Кіріспе
Емдеуге төзімді депрессия (ЭТД) – психиатрияда белгілі бір уақыт ішінде тиісті антидепрессанттарға жеткілікті жауап бермейтін үлкен депрессиялық бұзылыс (ҮДБ) диагнозы қойылған адамдарды сипаттау үшін қолданылатын термин. Емдеуге төзімді депрессияның анықтамалары әртүрлі, және олар психотерапияға төзімділікті қамтымайды. Жеткіліксіз жауап көбінесе кемінде бір антидепрессант қабылдағаннан кейін депрессиялық симптомдардың 50%-дан аз азаюы ретінде анықталады, бірақ анықтамалар кең ауқымды. Емдеудің жеткіліксіздігіне себеп болатын басқа факторлар: балалық шақта қайталамалы немесе ауыр жағымсыз оқиғалар тарихы, емдеуді ерте тоқтату, дәрінің жеткіліксіз дозасы, пациенттің емдеуге бағынбауы, дұрыс емес диагноз қою, когнитивтік қабілеттердің төмендеуі, кірістің аз болуы және басқа да әлеуметтік-экономикалық факторлар, сондай-ақ бір мезгілде болатын медициналық жағдайлар, оның ішінде бірге болатын психикалық бұзылыстар. 2019 жылғы мәліметтерге сәйкес, емдеуге төзімді депрессияда психотерапия, литий немесе арипипразол сияқты қосымша емдерді қолдану жеткілікті дәлелдермен қолдау таба алмайды.
Қосымша психикалық аурулар
Көбінесе депрессияны емдеу кезінде бірдей психикалық аурулар (коморбидті бұзылулар) анықталмайды. Егер олар емделмесе, осы аурулардың белгілері бағалау мен емдеу процесіне кедергі келтіруі мүмкін. Емдеуге төзімді депрессиямен ең көп байланысты болатын бұзылулар – күйбеңдеу (жайылмалы) бұзылыстары. Бұл екі ауру жиі бірге кездеседі және олардың белгілері ұқсас болуы мүмкін. Кейбір зерттеулерде, мазасыздық синдромы (MDD) және паникалық бұзылысы бар пациенттер емге ең аз жауап беретіні көрсетілген. Заттарды қате пайдалану да емдеуге төзімді депрессияның себебі болуы мүмкін. Ол депрессиямен ауыратын науқастардың емделуге ұмтылмауына әкелуі мүмкін, ал кейбір заттардың әсері депрессияның күйін нашарлатуы мүмкін. Емдеуге төзімді депрессияны болжауға болатын басқа психикалық бұзылуларға назар аудару тапшылығы және гипербелсенділік синдромы, тұлғалық бұзылулар, мәжбүрлеуші-тұқылдық бұзылыс және тамақтану бұзылыстары жатады.
Қосымша аурулар
Кейбір емдеуге төзімді депрессия диагнозы қойылған адамдарда, олардың депрессиясына себеп немесе оған үлес қосатын, анықталмаған денсаулық мәселесі болуы мүмкін. Эндокриндық бұзылыстар, мысалы, гипотиреоз, Кушинг ауруы және Аддисон ауруы, депрессияға себеп болатын ең көп кездесетін жағдайлардың қатарында. Басқаларына диабет, жүрек ишемиялық ауруы, қатерлі ісік, ЖИТС және Паркинсон ауруы жатады. Тағы бір фактор – бірқатар ауруларды емдеу үшін қолданылатын дәрілер антидепрессанттардың тиімділігін төмендетуі немесе депрессия белгілерін тудыруы мүмкін.
Дозаны арттыру
Депрессияны емдеудің жиі қолданылатын тәсілі – антидепрессанттың дозасын арттыру болып табылады, егер емдеудің қанағаттанарлық мерзімі өткен соң да жақсару байқалмаса. Осы тәсілді қолданатын мамандар әдетте дозаны адам шыдамайтын жағымсыз әсерлер сезінгенше, симптомдар толығымен жойылғанша немесе доза қауіпті деңгейге жеткенше арттырады.
