Кіріспе

Саяси философиядағы ұғым. Саяси философияда революция құқығы (немесе көтеріліс құқығы) – халықтың өзінің жалпы мүдделеріне қарсы әрекет ететін немесе халықтың қауіпсіздігіне негізсіз қауіп төндіретін үкіметті "өзгертуге немесе жоюға" құқығы немесе міндеті болып табылады. Тарихта түрлі формаларда айтылған осы құқыққа сенім, Америка төңкерісі, Франция төңкерісі, Ресей төңкерісі және Иран төңкерісі сияқты әртүрлі төңкерістерді ақтау үшін қолданылған.

Ежелгі Қытай

Бұрынғы Шан әулетін құлатуын ақтау үшін Қытайдың Чжоу әулетінің (б.з.д. 1122–256) патшалары «Көк мандаты» деп аталатын ұғымды жариялады. Оған сәйкес, Көк әділ билеушінің билігін иеленеді, бірақ зұлым билеушіге наразы болып, мандатын қайтарып алады. Көк мандаты содан кейін ең жақсы билік ете алатын адамдарға беріледі. Қытай тарихшылары табысты көтерілісті Көк мандатының берілгенін көрсететін дәлел деп түсіндірді. Қытай тарихы бойында биліктегі династияға қарсы көтерілгендер Көк мандаты оларға берілді деп мәлімдеме жасап, көтеріліс жасауға құқықтары бар екенін дәлелдеді. Билеуші әулеттер мұндай жағдайдан көбінесе алаңдады, ал конфуцийшіл философ Менцийдің (б.з.д. 372–289) халықтың қажеттіліктерін қамтамасыз етпеген билеушіні құлатуға құқылы екенін айтқаны үшін еңбектері жиі жасырылды.

Ежелгі Рим

Халықшыл басшы Тиберий Гракх трибун Маркус Октавиустың билігінен айыруды ақтауға тырысты, ол "трибун өзінің құрметі мен иммунитетінен өзінің ісі арқылы айырылады, оған берілген міндетті орындамау салдарынан" деп мәлімдеді. Гракхтың пікірінше, "халық билігіне қарсы шыққан адам енді трибун емес". Ол Таркин Ғарышшының құлатылуының мысалын келтіріп, аргументін нығайтты: "ол заңсыз әрекет еткенде; және бір адамның қылмысы үшін Римнің негізінде тұрған ежелгі үкімет мәңгілікке жойылды". Тарихшы Эдвард Гиббонның айтуынша, Таркиннің құлатылғаннан кейін "егер біреу оның лауазымын иеленуге немесе [Таркиннің] тираниясын қайталауға батыл болса, ол тозақ құдайларына арналған болар еді: оның әрбір азаматы әділеттің қылышымен қаруланған болар еді; және Бруттың ісі, қарыздылыққа немесе сақтыққа қайшы болса да, оның елінің үкімімен қасиетті деп танылған еді". Август қайтыс болғаннан кейін, сарбаз Перценний Паннония легиондарында бүлік шығарды. Олар жақсырақ күтім мен мемлекеттен үлкен құрмет алу үшін зорлықпен көтерілуге құқылы екендеріне сеніп, қарапайым сарбаздарға төмен жалақы мен ұзақ жылдар қызмет еткенде неге жүзбасыларға бағыну керектігін риторикалық сұрақ ретінде қойды. Көптеген сарбаздар оның сезімін бөлісті. Тарихшы Тацит былай деп жазды: "Жұрт түрлі себептермен қол соқты, бірі лақтың іздеріне, енді бірі ақ шашына, ал көптегені киімдерінің тозығы мен жалаңаяқ денелеріне көрсетті". Преториан Субрий Флавий император Неронға қарсы төңкеріс жасауға құқылы екенін дәлелдеді, өйткені Неронның қылмыстары оның халықтың сүйіспеншілігіне лайық еместігін көрсетті: "Мен сені анаң мен әйеліңді өлтірген, көлікші, актер және өртқосушы болған кезде жек көре бастадым". 285 жылы Максимиан өздерінің қожайындарының қанауына қарсы шыққан галл шаруаларының көтерілісін қатыгездікпен басты. Олар аянышты жағдайларына қарсы өздерінің табиғи құқықтары үшін күресті. Гиббон айтқандай, олар "адамның табиғи құқықтарын жариялады, бірақ оларды ең қатыгездікпен жариялады".

