Кіріспе

Огам әліпбиі туралы көне ирланд трактаты, сонымен қатар Огам трактаты деп те аталады, – огам әліпбиі туралы көне ирланд трактаты. Ол R.I.A. MS 23 P 12 308–314 (1390 ж.), T.C.D. H.3.18, 26.1–35.28 (1511 ж.), Ирландия Ұлттық кітапханасы MS G53 1–22 (17 ғасыр) және Ұлыбритания кітапханасындағы Add. 4783 фрагменттерінде сақталған. Трактаттың өзінде атауы жоқ, бірақ ол Auraicept na nÉces (2813f.) еңбегінде amal isber in leapar ogaim деп аталады, содан бері осы атау кеңінен қолданылады. Огам трактаты Auraicept-тен тәуелсіз және Bríatharogaim туралы негізгі мәліметтер көзі болып табылады. Огам трактатында огам жазуының шамамен 100 түрі немесе құпия жазу тәсілдері келтірілген (Баллимоте кітабында 92), мысалы, «қалқан огам» (ogam airenach, № 73). Тіпті Жаңа Футарк та «викинг огам» (№№ 91, 92) ретінде таныстырылған. Олардың кейбіреулері әліпби негізінде жасалған сөз тізімдері, ал кейбіреулері сандық жүйеге негізделген есептеулер болып көрінеді. Дегенмен, көпшілігі әліпбиді жазудың әртүрлі нұсқалары. Олардың маңыздылығын Макалистер (1937) және Макманус (§7.11, 1991) зерттеген. Гел ақыны немесе [[Фили]] огамның жүз елу түрін оқып үйренген – алғашқы үш жылдың әрқайсысында елуден. Олардың көпшілігі Огам трактатында келтірілген түрлер екені анық (Макманус § 7.13, 1991). Макалистер оларды огамның құпиялылығының дәлелі және әліпбидің құпия хабар алмасу үшін қалай қолданылғанының нақты мысалы деп санайды. Алайда Макманусқа сәйкес, алфавиттердің пайдалылығы осылай анық емес. Сөз тізімдері, кем дегенде, ыңғайлы түрде жіктелген кең сөздік қорын ұсынуы мүмкін, бірақ олардың саны жалпы санының аз бөлігін құрайды, ал қалғанын орта ғасырлық ойдың құпия алфавиттерге деген қызығушылығының нәтижесі деп есептейді. Дегенмен, кейбір түрлері мүліктік немесе шаруашылық жазбалары мен есептеулер ретінде қолданылуы мүмкін, және көптеген құпия түрлері сөздер мен түсініктерді қолдануда ойды дамыту құралы ретінде өздері зерттеуге лайық деп саналған болуы мүмкін.