Антидепрессанттарды ауыстыру
Зерттеулер антидепрессанттарды ауыстырудың тиімділігінде үлкен айырмашылықтар бар екенін көрсетті, нәтижесінде 25-ден 70%-ға дейін адамдар басқа антидепрессантқа жауап береді. Адамдарды басқа СИОЗЖ-ға (селективті серотониннің кері сіңірілуін тежегіш) ауыстырудың тиімділігіне дәлелдер бар; бір СИОЗЖ қабылдағаннан кейін жауап бермеген адамдардың 50%-і екінші түрін қабылдағаннан кейін жауап берді. Емдеуге төзімді депрессиясы бар адамдарды антидепрессанттардың басқа класына ауыстыру да тиімді болуы мүмкін. СИОЗЖ қабылдағаннан кейін жауапсыз қалған адамдар моклобемидке немесе трициклдік антидепрессанттарға, бупропионға немесе МАОИ-ға (моноаминоксидаза тежегіштері) жауап беруі мүмкін.
Басқа дәрілер
Емге төзімді депрессияға шалдыққан адамдарда тиімділігі дәлелденген дәрі-дәрмектерге литий, лиотиронин, бензодиазепиндер, атипикалық антипсихотиктер және стимуляторлар жатады. Литийді қосу кейбір антидепрессанттарды қабылдап жатқан адамдар үшін тиімді болуы мүмкін; ол SSRI қабылдап жатқан науқастарда тиімді емес сияқты. Лиотиронин (синтетикалық Т3) – қалқанша безі гормонының бір түрі және көңіл күйді жақсартумен, депрессия симптомдарын азайтумен байланысты. Бензодиазепиндер кейбір антидепрессанттардың қолайсыз әсерлерін азайту арқылы емге төзімді депрессияны жақсарта алады, соның салдарынан пациенттердің емге ұмтылуын арттырады. Оланзапин психофармакологияға енгізілгеннен бері көптеген психиатрлар антидепрессанттарға және арипипразол, кветиапин сияқты басқа атипикалық антипсихотиктерге аз дозадағы оланзапин қосуды қолданады. Оланзапин мен флуоксетинді жеке-жеке сататын Eli Lilly компаниясы оланзапин мен флуоксетинді бір капсулада қамтитын комбинациялық препаратты да шығарды. Кейбір төмен және орташа сапалы деректер миансериннің (немесе антипсихотиктер карипразин, оланзапин, кветиапин немесе зипразидон) антидепрессанттарды күшейту үшін қысқа мерзімде (8-12 апта) қолдануының сәттілігін көрсетеді. Бұл препараттар рефрактерлі депрессияны емдеуде үміт беруші, бірақ олармен бірге ауыр жанама әсерлер де бар. Амфетаминдер және метилфенидат сияқты стимуляторлар да оң нәтижелермен сынақтан өтті, бірақ олардың қолданылуына қатысты тәуекел бар. Дегенмен, стимуляторлар, тәуелділікке бейімділік немесе жүрек проблемалары жоқ, созылмалы депрессиямен күрескендер үшін тиімділігі дәлелденді. Кетамин биполярлық және ауыр депрессиялық бұзылыстарда емге төзімді депрессияға қарсы жылдам әсер ететін антидепрессант ретінде сынақтан өтті. Spravato, эскетаминнің мұрынға шашыратылатын түрі, 2019 жылы FDA-мен емге төзімді депрессияны ауызша антидепрессантпен бірге қолдану үшін мақұлданды.
Зерттеу
2016 жылы плацебомен салыстырылатын, рандомизацияланған бақыланатын зерттеуде, емдеуге төзімді депрессияда психоделикалық аяуасканың тез антидепрессанттық әсері оң нәтижелермен расталды.