Орта ғасырлардағы Еуропа

Революция құқығының пайда болуының бір мысалын 1018 жылы Швеция патшасымен қақтығысқа түскен заңгер Торгнерден іздеуге болады. Заңгер Швеция патшасы халық алдында жауапты екенін және егер ол Норвегияменғы халыққа ұнамайтын соғысын жалғастырса, оның құлатылатынын мәлімдеді. Тағы бір мысал – 1215 жылы жарық көрген ағылшын жарғысы – Магна Карты. Бұл жарғыда «қауіпсіздік тармағы» болды, ол барондар комитетіне қажет болған жағдайда күш қолданып, патшаның еркін жоққа шығару құқығын берді. Магна Карты парламенттік демократияның дамуына және АҚШ Конституциясы сияқты көптеген конституциялық құжаттарға тікелей әсер етті. 1222 жылғы Алтын бұқа – Венгрия патшасы Андрей II шығарған алтын бұқа немесе жарлық. Бұл заң Венгрия дворяндарының құқықтарын, соның ішінде король заңға қайшы әрекет еткенде оған бағынбау құқығын (jus resistendi) орнатып берді. Алтын бұқа көбінесе Магна Картымен салыстырылады; бұл бұқа Венгрия мемлекетінің алғашқы конституциялық құжаты болды, ал Магна Карты – Англия мемлекетінің алғашқы конституциялық жарғысы еді. Томас Аквинский «Теологиялық жинақ» еңбегінде де тирандыққа қарсы тұру құқығы туралы жазды. Егер заң адамның немесе Құдайдың игілігіне қайшы келсе, заң шығарушының билігін артық кеңейтсе немесе қоғамның әртүрлі бөліктеріне теңсіз кедергі келтірсе, ол заң емес, зорлық актісі деп санайды. Аквинский үшін тиранды құлату халықты бүлікшіл етпейді. Керісінше, тирандардың тирандығы – олар «бүлік» жасайды, яғни Аквинский көпшіліктің игілігі үшін заңды түрде бірігіп жұмыс істейтіндердің тыныштығын бұзуды айтады. Николь Оресме өзінің «Саясат кітабында» қарсылық құқығын толығымен жоққа шығарды. Солсберилік Джон өзінің «Поликратикус» еңбегінде адал емес тирандық билеушілерді тікелей революциялық жолмен өлтіруді қолдады.

Ерте заманауи Еуропа

Революция құқығының теологиялық тұжырымдары ерте замана кезеңінде қалыптасты. Иезуиттер, әсіресе Роберт Беллармин мен Хуан де Мариана, тиранияға қарсы тұруды және көбінесе тирандықты жоюды жақтағандары үшін кеңінен танылып, жиі қорқыныш тудырды – бұл Саламанка мектебінің табиғи құқыққа бағытталған ықпалының бір көрінісі. Джон Кальвин да осыған ұқсас пікірде болды. Даниял кітабына түсіндірме жазғанда, ол замандас монархтардың «Құдайдың рақымымен» билік ететінін айтатынын, бірақ бұл сылтаудың «жалғандықтан құралғанын» және олардың «басқа біреудің бақылауысыз билік жүргізуіне» мүмкіндік беру үшін қолданылғанын атап өтті. Ол «жер бетіндегі билеушілер Құдайға қарсы көтерілгенде өздерінен бас тартады» деп сенді, сондықтан «оларға мойынсұнудың орнына, олардың басына түкіруіміз керек» деді. Қарапайым азаматтар тиранияға ұшырағанда, олар оны көтеруге мәжбүр, бірақ биліктегілердің міндеті – ежелгі Римдегі плебстің трибундары, Спартадағы эфорлар және ежелгі Афинадағы демархтар сияқты «патшалардың тираниясын тоқтату». Кальвиннің теориялық тұрғыдан қарсылық құқығын қолдауы, оның барлық жағдайда мұндай қарсылықтың орынды екенін ойлағанын білдірмейді. Ол, кем дегенде, ашық түрде шотландтық кальвинист Джон Нокстың католик Англия королевасы Мэри I Тюдорға қарсы төңкеріс жасауға шақырған үндеуімен келіспеді. Католик шіркеуі Кальвиннің сақтықпен қарауын бөлісті – Папа Гай Фокстың ұнтақ заговорларын айыптады, ал Regnans in Excelsis қателік деп есептелді. Керісінше, халық үшін ең қауіпсіз жол – қарулы төңкерістің қаупіне ұшырағаннан гөрі, тиранияны көтеруге болатын мерзімге дейін төзу. Революция құқығы француз дін соғыстары кезеңінде монархомахтармен және тирандықты заңды деп санаған гугенот ойшылдарымен жан-жақты зерттелді. «Билеуші» кітабының соңғы тарауында Никколо Макиавелли Медичи әулетін «Италияны варварлардан азат ету» үшін зорлық-зомбылықпен көтеріліс жасауға шақырады. Ол қазіргі жағдайлардың Медичидің төңкеріс құқығын неліктен ақтағанын түсіндіреді:

