Кіріспе

Авиациялық қозғалысты басқару орталығы (ACC) – әуе қозғалысын басқаруда, орталық немесе бағыттық орталық деп те аталатын, әуежайға қону және ұшу кезеңдері арасындағы биіктіктегі ұшу ақпараттық аймағының (FIR) әуе кеңістігінде ұшатын ұшақтарды басқаруға жауапты мекеме. АҚШ-та мұндай орталықты әуе бағытын басқару орталығы (ARTCC) деп атайды. Орталық әдетте трафикті қабылдайды және соңында трафикті терминалдық басқару орталығының немесе басқа орталықтың бақылауына жібереді. Көптеген орталықтарды олар орналасқан елдердің ұлттық үкіметтері басқарады. Әлемдегі орталықтардың жалпы жұмысын және әрбір орталықтың басқаратын әуе кеңістігінің шекараларын Халықаралық азаматтық авиация ұйымы (ИКАО) реттейді. Кейбір жағдайларда аймақтық басқару орталығы мен терминалдық басқару орталығының функциялары бір нысанда біріктіріледі. Мысалы, NATS Лондон терминалдық басқару орталығын (LTCC) және Лондон аймақтық басқару орталығын (LACC) Суонвик, Гэмпширде біріктіреді.

FAA анықтамасы

АҚШ Федералдық авиация басқармасы (FAA) ARTCC-ны былай анықтайды: [a] IFR ұшу жоспарларымен бақыланатын әуе кеңістігінде ұшатын ұшақтарға, әсіресе бағыттық ұшу кезеңінде, әуе қозғалысын басқару қызметін көрсету үшін құрылған мекеме. Жабдық мүмкіндіктері мен диспетчердің жұмыс жүктемесіне қарай, VFR ұшақтарына кейбір кеңес беру/көмек көрсету қызметтері де ұсынылуы мүмкін. ARTCC – АҚШ-тағы аймақтық басқару орталығының (ACC) эквиваленті. Он тоғыз штаттың аумағында 22 ARTCC орналасқан.

Әуе кеңістігін секторларға бөлу

Орталықтың бақылауындағы ұшу ақпарат аймағы әкімшілік тұрғыдан екіден тоғызға дейінгі секторларды қамтитын аймақтарға бөлінеді. Әрбір аймақта сол аймақтың барлық секторлары бойынша дайындалған бақылаушылар тобы жұмыс істейді. Секторлар әуе кемелерімен байланыс үшін ерекше радиожиіліктерді пайдаланады. Әрбір секторда сондай-ақ, іргелес секторлармен, жақындау бақылауымен, аймақтармен, ARTCC-лермен, ұшу қызметтері орталықтарымен және әскери авиацияны басқару қызметтерімен қамтамасыз етілген құпия байланыс желілері бар. Бұл байланыс желілері қажеттілігіне қарай барлық секторлармен ортақ пайдаланылады және бірінші келгенге бірінші кезекте қолжетімді. Бір сектордан екінші секторға өтетін ұшақтар басқаруды жүзеге асырып, келесі сектордың бақылаушысымен байланыс үшін жиілікті өзгертуді сұрайды. Сектор шекаралары авиациялық картада белгіленген.

Орталықтың қызметі

Орталықта жұмыс істейтін әуе қозғалысын бақылаушылар, орталықтың әуе кеңістігінен өтетін аспаптық ұшу ережелері (IFR) ұшақтарының ұшқыштарымен радиоарқылы байланысады. Орталықтың байланыс жиіліктері (әдетте, өте жоғары жиілікті авиациялық жолақтарында, амплитудалық модуляцияны (AM) пайдалану арқылы 118 МГц-тан 137 МГц-қа дейін, құрлықтағы бақылау үшін) авиациялық карталарда және нұсқаулықтарда жарияланады, сондай-ақ алдыңғы бақылаушы ұшқышқа хабарлайды. Көптеген VHF радио жиіліктеріне әскери рейстер үшін қолданылатын UHF (225-380 МГц) жұп жиіліктері де бар. Ұшақтармен байланыс үшін радиодан басқа, орталық бақылаушылары басқа орталықтармен және TRACON-дармен байланыс желілеріне қол жеткізе алады. АҚШ-та орталықтар Ұлттық әуе кеңістігі жүйесі арқылы электрондық байланыста, бұл бүкіл ел бойынша қозғалысты үйлестіруге және тығырындарды басқаруға мүмкіндік береді. АҚШ-тағы орталықтар бүкіл ел бойынша радарлық деректерге электрондық қол жеткізімдігіне де ие. Бақылаушылар радарды ұшудың барысын бақылау үшін және ұшақтардың басқа ұшақтардан қашықтығын сақтау үшін қажет болған жағдайда бағытты өзгертуге нұсқау беру үшін пайдаланады. Орталықпен байланысқан ұшақтарды олардың транспондерлері арқылы оңай анықтауға болады. Ұшқыштар турбуленттіктен немесе қолайсыз ауа-райынан аулақтау үшін биіктікті немесе бағытты өзгертуді сұрауға құқылы. Бақылаушылар ендік және бойлық координаталарынан немесе VOR сияқты радионавигациялық маяқтардан алынған белгілі бір нүктелерге қатысты маршруттарды тағайындауы мүмкін. Әдетте, орталықтар ұшақтың келуі және жоспарланған ұшу жоспары туралы алдын ала хабардар болады.

Авиациялық әуе қозғалысын басқару

Кейбір орталықтар, мысалы ZNY және ZOA, ICAO белгілеген мұхит үстіндегі әуе кеңістігіне жауапкершілік жүктейді, оның көп бөлігі халықаралық әуе кеңістігі болып табылады. Мұхит үстіндегі әуе кеңістігінің үлкен бөлігі жердегі радарлардың жеткеншесіздігінен тыс жатқандықтан, мұхит үстіндегі әуе қозғалысын басқарушылар ұшақтың орнын тікелей бақылаудың орнына, ұшқыштардың хабарламалары мен компьютерлік модельдер (процедуралық басқару) арқылы анықтауға мәжбүр. Бұл радарлық басқарудан (сондай-ақ нақты басқару деп те аталады) өзгеше. Мұхит үстінен ұшатын ұшқыштар өз орнын Global Positioning System (GPS) немесе басқа құралдардың көмегімен дәл анықтай алады және орталыққа үнемі жаңартулар жіберуге мүмкіндік алады. Орталықтың мұхиттық ұшу ақпараттық аймағы үшін басқару қызметі құрлықтағы қызметтен өзгеше болуы мүмкін, мұнда басқа байланыс жиіліктері, диспетчерлер және басқа ICAO коды қолданылады. Ұшқыштар мұхит үстінен ұшқанда орталықпен байланысу үшін өте жоғары жиілікті радионың орнына жоғары жиілікті радионы пайдаланады, себебі HF сигналдары ұзақ қашықтыққа жақсы таралады. Дегенмен, әскери ұшақтар көбінесе ARC 231 спутниктік байланыс жүйесімен (SATCOM) жабдықталған, бұл оларға көкжиек сыртында да байланыс орнатуға мүмкіндік береді.