Кіріспе

Құқықтық ілім Clausula rebus sic stantibus – жағдайлардың түбегейлі өзгеруіне байланысты шарттың немесе келісімнің күшін жоюға мүмкіндік беретін құқықтық ілім. Халықаралық құқықта бұл ілім, негізінен, “келісімдер орындалуға тиіс” деген pacta sunt servanda қағидасынан “құтылу жолы” ретінде қызмет етеді. Бұл ілім шарттардың қауіпсіздігіне қауіп келтіретіндіктен, оның қолданылу шеңбері салыстырмалы түрде шектеулі болғандықтан, оны қолдану шарттарына ерекше назар аудару қажет. Бұл термин форс-мажор және қиын жағдайлар туралы шарттармен байланысты.

Халықаралық құқықтағы рөлі

Бұл доктрина халықаралық әдеттегі құқықтың бір бөлігі болып табылады, сонымен қатар 1969 жылғы Келісімдер туралы Вена конвенциясының 62-бабында («Жағдайдың түбірлі өзгеруі») қарастырылған. Доктрина атымен аталмаса да, швейцариялық құқықтанушы Эмер де Ваттель (1714–1767) осы саладағы келесі маңызды үлес қосушы болды. Ваттель «әрбір тарап болашаққа қатысты тек қана қолданыстағы жағдайлардың сақталуын шарты ретінде мойындайды» деген пікірді жақтады, демек «жағдай өзгерген жағдайда, осы жағдайдан туындаған қатынастар да өзгереді». 1923 жылдың қараша айында Франция өзінің кеден кеңсесін Гекс қаласына (Эн департаменті), көшірді, бұл Швейцариямен «Еркін аймақтар дауы» тудырды. Бұл мәселе Халықаралық Әділет сотына (Халықаралық соттың тұрақты соты) ұсынылды, Франция *rebus sic stantibus* қағидасын қолданды, бірақ Швейцария бұл доктринаның аумақтық құқықтарға қатысты қолданылмайды деп мәлімдеді. 1932 жылы сот фактілер негізінде Швейцарияның пайдасына шешім шығарды, бірақ *rebus sic stantibus* Францияның аргументтеріне негіз бола алмайды деп жоққа шығарған жоқ. Халықаралық сот алдында *rebus sic stantibus* қағидасы екінші рет талқыланды.