Иммануил Кант

Ағартушылық дәуірінің барлық ойшылдары бүлік принципін қолдаған жоқ. Имманюэль Кант революцияға құқық бар деген тұжырымда Джон Локк пен Жан-Жак Руссомен күрт келіспейтін. Ол "егер билеуші немесе регент, жоғарғы биліктің органы ретінде, заңдарды бұза отырып, мысалы, салық салу, әскер жинау сияқты іс-әрекеттер арқылы саяси жүктемелерді тең бөлу заңына қайшылық тудырса, азамат осы әділетсіздікке шағымдануға және наразылық білдіруге (гравамина) құқылы, бірақ белсенді қарсылық көрсетуге құқылы емес" деп есептеді. Ол бұл пікірін "Мораль метафизикасында" бірнеше рет қайталап, "заң мен тәртіптің орнауы үшін жалпыға ортақ заң шығарушылыққа бағыну ғана мүмкін" дейді. Сонымен қатар, Кант "халық тарапынан [монархты тақтан түсіруге] күш көрсету, қажеттілік құқығы (casus necessitatis) деген желеумен де ақталуға жатпайды" деп санайды.

Джон Стюарт Милл

Джон Стюарт Милл төрелікке қарсы төңкеріс жасау құқығын моральдық тұрғыдан ақтауға сенді, осылайша оны Аквина, Локк және Руссо дәстүріне жақын қойды. "Еркіндік туралы" еңбегінің кіріспесінде ол патша билігінің көпшілік тарапынан тарихи шектелуін, ол "еркіндік" деп атаған қақтығысты сипаттады. Осы прогресс "саяси бостандықтар немесе құқықтар деп аталатын белгілі бір иммунитеттерді мойындау арқылы іске асырылды, оларды билеушінің бұзуы міндеттің бұзылуы саналды, ал егер бұзылса, нақты қарсылық немесе жалпы көтеріліс әділ деп есептелді". Тиранды өлтіру мәселесінде Милл "заңнан жоғары көтеріліп, өзін заңды жазадан немесе бақылаудан тыс қалдырған қылмыскерді өлтірудегі жеке азаматтың ісі, [өйткені] оны бүкіл халықтар мен ең жақсы және ең дана адамдардың кейбіреулері қылмыс емес, биік ізгілік актісі деп санады" деген тұрғыда айқын пікір білдірді.

Тарихта қолданылуы

Осыдан кейін болған революциялық қозғалыстардың бәрі Локк теориясын революция жасау құқығын қолдануға негіздеме ретінде пайдаланды.

