Кіріспе
Жағалауы жоқ дамушы елдер – Құрлыққа шығу мүмкіндігі жоқ дамушы елдер (LLDC) – құрлықтың ішінде орналасқан дамушы елдер. Мұндай елдердің экономикалық және өзге де кемшіліктеріне байланысты, құрлыққа шығу мүмкіндігі жоқ елдердің көпшілігі ең кем дамыған елдер (LDC) санатына жатады, ал осы елдердің халқы кедейлік деңгейі бойынша әлем халқының ең төменгі миллиардқа кіреді. Еуропадан тыс жерлерде Адам даму индексі (HDI) бойынша өлшенгенде жоғары дамыған құрлыққа шығу мүмкіндігі жоқ елдер жоқ, ал ең төмен HDI көрсеткішіне ие он екі елдің тоғызы – құрлықтың ішінде орналасқан елдер. Еуропаның құрлыққа шығу мүмкіндігі жоқ елдері, өңірлік еуропалық нарықпен тығыз байланысты болғандықтан, даму көрсеткіштері жағынан ерекшелік құрайды. Басқа факторлар тұрақты болған жағдайда, құрлыққа шығу мүмкіндігі жоқ елдердегі экономикалық өсім, құрлыққа шығу мүмкіндігі бар елдерге қарағанда 6%-ға төмен. Біріккен Ұлттар Ұйымының мәліметінше, әлемдегі 44 құрлыққа шығу мүмкіндігі жоқ елдің 32-сі, соның ішінде Африка, Азия және Оңтүстік Америкадағы барлық құрлыққа шығу мүмкіндігі жоқ елдер, Құрлыққа шығу мүмкіндігі жоқ дамушы елдер (LLDC) ретінде жіктелген. 2012 жылғы мәлімет бойынша, осы LLDC-де шамамен 442,8 миллион адам тұрды.
The landlocked developing countries (LLDC) are developing countries that are landlocked. Due to the economic and other disadvantages suffered by such countries, the majority of landlocked countries are least developed countries (LDCs), with inhabitants of these countries occupying the bottom billion tier of the world's population in terms of poverty. Outside of Europe, there is not a single highly developed landlocked country as measured by the Human Development Index (HDI), and nine of the twelve countries with the lowest HDI scores are landlocked. Landlocked European countries are exceptions in terms of development outcomes due to their close integration with the regional European market. Landlocked countries experience economic growth 6% less than non landlocked countries, holding other variables constant. 32 out of the world's 44 landlocked countries, including all the landlocked countries in Africa, Asia, and South America, have been classified as the Landlocked Developing Countries (LLDCs) by the United Nations. As of 2012, about 442.8 million people lived in these LLDCs.
UN-OHRLLS
Біріккен Ұлттар Ұйымының ең аз дамыған елдер, теңізге шыға алмайтын дамушы елдер және шағын аралдық дамушы мемлекеттер жөніндегі жоғары өкілінің кеңсесі бар (БҰҰ OHRLLS). Олардың пікірінше, қашықтық пен жер бедеріне байланысты жоғары көлік құны теңізге шыға алмайтын елдерден тасымалданатын тауарлардың бәсекеге қабілеттілігін төмендетеді. Сонымен қатар, теңізге шыға алмайтын елдердің негізгі қиындықтары физикалық екенін мойындайды, оның ішінде теңізге тікелей қол жеткізбеу, әлемдік нарықтан оқшаулану және физикалық қашықтықтан туындаған жоғары транзит құны. Бұл мәселелерге географиялық факторлар да қосылады: мысалы, Уганда мен Кения арасындағы шекаралық кеденнен екі-үш апта күту Момбасада кемені алдын ала брондауға мүмкіндік бермейді, бұл жеткізу шарттарының одан әрі кешігуіне әкеледі. Осы түсіндірмелерге қарамастан, теңізге шыға алмайтын дамушы елдерге көршілес транзит елдерін де ескеру маңызды, өйткені олардың порттары арқылы осы елдердің тауарлары экспортталады.
Тәуелділік проблемалары
Адам Смит пен дәстүрлі көзқарас бойынша, география мен көлік теңізге шыға алмайтын дамып келе жатқан елдердің (LLDC) даму үлкен табыстарға қол жеткізуіне кедерілді етеді. Алайда, Фей, Сакс және Сноу бұл елдердің инфрақұрылымының жақсаруына немесе теңізге жақын болуына қарамастан, көршілес транзит елдеріне тәуелді болып қалатынын айтады. Фей және авторлар бұл тәуелділік қатынасын ерекше атап көрсетеді. LLDC елдерінің HDI көрсеткіштері әртүрлі болғанымен, олар аймақ бойынша HDI рейтингісінде көбінесе төменгі сатыларда орналасады, бұл теңізге шыға алмайтын елдердің дамуы мен олардың аймақтары арасындағы байланысты көрсетеді. Шындығында, HDI деңгейі Кения жағалауынан басталып, Уганда, Руанда және соңында Бурунди арқылы өтетін басты транзиттік бағыт бойымен ішкі аймаққа қарай жылдам қысқарды. Дегенмен, кейбір LLDC елдері мұндай қарым-қатынастың оң жақтарын көріп отыр. Орталық Азия елдерінің Қытай, Ресей және Үндістан сияқты үш БРИКС елдерінің арасында орналасқан географиялық орны, аймақтың мұнай және минералдық байлығына деген қажеттілікті қанағаттандырып, экономикалық дамуға серпін береді. LLDC елдерінің транзит елдеріне тәуелділігінің үш негізгі факторы – транзиттік инфрақұрылымға, көрші елдермен саяси қатынастарға және транзит елдерінің ішкі бейбітшілігі мен тұрақтылығына тәуелділік.