Электр шабуылдарымен емдеу
Электр шабуылдарымен емдеу әдетте, емдеуге төзімді депрессияның ауыр жағдайларында ғана қарастырылады. Ол дәрі-дәрмектердің қайталап-қайталап көмектеспеген жағдайларында, әдетте науқастың күйі настолько ауыр болғандықтан, ауруханаға жатқызу қажет болғанда қолданылады. Электр шабуылдарымен емдеудің өзіне-өзі өлтіру ойларын азайтатыны және депрессиялық белгілерді жеңілдететіні дәлелденген. Бұл глиальды жасушалар желісінен туындаған нейротрофтық фактордың деңгейінің жоғарылауымен байланысты.
rTMS
rTMS (қайталанатын транскраниалды магниттік стимуляция) емге көнбеген депрессияда бағалы емдік мүмкіндік ретінде кеңінен таныла бастады. Көптеген рандомизацияланған, плацебомен салыстырылатын зерттеулер нақты rTMS пен жалған rTMS-ті салыстырды. Бұл зерттеулер осы емнің ауыр депрессияға қарсы тиімділігін тұрақты түрде көрсетті. Сонымен қатар, RCT-лердің бірнеше мета-талдауы емге көнбеген ауыр депрессияда rTMS-тің тиімділігін растады, ал "шынайы жағдайдағы" клиникалық ортада оның тиімділігін көрсететін табиғи зерттеулер де жүргізілді.
dTMS
dTMS (терең транскраниалды магниттік стимуляция) – бұл rTMS идеясының жалғасы, бірақ мидың қабықша асты аймақтарын тереңірек стимуляциялаудың әсерін күшейтуге мүмкіндік береді деген үмітпен жасалған.
Бүлдір жүйкені ынталандыру
Вагустық жүйке стимуляциясы емдеуге бағынбайтын депрессияға да қолданылады.
Терең миды ынталандыру
Терең ми стимуляциясы ауыр, емге бағынбаған депрессиямен күресіп жүрген адамдарды емдеу үшін бірнеше клиникалық сынақтарда қолданылды.
Магниттік ұстап алу терапиясы
Қазіргі уақытта магниттік тарту терапиясы емдеуге келмейтін депрессияны емдеу мақсатында зерттелуде.
Транскраниалды тұрақты токпен ынталандыру
Транскраниалды тұрақты ток стимуляциясы – басқа электродтар арқылы берілетін тұрақты, төмен қарқынды тікелей ток қолданылатын нейромодуляцияның бір түрі.
Психотерапия
Емдеуге төзімді депрессия жағдайында психотерапияның тиімділігін көрсететін жеткілікті мәліметтер жоқ. Дегенмен, әдебиеттерді шолу оның тиімді емдеу опциясы болуы мүмкін екенін ұсынады. Психотерапия емдеуге төзімді депрессиясы бар адамдарға тиімді болуы мүмкін, себебі ол депрессиялық белгілерге себеп болатын стресті азайтуға көмектеседі. Кокрейн жүйелі шолуы көрсеткендей, психологиялық терапия (когнитивті-мінездік терапия, диалектілік-мінездік терапия, интерперсоналдық терапия және қарқынды, қысқа мерзімді динамикалық психотерапияны қоса алғанда) стандартты емдеумен (антидепрессанттармен) бірге қолданылғанда, емдеуге төзімді депрессиясы бар пациенттерде депрессиялық белгілерді жеңілдетуге, сондай-ақ қысқа мерзімді (алты айға дейін) жауап беру және ремиссия деңгейін арттыруға пайдалы болуы мүмкін. Орташа (7-12 ай) және ұзақ мерзімді (12 айдан астам) әсерлері де ұқсас пайдалы болып көрінеді. Психологиялық терапия стандартты емдеумен (антидепрессанттармен) бірге қолданылғанда, стандартты емдеуге қарағанда кемінде қабылданады.
Нәтижелері
Емдеуге төзімді депрессия, емге жауап беретін депрессияға қарағанда, көбірек рецидивтермен байланысты. Бір зерттеу көрсеткендей, бір жылдан астам ем қабылдаған емдеуге төзімді депрессиясы бар адамдардың 80%-ы бір жыл ішінде қайталап ауырған. Емдеуге төзімді депрессия сонымен қатар ұзақ мерзімді өмір сапасының төмендеуімен де байланысты. Тағы бір зерттеуде стандартты депрессия емдеуінен кейін екі жылдан соң 124 науқастың тек 8-і ғана жақсаруды көрсетті.