Даңқты революция

1688 жылғы Даңқты революция кезінде Англия Парламенті Джеймс II-ні тақтан түсіріп, оның орнына Оранж-Нассаулық Вильгельм III-ті тағайындады, себебі ол абсолютизм мен католицизмге қарай ұмтылыс танытқан. Локктың трактаты бір жыл кейін жарияланғанмен, оның идеялары сол кездегі ағылшын саяси жүйесінде кеңінен таралған еді. Локк кітабының мақсаты Вильгельм III-тің таққа отыруын негіздеу екенін айтса да, жазбаның көп бөлігі 1679 және 1680 жылдар аралығында Джеймс II-нің таққа таласуына жол бермеуге бағытталған Елусіздік дағдарысы кезінде аяқталғаны айтылады. Локктың ұстазы, демеушісі және досы Шафтсберидің 1-ші графы Энтони Эшли Купер бұл заң жобасын ұсынды, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Керісінше, бұл еңбек "Рай-хаус" құйрығы деп танылған революциялық қастандықтармен байланыстырылады.

Америка революциясы

Революцияға құқық американдық революционерлердің американдық революцияға дейінгі жазбаларында маңызды рөл атқарды. Томас Пэйннің "Ақылға қонымды" атты саяси трактаты осы ұғымды британ монархиясын қабылдамау және Британ империясынан бөліну үшін, империя құрамында өзін-өзі басқаруға емес, қарсы тұру үшін аргумент ретінде пайдаланды. Бұл құқық Томас Джефферсон жазған Америка Құрама Штаттарының Тәуелсіздік декларациясында да айтылған, оның үштен екі бөлігі король Джордж III жасаған бұзушылықтардың тізімінен тұрады, ол отаршылардың өмір, бостандық және мүлікке деген табиғи құқығын бұзған. Декларация бойынша:

Дегенмен, Революция көтеріліс құқығына белгілі бір шектеулер қою үшін бағытын өзгертті. «Федералист» №28-де Александр Гамильтон федералды тұрақты армияны қолдап, Локк принципіне, яғни республикалық үкімет күшпен емес, заңмен басқару керек деген қағидаға қарсылық көрсетті. Гамильтон былай ойлады:

Қысқасы, «Көтеріліс, себебі қандай болмасын, әрқашан барлық үкіметке қауіп төндіреді». Алайда, Гамильтон АҚШ-тың кең географиясы федералды армия революция құқығын толығымен шектей алмайтынын атап өтті, себебі «Егер федералды армия бір штаттың қарсылығын баса алса, алыс штаттар жаңа күштер жинап, қарсы тұру мүмкіндігіне ие болады».

Француз төңкерісі

Революция құқығы 1793 жылғы Француз революциясы кезінде 1793 жылғы Француз Конституциясының кіріспе бөлімінде де қарастырылған. 1793 жылғы 24 маусымда жарияланған бұл кіріспе бөлімде адам және азаматтың құқықтары туралы декларациясы бар, онда §35-те көтеріліс құқығы былай баяндалған: «Үкімет халықтың құқықтарын бұзған жағдайда, көтеріліс – халықтың және оның кез келген бөлігінің ең қасиетті құқығы және ең қажетті міндеті».

Америка Азаматтық соғысы

Азаматтық соғыс басталғанға дейінгі жылы Америка Конфедерациялық Штаттарының бөлінуін негіздеу үшін, конституциялық емес, туа біткен бүлікке көтерілу құқығы айтылды.

Жеке немесе ұжымдық құқық

Революция құқығының кейбір түсіндірмелері оны жеке құқық ретінде пайдалану мүмкіндігін ашық қалдырғанымен, ағылшын конституциялық және саяси теориясы бойынша ол ұжымдық құқық ретінде түсінілді. Паулин Майер өзінің "Қарсылықтан революцияға дейін" атты еңбегінде: "Жеке адамдарға зұлымдық немесе жеке мүдделер үшін билеушілеріне қарсы күш қолдануға тыйым салынған", - деп көрсеткен. Оның орнына, "бірнеше емес, "Халықтың барлығы" алаңдаушылық білдіруі керек еді, революция құқығы осы шарттарда ақталады. Көптеген авторлар бүкіл халықты, "Жұртты" немесе "Халық билігі" арқылы әрекет ететін халықтың барлық топтарын қамтитын кең пікір білдірген". Джон Локк "Үкімет туралы екі трактаттың" екіншісінде заңгер Уильям Барклейден: "Жеке адамдарға тек шыдамдылықтан басқа ешқандай құрал жол берілмейді; бірақ халықтың барлығы сыйластықпен төзімсіз тирандыққа қарсы тұра алады, себебі орташа тирандыққа олар төзуге тиіс" деген сөздер келтіреді.

