістің жалғыз көзі болмауы керек. Сонымен қатар, күміс монеталардың көптеген түрлерінде алтын инкрустациясы (көбінесе құнын арттыру мақсатында) кездеседі. Егер күміс соншалықты сирек болса, оны негізінен импорттау қажет еді. Ақсуми монеталарының сапасы да қатаң бақылауда болды, көбінесе олардың тазалығы жоғары болды. Мысалы, Афиластың алтын монеталарының ең төменгі тазалығы 90 пайызды құрайды. Алғашқы монеталар көбінесе теориялық салмағына жақын болды, ал кейбіреулері тіпті одан да салмақты болды. Дегенмен, монеталардың салмағы уақыт өте келе төмендеуге бейімділік көрсетті (бірақ үнемі немесе біркелкі емес). Бұл Ақсумның алтынның көп мөлшеріне қол жеткізгенін көрсетеді. Монеталарда патшаның жеке атымен қатар эпитет (Ge'ez: እለ "ол кім" деген мағына беретін Әлля басталатын) немесе лақап аты жазылған. Биси аттары ертеректегі монеталарда жеке аттармен бірге жиі қолданылса, эпитеттер кейінгі жылдары көбірек таралды, кейбір дереккөздерде жазылған жалғыз ат болып табылды.

Патшалар

295 жылдан 620 жылға дейін Аксум патшалығының он сегіз патшасының атынан монеталар соғылды: Эндибис, Афилас, Оусан I, WZB, Езана, Оуазебас, Эон, MHDYS, Эбана, Незана, Оусан II, Калеб, Арма, Элла Габаз, Израиль, Герсем, Жоел және Хетасас.

Эндибис

Эндубис, монета қағуды бастаған алғашқы Ақсум патшасы, монеталардың бет және артқы жағында тек өзінің суретіне назар аударды. Суреттерде оның басы және кеудесінің жоғарғы жартысы профильде, патшалық бас киім немесе шлем мен көптеген әшекейлермен бейнеленген. Өзінің патшалық атын жазумен қатар, Эндибис өзінің «биси» атын да көрсеткен, бұл практика оның алғашқы мұрагерлері тарапынан жалғастырылды, бірақ кейінірек монеталарда жиі кездеспеді. «Биси» аты – бұл тайпалық байланыс немесе «этникон» (яғни патшаның тегіне сілтеме), және әр патша үшін әртүрлі болды. Оның шығарған монеталарының бірінде оның алдыңғы бейнесі бейнеленген, ол оның билік ету кезеңінде аяқталды және тек кейінгі патшалар дәуірінде қайта жаңғыртылды. Кейінгі билеушілер Афиланың тағы екі ерекшелігін қабылдамай қалды. Олардың бірі – Ақсум монетасында тек эпиграфикалық жағынан қолданылған «Патша Афилас» деген жазуды монетаның артқы жағына қолдану. Екіншісі – оның арпа немесе бидайтың бір басын кері жағында пайдалануы, бірақ патшаның суретінің айналасында айналып тұрған екі басын қолдануы жалғасты. Алайда, Афиланың күміс монетасы, бұрынғысының салмағынан екі есе жеңіл болған, монета қағу басталғанға дейін күміс үшін жаңа Ақсум стандартына айналды. Ескі монетаның құны қажеттіден артық болғандықтан, жаңа монета бұл мәселені шешті. Алайда, Афиланың қола монетасы екі есеге көбейтіліп, 4,83 граммға жетті. Монетаның сирек кездесуі оның нарықтан тез алынып тасталғанын көрсетеді, сондай-ақ оның ширек алтын монетасы да алынып тасталған болуы мүмкін. Бұл екі монета – Афиланың суретін профиль емес, алдыңғы жағынан бейнелеген жалғыз монеталары. Оның монеталарында крестті қабылдауымен бірге, әрине, монеталардағы жұлдыз және ай символынан бас тарту да болды. Кейінгі христиандық монеталар Константиннің 4,54 грамм стандартын қабылдағанын көрсетеді, ал Ақсум монеталарының теориялық салмағы да алтын монеталар үшін 1,70 граммға дейін төмендеді. Езананың ешқандай символы жоқ монеталары, сондай-ақ оның әкесі Усананың ұқсас символсыз монеталары табылған. Бұл Фрументиус Езананың әкесіне ықпал етіп, елдегі христиандарды жинаған және Руфинның жазбаларына салмақ берген кезде Ақсумдағы діннің өзгеруін көрсетеді.