Сөз тізімдері

Бұл трактатта әр әріпке сәйкес келетін сөз тізімі бар. Макалистер оларды кодпен сөйлесу үшін пайдалануға болатынын ойлады, ал Макманус оларды жай ғана жіктеу мақсатында тізімдер жасаудың ыңғайлы тәсілі деп санады. Мысалдар: Enogam/Bird ogam: besan 'pheasant', lachu 'duck', faelinn 'gull', seg 'hawk', naescu 'snipe', hadaig 'night raven'?, droen 'wren', truith 'starling', querc 'hen', mintan 'titmouse', géis 'swan', ngéigh 'goose', stmólach 'thrush', rócnat 'small rook', aidhircleog 'lapwing', odoroscrach 'scrat'?, uiseog 'lark', ela 'swan', illait 'eaglet'. Dathogam/Түс оғамы: bán 'ақ', liath 'сұр', flann 'қызыл', sodath 'көркем түсті', necht 'жарық', huath 'қорқынышты', dub 'қара', temen 'қоңыр сұр', cron 'қоңыр', quiar 'тышқан түсті', mbracht 'үрленген', gorm 'көк', nglas 'жасыл', sorcha 'ашық', ruadh 'қызыл', alad 'ала', odhar 'күрең', usgdha 'шарбақты', erc 'қызыл', irfind 'өте ақ'. Ogam tirda/Ауыл шаруашылығы оғамы: biail 'айқаш', loman 'арқан', fidba 'қырқыш', srathar 'еріксіз жабдық', nasc 'сақина', huartan ?, dabach 'шелек', tal 'кескіш', carr 'көлік', cual 'шоп', machad ?, gat 'бірге', ngend 'қисық', sust 'соққы', rusc 'себет', arathar 'сабау', ord 'бұлат', usca 'қамысты щетка', epit 'айқаш', indeoin 'темір'. Ogam Uisceach/Су оғамы: "В тобы үшін арна, атап айтқанда, В үшін бір арна, N үшін бес; H тобы үшін бөгет, бір бөгет, екі, үш, төрт, бес бөгет (B, L, F, S, N үшін); М тобы үшін өзен, бір өзен, екі, үш, төрт, бес өзен (H, D, T, C, Q үшін); А тобы үшін құдық, бір құдық, екі, үш, төрт, бес құдық (A, O, U, E, I үшін). Бұл тізім санауға немесе тіркеуге қатысты болғандықтан, ол мүліктің тіркелмесі ретінде қандай да бір жолмен қолданылған болуы мүмкін. Conogam/Ит оғамы: "В тобы үшін күзетші ит, бір күзетші ит, екі, үш, төрт, бес күзетші ит (B, L, F, S, N үшін); Грейхаунд H тобы үшін, бір грейхаунд, екі, үш, төрт, бес грейхаунд (H, D, T, C, Q үшін); М тобы үшін малшы ит, бір малшы ит, екі, үш және т.б. ; А тобы үшін қолындағы ит, бір қолындағы ит, екі және т.б." Бұл тізімде де сандық элемент бар. Bo ogam/Сиыр оғамы: "В тобы үшін сүт сиыры, бір сүт сиыры, екі, үш және т.б. H тобы үшін сүт сауушы, бір сүт сауушы, екі, т.б. ; М тобы үшін үш жасар бие; А тобы үшін бір жасар бие". Бұл тізімде де санау жүйесі бар сияқты, сондықтан олар мал-мүліктің тіркелмесі ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. (Сүт сауушы – сүт беру кезеңінің соңында сүті азайып қалған сиыр.) Danogam/Өнер оғамы: bethumnacht 'көріну', luamnacht 'бағдарлау', filideacht 'шығармашылық', sairsi 'шеберлік', notaireacht 'нотариаттық қызмет', H airchetul 'үш буынды поэзия', druidheacht 'балагерлік', tornoracht 'бұру', cruitireacht 'арфада ойнау', quislenacht 'флейтада ойнау', milaideacht 'әскери қызмет', gaibneacht 'ұсталық', ngibae 'модельдеу', sreghuindeacht 'керексіз аң аулау', ronnaireacht 'тарату', airigeacht 'билік', ogmoracht 'жинау', umaideacht 'қола жұмысы', enaireacht 'аң аулау', iascaireacht no ibroracht 'балық аулау немесе йемен ағашымен жұмыс істеу'.

Әртүрлі әліпбилер

Сондай-ақ, трактатта әртүрлі мақсаттарға арналған бірнеше алфавит бар. Макогам/Бой огам: Бұл – туа біткен баланың жынысын анықтау тәсілі. Жүкті әйелдің аты “егер ол бұрын бала тумаса, бұл жерде екіге бөлінеді. Егер әйел бұрын бала тапса, онда баланың аты екіге бөлінеді; егер бір әріп артылып қалса, ол ұл бала. Егер саны жұп болса, онда ол қыз болады”. Бұл, әріптердің саны тақ болса ұл, жұп болса қыз болады дегенді білдіреді. Cossogam/Foot ogam: Бұл – саусақтармен аяққа тигізіп оgham жазу тәсілін сипаттайды. “Аяқ сүйегінің маңынан қолдың саусақтарымен әріптерді жазып, Б тобы үшін оларды аяқ сүйегінің оң жағына қою керек. H тобы үшін солға, M тобы үшін аяқ сүйегіне көлденең, ал А тобы үшін тікелей қою керек, яғни, топтың бірінші әрпі үшін бір саусақ, екіншісі үшін екі саусақ, және осылайша әр топтың бесінші әрпіне дейін беске жетеді”. Sronogam/Nose ogam: Бұл – аяқ огаммен бірдей, тек аяқ орнына мұрын қолданылады. “Мұрынға саусақтармен тигізіп, оңға, солға, көлденең және тікелей жазу”. Basogam/palm of hand ogam: manus aliam percutit lignorum, яғни “қолдың алақаны ағашқа түрліше соққы береді”. Басқа ешқандай мәлімет берілмеген. Cend a muine/Head in Bush: Бұл – сөздің басында толық әріп атауын алмастыру үшін әріп жазуды қамтиды, мысалы, certle немесе “жіп допшасы” үшін CLE жазу. Cend fo muine/Head under bush: Бұл – жоғарыда айтылғанның керісі, онда әріп сөздің соңында атаудың орнын алады, мысалы, MAELR – Maelruis үшін.