Құқық пен міндет

Кейбір философтар халықтың қанаушы үкіметті құлату құқығы ғана емес, сонымен қатар оны құлату міндеті екенін айтады. Говард Эванс Кифер: "Менің ойымша, көтеріліс міндеті көтеріліс құқығынан гөрі түсініктірек, себебі көтеріліс құқығы билік тәртібін бұзады, ал көтеріліс міндеті одан да әрі барып, оны жояды" дейді. Мортон Уайт американдық революционерлер туралы: "Олардың көтеріліс міндеті болғанын атап өту өте маңызды, өйткені бұл олардың абсолютті деспотизмді құлатып, табиғи заң мен Табиғат Құдайының бұйрықтарына бағынуға тырысқандарын көрсетеді" деп жазады. АҚШ Тәуелсіздік Декларациясында: "Егер зұлмат пен билікті теріс пайдаланудың ұзақ тізбегі, әрдайым бір мақсатты ұстанса, оларды абсолютті деспотизмге бағындыру ниетін көрсететін болса, онда мұндай үкіметті құлату олардың құқығы, олардың міндеті" (көшірмесі қосылды) делінген. "Зұлматтың ұзақ тізбегі" деген тіркес Джон Локктың "Үкімет туралы екінші трактатында" айтқан ұқсас пікіріне сілтеме жасайды, онда ол тиранды құлатуды міндеттілік ретінде нақты белгілеген. Мартин Лютер Кинг де әділетсіз заңдарға қарсы тұруды халықтың міндеті деп есептеген.