Endubis, the first known Aksumite king to mint coins, focused almost entirely on his image on both the obverse and reverse. The images were of his head and upper half of his chest in profile, wearing a regnal headcloth or helmet and abundant jewelry. In addition to inscribing his regnal name, Endybis also noted his "bisi name, a practice continued by his early successors, but often missing in later coins. The bisi name was a sort of tribal affiliation or "ethnikon" (i. e. a reference to the king's lineage) that was different for every king. One of his issues included his frontal image on the obverse, which ended with his reign and was only revived by the late kings. Two other minting features of Aphilas were also abandoned by later rulers. One of these was the use of just the inscription "King Aphilas" as the reverse of a coin, the only purely epigraphical side ever used on an Aksumite coin. The other was his use of a single ear of barley or wheat as a reverse, though his use of two ears circling around the king's image continued. Aphilas's silver coin, however, issued at half the weight of the former, became the new Aksumite standard for silver up until the end of coinage. The older coin was presumably more valuable than needed, and the new coin remedied the problem. Aphilas's bronze issue, however, was instead doubled to 4.83 grams. The coin's rarity may attest to its quick withdrawal from the market, as is assumed with his quarter aureus. These two issues are the only one of Aphilas's issues to portray him frontally, rather than in profile. Along with the adoption of the Cross on his coins came, of course, the abandonment of the star and crescent symbol on the coins. Later Christian coins reflect the adoptment of the 4.54 g standard by Constantine, with theoretical weights in Aksumite coins likewise dropping to 1.70 g for the gold coins. Coins of Ezana without any symbol at all have also been found, along with similar symbolless coins of his father, Ousanas. These may reflect a transition in the religion in Aksum when Frumentius was influencing Ezana's father and gathering Christians in the country, giving weight to the writings of Rufinus.

Алтын монеталар

Алтын монетаның орташа салмағы 2,5–2,8 грамм және шығарылған кезде диаметрі 15–21 мм болған. Бұл Пробус тұсында салмағы 4,62–6,51 грамм болған ауреус монетасының жартысына тең. Израиль (570–600) монетасының салмағы 1,5 грамм, диаметрі 17 мм болған. Морис Тиберийдің римдік солидусы 4,36–4,47 грамм салмақта болды. Осы монеталардың көп бөлігі Ақсумда емес, Оңтүстік Арабияда табылды. Атауы белгісіз болғандықтан, оны АУ бірлігі деп атайды.

Күміс ақшалар

Сондай-ақ, Эндубиспен бірге айналымға түскен бұл монеталардың салмағы 2,11–2,5 граммды құрады, бұл 3,5–4,5 граммдық римдік антонинианның салмағының жартысы болды. 3 ғасырдың басындағы денарийдің салмағы 2,5–3,00 граммды құрап, 52 процент немесе одан аз күмістен жасалған, ал Аксум монеталары бастапқыда дерлік таза күміс болды, бірақ кейін құрамы төмендетілді. Атауы белгісіз болғандықтан, оны АR бірлігі деп атайды.

Негізгі монеталар

Көптеген қола және күміс монеталар негізінен Аксум аумағында табылған, ал Яһудея, Мерое және Мысырдан өте сирек мысалдар кездеседі. Олар пішіні мен қалыңдығы жағынан ескі римдік Ас және Сестерций монеталарының шамамен өлшемдеріне ұқсайды. Дизайн да римдік монеталар сияқты дамыды: бастапқыда жақсы сапалы болған, бірақ кейіннен суреттері көнеріп, тану мүмкін болмайтын күйге жетті. Атауы белгісіз болғандықтан, оны диаметрінің миллиметрдегі бірлігі ретінде, мысалы, 17 мм монета үшін Æ17 деп атайды.