Бурунди
Бурундидің ішкі жол желісі салыстырмалы түрде жақсы, бірақ ол тауарларын теңізге ең тікелей жолмен экспорттай алмайды, өйткені Танзанияның ішкі инфрақұрылымы Дар-эс-Салам портына нашар байланысты. Осылайша Бурунди экспорт үшін Кенияның Момбаса портына арқа сүйеді; бірақ бұл жол 1990 жылдары Кениямен саяси қатынастар нашарлаған кезде қысқа уақытқа тоқтатылды. Алжирдің азаматтық соғысы (1991–2002), Сьерра-Леонедегі азаматтық соғыс (1991–2002), Гвинея-Бисаудағы Гвинеяға қатысты азаматтық соғыс (1999), Бірінші Либериялық азаматтық соғыс (1989–1997), Екінші Либериялық азаматтық соғыс (1999) және Бірінші Кот-д’Ивуардағы азаматтық соғыс (2002–2007). Бір ғана Гана ерекшелік жасады, ол әскери билік астында болды, бірақ сол кезде белсенді азаматтық соғыс болған жоқ. Орталық Африка Республикасының экспорттық бағыттары маусымдық: жаңбырлы маусымда Камерунның жолдары пайдалануға жарамсыз; ал құрғақ маусымда Конго Демократиялық Республикасының Убанги өзенінің су деңгейі өзенмен саяхаттау үшін тым төмен. Егер еркін сауда экономикалық өсімді жылдамдатуға мүмкіндік береді деп кеңінен есептелсе де, Моңғолия қазір Қытай мен Ресей арасындағы теміржол желілеріндегі тасымалға қатысты жаңа геосаяси ойынға тартылып отыр. Ресей темір жолы қазір Моңғолияның теміржол инфрақұрылымының 50%-ына ие, бұл тиімді жаңғырту мен жаңа теміржол желілерін салуға мүмкіндік беруі мүмкін, бірақ шындығында Моңғолия үкіметін көмір, мыс және алтын кен орындарына лицензия беру үшін әділетсіз талаптарға келісуге қысым жасауға күшті құрал болып табылады. Осылайша, ерекше минералдық байлыққа ие болған бұл елдер экономикалық әртараптандыруды жүзеге асыруы керек деп айтуға болады.
Непал
Непал – Үндістанға едәуір тәуелді, құрлыққа шығу жолы жоқ тағы бір мемлекет. Үндістанның Непалмен қарым-қатынасы нашар емес, сондай-ақ, қажетті көлік инфрақұрылымы мен ішкі тұрақтылығы да бар. Дегенмен, Үндістан үкіметі Непалға екі рет экономикалық блокада салды – 1989 жылғы ресми блокада және 2015 жылғы бейресми блокада – екеуі де елді ауыр экономикалық дағдарысқа ұшыратты. 1970 жылдары Непал экспорттық саудасында тауарлардың үлкен шоғырлануы мен географиялық орталықтандырылуына тап болды: экспортының 98% астамы Үндістанға, ал импортының 90% Үндістаннан келіп түсті. Осының салдарынан Непал сауда келіссөздерінде әлсіз жағдайда болды. Осы мәселелерге және Непалдың өзінің жаңа өндірістерін дамытуға мүмкіндік болмауына (Үндістан өнімдерімен бәсекелесе алмағандықтан) байланысты 1960 және 1971 жылдары келісімдер жасалды, тең тарифтік шарттарға түзетулер енгізілді және содан бері сауда шарттары жақсарды.
Алматыдағы министрлер конференциясы
2003 жылдың тамызында Қазақстанның Алматы қаласында теңізге шығу мүмкіндігі жоқ және транзиттік дамушы елдер мен донор елдердің транзиттік көлік ынтымақтастығы жөніндегі халықаралық министрлік конференциясы (Алматы министрлік конференциясы) өтті. Бұл конференцияда бұрынғыдай әлемдік деңгейде теңізге шығу мүмкіндігі жоқ елдердің ерекше қажеттіліктерін қамтамасыз ету бойынша үйлесімді шаралар болмағандықтан, олардың қажеттіліктері жалпыға ортақ құжатта бекітілді.