Философиялық сөйлеуде

Революция құқығының кейбір теориялары оны жүзеге асыру үшін маңызды алғышарттар қояды, кейде оны ең қиын жағдайларда ғана қолдануға шектейді. Аристотель «өзінің мінез-құлқымен ерекшеленетін» «адамдардың» бүлік шығаруға ең толық құқығы бар екенін айтты. Платон өз пікірінше, наразылық білдіруші өз елінің саясатын ашық сынауы керек десе де, «оның сөздері құлаққа ілмеуі немесе өміріне қауіп тудырмауы тиіс», сондай-ақ қажетті болып көрінетін зорлық-зомбылық көтерілісіне де қарсы болды: «өз туған жеріне қарсы конституцияны өзгерту үшін күш қолданбауы керек, егер адамдарды жер аудармай немесе өлтірмей, ең жақсы конституцияны енгізу мүмкін болмаса». Ойшылдар революция құқығын пайдаланудың үлкен жауапкершілігін жиі атап көрсетеді. Аквинаның пікірінше, егер «тиранның билігі осылайша бұзылса, оның қол астындағылары тиранның үкіметінен гөрі одан да көп зиян көреді», онда төңкеріске қарсы көтерілуге ешқандай құқысы жоқ. Мишель де Монтень де осылай сақ болды, ол «бір адам құлатып жібергеннің орнына жақсы үкімет орнатуға тырысқандардың көптегені күйреп кетті» деп ескертті. Тіпті Американың Тәуелсіздік Декларациясында «Ақыл-кеңес бойынша, ұзақ уақыттан бері қалыптасқан үкіметтерді жеңіл және уақытша себептермен өзгертуге болмайды» делінген. «Левиафанда» Томас Гоббс монархиялық поддандылар өздерінің егеменін билік ету құқығымен марапаттағандықтан, тек бастапқы егеменнің рұқсатымен ғана билеушілерді өзгерте алады деп мәлімдеді. Ол былай дейді: «Монархтың қол астындағылар оның рұқсатынсыз монархияны тастап, біртілді халықтың шатастығына қайта орала алмайды; не өздерін оны билейтін адамға немесе басқа адамдар жиналысына беруге құқылы емес». Басқа жерде ол осы тұсты былайша баса көрсетеді: «Бұйрық беруге құқығы бар адамдардың бұйрықтарына поддандылар наразылық білдіре алмайды және талас-тартыс тудыра алмайды». Джон Локк зұлымдыққа қарсы тұрғандарға ғана зорлық-зомбылықпен көтерілу құқығын сақтауға болады деп сенді, «күш тек әділетсіз және заңсыз күшке қарсы қолданылуы керек» деп белгіледі. Революция құқығы халыққа әділетсіз билікке қарсы көтерілу құқығын ғана берді, кез келген билікке емес: «Егер кімде-кім, билеуші немесе бағынышты, билеушінің немесе халықтың құқықтарын күшпен басып алмақ болып, кез келген әділ үкіметтің конституциясы мен құрылымын құлатуға негіз салса, ол адамның жасауы мүмкін ең үлкен қылмысты жасады». «Үкімет туралы екі трактатта» Локк монархияны жақтаған философ Уильям Барклейдің монархияға қарсы төңкеріс құқығының алғышарттары туралы ойларын талқылайды: «Біріншіден, ол оны құрметпен орындау керек дейді. Екіншіден, ол жазасыз болуы керек, себебі төменгі деңгейдегі адам жоғары деңгейдегі адамды жазалай алмайды». Локк осы екі шартқа да келіспеді, себебі кез келген қарсылыққа «құрметпен» қарсы тұру мүмкін емес екенін және қанаушы қанаушы болып, өз үстемдігін жоғалтатынын түсіндірді. Барклей басқа жерде патшаны монархияға қарсы төңкеріс құқығының алғышарты ретінде тақтан түсіру керек деп талап етеді: «Сондықтан, халық оны патшалықтан айыратын бір нәрсе жасамайынша, оған ешқашан билік ете алмайды», бұл тек патша өз патшалығын құлатуға тырысса немесе оның билігін басқа елдің күшіне байланысты етуге тырысса ғана болады. Аристотель өзінің «Саясат» трактатында Крит конституциясының елдегі он ең маңызды судьялар – Космиге қарсы революция жасаудың аристократиялық құқығына қатысты ережелерін мақұлдамайды: «Ең жаман нәрсе – Космидің лауазымын тоқтату, бұл әділдікке бағынбайтын ақсүйектер жиі қолданатын тәсіл». Аристотель үшін бұл болжамдағы конституциялық, республикалық үкіметке кодталған олигархиялық араласудың дәлелі. Бұл көзқарасқа қайшы, француз ағартушысы Монтескье бұл институттың күшті патриотизмнің алдын алуға мүмкіндік бергенін, осының арқасында креттер өз аралына деген құрметті сақтады деп сенді.