Сауда

Аксум мемлекеті монета қағуды бастаған кезде, ол Грекиямен, Риммен, Парсы империясымен және Үндістанмен ұзақ сауда тарихына ие болған еді. Монетаның осылай кеш пайда болуы, шындығында, біршама таңқаларлық. Монета қолданылысының кешігуі, монетаның қабылдануы үшін қажетті дамыған экономиканың жетіспеуімен байланысты болуы мүмкін. Ақсуми монеталарының халықаралық қолданысы ерте кезеңдерде-ақ басталған сияқты, себебі Үндістанда патша Езананың және тіпті патша Афиластың (монета шығарған екінші Ақсуми билеушісі) монеталары табылды.

Құлдырау

VII ғасырда аксумиттік билік әлсіреп, эфиопиялық қоғам таулы аймақтарға көбірек шегіне бастады, ал жағалау аймақтары маңызсыз аймақтарға айналды. Монеталар айналыста қала берді, бірақ олардың қолданылуы Нубия, Оңтүстік Арабия және Африка мүйізі сияқты жергілікті аймақтармен ғана шектелді.

Археология

Монеталардың мәніне байланысты (мысалы, патшалардың есімдерін көрсету), олар Аксум патшаларының тарихын құруда өте маңызды болып табылды. Аксум қаласының шамамен 98 пайызы әлі қазба жұмыстарынан өтпеген, ал басқа аймақтар тіпті одан да аз зерттелген. Археологтар монеталардың саны мен стилін талдау арқылы белгілі бір дәуірдің хронологиясын жасады, ол 6-шы және 7-ші ғасырлардың соңына дейін қабылданды. Монеталары арқылы 20 Аксум патшасы белгілі болса да, жазбалар тек екеуінің бар екенін растайды – олар ең танымал патшалар: Езана мен Калеб, олардың билік ету кезеңдері Аксум патшалығының гүлденген шағында ерекше өркендеуге ие болды. Көптеген монеталар Солтүстік Эфиопия мен Эритреяда, Аксумның орталық аймағында табылған, сондай-ақ Аратто мен Лалибеладан да монеталар табылды деген хабар бар. Көптеген монеталар одан да алыс жерлерде кездесті. Оңтүстік Арабияда көптеген монеталар (бір күміс монетадан басқа барлығы алтын) табылған, бұл Аксумның өзінен де көп, бұл аймақтың кейбір бөліктерінде Аксумдықтардың болуын көрсетеді (бәлкім, GDRT заманынан бастап Оңтүстік Арабияның бір бөлігін бақылауды талап ететін титулдарды қолдауға себеп болды). Бұл сақтау орындары Калебтің кезінде қалған монеталардың қалдықтары болуы мүмкін (әскерилерге жалақы төлеу үшін пайдаланылған), ол Аксумдық губернатордың басқаруында болған кезде. Африка мүйізінен және Арабия түбегінен тыс, монеталар Израиль, Мерое, Египет және Үндістан сияқты алыс елдерде де табылған. Күміс және мыс монеталар көбінесе Аксумда кездеседі, бірақ олардың кейбіреулерін Палестинадағы қажылық орталықтарына дейін табуға болады. Тарихи дәлелдерге қоса, монеталардағы Ге’ез тілінің қолданылуы құнды тілдік ақпарат береді. Ге’ез тілінің дауыстануы сирек қолданылса да, Аксум монеталарындағы оның қолданылуы лингвистерге еврей, араб, Оңтүстік Араб және ертерек, дауыстанусыз Ге’ез сияқты ескі семит әріптерінде көрсетілмейтін дауысты өзгерістер мен ауысуларды талдауға мүмкіндік береді.