Америка революциясы кезінде

Американдық революциялық контексте революция құқығының алғышарттарға бағынышты және олармен шектелмеген екі түрін кездестіруге болады. Мысалы, американдықтар революция қарсаңында өздерінің жағдайларын революция құқығын қолдануды ақтау үшін жеткілікті деп есептеді. Александр Гамильтон американдық қарсылықты «азаматтық қоғамның алғашқы қағидаларын» бұзуды және «бүкіл халықтың құқықтарын» басып алуды түзететін «табиғат заңының» көрінісі ретінде ақтады. Томас Джефферсон үшін Декларация – 1776 жылы көптеген американдықтар өздерін тапқан жағдай – зұлымдыққа ұшыраған халықтың соңғы әрекеті болды. Джефферсонның отарлық наразылықтары американдықтардың революция жасаудың табиғи құқығын жүзеге асыруға лайықты екенін көрсетуге бағытталған. Кейбір ғалымдар, мысалы, құқық тарихшысы Кристиан Фриц, Революция аяқталғаннан кейін американдықтар революция құқығынан бас тартпағанын жазды. Олар оны жаңа конституцияларында бекітті, тіпті бүгінгі күні 35 американдық штаттың конституциялары Америка Тәуелсіздік Декларациясының кіріспесіндегідей революция құқығы туралы ұқсас немесе бірдей ережелерді қамтиды. Мысалы, 1780 жылғы революциядан кейінгі Массачусетс штатының конституциясы сияқты «консервативті» деп саналатын конституциялар халықтың үкіметті «реформалау, өзгерту немесе толығымен ауыстыру» құқығын сақтады, бұл олардың қорғанысы мен қауіпсіздігі үшін ғана емес, сонымен қатар «өсіп-өнуі мен бақыты қажет болғанда» да болды. Мұндай тұжырым американдық конституциялардың алғашқы нұсқаларында жиі кездеседі. Коннектикут штатының 1818 жылғы конституциясы халықтың үкіметті «әр уақытта» өздері «жеткілікті» деп санайтын тәсілмен өзгерту құқығын айқындады. Фриц «Америкалық егемендер: Азаматтық соғысқа дейінгі халық және Американың конституциялық дәстүрі» еңбегінде революция құқығының алғышарттарына қатысты американдық көзқарастардың екіұштылығын сипаттайды: «Бірінші штаттық конституциялардың кейбіреулері революцияның дәстүрлі құқығын бейнелейтін «өзгерту немесе жою» ережелерін қамтыды», олар оны жүзеге асыру үшін қатаң алғышарттарды талап етті. Мэрилендтің 1776 жылғы және Нью-Гэмпширдің 1784 жылғы конституциялары үкіметтің мақсаттарының бұрмалануын, қоғамдық бостандыққа қауіп төндірілуін және басқа барлық шаралардың нәтижесіз болуын талап етті. Алайда, басқа штаттар осы құқықты қолданудың қиын шарттарынан бас тартты. 1776 жылғы Вирджиния конституциясында құқық үкімет «жеткіліксіз» болған жағдайда ғана туындайды, ал Пенсильванияның 1776 жылғы конституциясы тек халықтың қоғамдық игілікке «ең пайдалы» деп санайтын өзгерістерді талап етті.

Табиғи құқық немесе позитивті құқық

Революция құқығының сипаттамалары сондай-ақ бұл құқық табиғи заң (мазмұны табиғатта белгіленген және сондықтан барлық жерде жарамды) немесе оң заң (мемлекетті басқару үшін тиісті билік органы қабылдаған немесе бекіткен заң) болып санала ма деген мәселеде де әртүрлі. Революция құқығының табиғи заң ретінде де, оң заң ретінде де екі жақты сипатының мысалы американдық революциялық контекстте кездеседі. Американың Тәуелсіздік декларациясы революцияның табиғи құқығын қолданғанмен, табиғи құқық Американың тәуелсіздігін толыққанды дәлелдемеді. Англияның конституциялық доктринасы да, кем дегенде, белгілі бір деңгейде отаршылардың әрекеттерін қолдады. 1760 жылдары ағылшын заңдары Уильям Блэкстоунның «Ағылшын заңдары туралы түсініктемелерде» айтылған «халықты зорлық-зомбылыққа қарсы қалпына келтіру құқығын» мойындады. Табиғи құқықтағы революция құқығы сияқты, бұл конституциялық құқық халықты билеушіге қарсы тұруды ақтады. Бұл құқық халық пен патша арасындағы келісім-шартқа негізделген. Бұл бастапқы келісім «ағылшын және британдық конституциялық заңдардағы негізгі қағида» болды. Декларациядағы наразылықтардың тізімі осы келісімнің бұзылғанын көрсетті. Бұл қабылданған құқық халықты конституцияға қайшы келетін үкімет әрекеттеріне қарсы тұруды ақтады. Азаттық халықтың «соңғы» қарсылық құқығына байланысты болды. Конституцияға қайшы келетін бұйрықтар «билеушілер мен басқарылатындар арасындағы ерікті келісімді» бұзуы мүмкін, ал ерікті бұйрықтарға күшпен қарсы тұруға болады. Бұл құқық халыққа конституцияға қайшы әрекеттерге қарсы тұру міндетін жүктейді. Александр Гамильтон 1775 жылы атап өткендей, үкімет халықтың «абсолютті құқықтарын» қорғау үшін билікті жүзеге асырады және егер үкімет осы конституциялық келісімді бұзса, осы билікті жоғалтады және халық оны қайтарып ала алады. Өтемақы алу құқығы, табиғи құқықтағы революция құқығы сияқты, шектеулі болды. Өтемақы алу құқығы, революция құқығы сияқты, жеке құқық емес еді. Ол бастапқы конституциялық келісімнің бір тарапы ретінде, қоғамға тиесілі болды. Бұл бірінші кезектегі шара немесе үкіметтің ұсақ-түйек қателіктеріне жауап емес еді. Блэкстоунның түсіндірмелері бойынша, өтемақы алу құқығын қолдану «ерекше» жағдайларда ғана мүмкін, мысалы, егер патша бастапқы келісімді бұзса, «негізгі заңдарды» бұзса немесе мемлекетті тастап кетсе. 1760 жылдардағы мөр бажы салығы дағдарысы кезінде Массачусетс провинциялық конгресі бостандық «зорлық-зомбылықтың қолынан» және «қатыгездіктің аяғынан» шабуылға ұшыраса, патшаға қарсы тұруды ақталады деп санады. Он жылдан кейін Джордж III-тің Тәуелсіздік декларациясындағы «айыптамасы» оның отарлардағы билігін тоқтатуға бағытталды, өйткені ол бастапқы конституциялық келісімді бұзған. Құқықтық тарихшы Кристиан Фрицтің американдық революциядағы революция құқығының рөлін сипаттауында түсіндірілгендей, американдық тәуелсіздік сол кездегі ағылшын-американдық конституциялық ойлау бойынша халықтың өзбетінше патшаны құлатуға ұжымдық құқығы туралы қалыпты теориялармен ақталады. «Табиғи құқық та, ағылшын конституциялық доктринасы да отаршыларға билеушінің зорлық-зомбылығына қарсы көтерілуге құқық берді». Бірақ Америка революциясының қарсаңында революция құқығы туралы түсініктер дәстүрлі үкімет үлгісіне негізделген. Бұл үлгіде ежелгі заманда патша мен халық арасында жасалған гипотетикалық келісімнің бар екендігі болжайтын. «Бұл келісімде патша халыққа адалдық көрсеткені үшін халықты қорғады. Бұл келісім-шарттық қатынас болды. Америка революционерлері Джордж III-ті сол келісім бойынша қорғау міндетін бұзғаны үшін айыптады, осының нәтижесінде колониялардағы халық адалдықтарынан босатылды. Билеушінің гипотетикалық келісімді бұзуы, азаматтардың табиғи құқыққа және ағылшын конституциялық доктринасына негізделген революция құқығын тудырды».

Оң заң үлгілері

Тәуелсіздік туралы көптеген жарияламалар революция құқығына сілтау арқылы заңдылыққа ұмтылса да, конституциялардың азы ғана бұл құқықты айқындайды немесе азаматтарға осы құқықты кепілдейді, себебі мұндай кепілдік тұрақсыздық тудыруы мүмкін. Революция құқығын оң заң ретінде жариялаудың мысалдары:

Қазіргі заманғы маңызы

Кейбіреулер қазіргі заманда демократиялық үкіметтерді халықтың дауысы арқылы құлату мүмкіндігі болғандықтан, халықтың үкіметті ауыстыру құқығы саяси жүйеге орныққан деп санайды. Американдық революция мен революциядан кейінгі Америкадағы халық билігі идеясын зерттеген заң тарихшысы Кристиан Г. Фриц былай деп жазады:

Дегенмен, Араб көктемі сияқты оқиғалар тарихтың революциялық кезеңі әлі толық аяқталмағанын көрсетеді. Бұл 21-ғасырдағы революция құқығының маңыздылығы туралы мәселені көтеріп отыр. Терроризм халықаралық құқық бойынша қылмыс ретінде мойындалғандықтан, революцияға құқық террористерді азаттық үшін күрескендерден ажыратудың заңдық тетігі ретінде қарастырылады.