Үлкен Аюдың Жұлдызды Тобы

Кіріспе

Үлкен аю шоқжұлдызындағы жеті жарқын жұлдыздың құрамы
астеризм

Үлкен аю (АҚШ, Канада) немесе сапа (Ұлыбритания, Ирландия) – Үлкен аю шоқжұлдызының жеті жарқын жұлдызынан тұратын ірі астеризм; олардың алтауы екінші дәрежелі, ал Мегрец (δ) үшінші дәрежелі. Төрт жұлдыз "қазан" немесе "дене" пішінін, ал үш жұлдыз "сап" немесе "бас" пішінін құрайды. Көптеген мәдениеттерде бұл ерекше топ ретінде танылады. Солтүстік жұлдызы (Поляр жұлдызы), қазіргі солтүстік полюс жұлдызы және Кішкентай аюдың сабының ұшы, астеризмнің алдыңғы екі жұлдызы – Мерак (β) және Дубхе (α) арқылы көзге көрінетін сызықты созу арқылы анықталады. Бұл оны астронавигацияда пайдалы етеді.

Атаулары мен жерлері

Үлкен Аю шоқжұлдызы (лат. "үлкен аю") аю, арба немесе қазан ретінде көрінеді. "Аю" дәстүрі үнді-еуропалық (грек тілінде де, Ведалық Үндістанда да кездеседі), бірақ "аю" атауының Сібір немесе Солтүстік Америка дәстүрлеріндегі ұқсастықтары бар болып көрінеді.

Еуропалық астрономия

"Айыз" атауы Гомерге тән және, көрінеді, Грекияға тән, ал "Шарбақ" дәстүрі Месопотамияда қалыптасқан. Гомердің "Илиада" кітабының XVIII тарауында ол "Айыз, оны адамдар "Шарбақ" деп те атайды" деп еске алынады. Латын тілінде бұл жеті жұлдыз "Жеті бұқа" (septentriones, septem triōnēs) деп аталған. Ежелгі грек мифологиясында "Айыз" Зевстің қызғаныш әйелі Гераның аюға айналдырған нимфасы Каллисто ретінде танылған. Ирландия мен Ұлыбританияда бұл үлгі Ара (ирланд тілінде: An Camchéachta – иілген ара) деп белгілі. Жұлдызды ара символы Ирландия республикалық және солшыл қозғалыстары үшін саяси символ ретінде қолданылған. Бұрынғы атауларына Ұлы Шарбақ (яғни, көлік), Артурдың Шарбағы немесе Қасаптың пышағы жатады. "Карлс-Шарбағы" және "Карлс-тің Шарбағы" терминдері ескірек "Карлсвен" сөзінен туындаған. Халықтық этимология бойынша, бұл атау Шарль Ұлыдан шыққан, бірақ бұл атау барлық герман тілдеріне ортақ және бастапқы сілтеме әйелдер көлігіне (Кіші Аюға) қарама-қарсы, ерлердің көлігіне қатысты. Бұл скандинавиялық атаулардан бұрын "Одиннің Шарбағы" атауы болған болуы мүмкін. Голландия тілінде оның ресми атауы "Ұлы Аю" (Grote Beer), бірақ ол көбінесе "Қазан" (Steelpannetje) деп танылады. Итальян тілінде ол "Ұлы көлік" (Grande Carro) немесе "Орса Маджоре" ("Ұлы аю") деп аталады. Румын және көптеген славян тілдерінде оны "Ұлы көлік" деп атайды. Венгр тілінде ол "Генколь көлігі" (Göncölszekér) немесе, сирек кездесетін "Үлкен Генколь" (Nagy Göncöl) деп аталады. Бұл атау венгр мифологиясындағы кез келген ауруды емдей алатын дәрі-дәрмекпен жүретін шаманның (táltos) есімімен байланысты. Фин тілінде бұл сурет Отава деп аталады, оның этимологиясы ескі мағынада "бөке нөресі" дегенді білдіреді, бірақ сөздің басқа қолданылуы "аю" және "дөңгелек" дегенді де білдіреді. Аюмен байланыс жануардың ұқсастығынан және мифтік тегінен туындаған деп саналады, керісінше емес. Литва тілінде Үлкен Аю жұлдыздары Didieji Grįžulo Ratai ("Үлкен артқы дөңгелектер") деп аталады. Бұл шоқжұлдыздың басқа атаулары: Perkūno Ratai ("Перкунастың дөңгелектері"), Kaušas ("Шелек"), Vežimas ("Көлік") және Samtis ("Қасық"). Солтүстік Еуропаның саам тілдерінде бұл шоқжұлдыз ұлы аңшы Фавднаның (Арктур жұлдызы) садағы ретінде танылады. Негізгі саам тілінде, солтүстік саам тілінде ол Fávdnadávgi ("Фавднаның садағы") немесе жай ғана dávggát ("садақ") деп аталады. Бұл шоқжұлдыз саам әнұранында маңызды орын алады, ол "Guhkkin davvin dávggáid vuolde sabmá suolggai Sámieanan" сөздерімен басталады, яғни "Алыс солтүстікке, садақтың астында, Сами елі ақырындап көрінеді". Садақ саамдықтардың түнгі аспан туралы дәстүрлі әңгімелерінің маңызды бөлігі болып табылады, онда әртүрлі аңшылар аспанның жартысын алып жатқан үлкен шоқжұлдызды – Ұлы бұғыны – Сарваны қууға тырысады. Аңыз бойынша, Фавдна әр түнде өзінің садағын атуға дайын тұрады, бірақ ол Стелла Поляриске, "Ривет" деп аталатын Боахжиге тиіп, аспан құлап, әлемді жояды деп қорқады.

The name "Bear" is Homeric, and apparently native to Greece, while the "Wain" tradition is Mesopotamian. Book XVIII of Homer's Iliad mentions it as "the Bear, which men also call the Wain". In Latin, these seven stars were known as the "Seven Oxen" (septentriones, from septem triōnēs). Classical Greek mythography identified the "Bear" as the nymph Callisto, changed into a she bear by Hera, the jealous wife of Zeus. In Ireland and the United Kingdom, this pattern is known as the Plough (Irish: An Camchéachta – the bent plough). The symbol of the Starry Plough has been used as a political symbol by Irish Republican and Irish left wing movements. Former names include the Great Wain (i. e., wagon), Arthur's Wain or Butcher's Cleaver. The terms Charles's Wain and Charles his Wain are derived from the still older Carlswæn. A folk etymology holds that this derived from Charlemagne, but the name is common to all the Germanic languages and the original reference was to the churls' (i. e., the men's) wagon, in contrast to the women's wagon, (the Little Dipper). An older "Odin's Wain" may have preceded these Nordic designations. In Dutch, its official name is the "Great Bear" (Grote Beer), but it is popularly known as the "Saucepan" (Steelpannetje). In Italian, it is called either the "Great Wagon" (Grande Carro) or "Orsa Maggiore" ("Greater Bear"). Romanian and most Slavic languages also call it the "Great Wagon". In Hungarian, it is commonly known as "Göncöl's Wagon" (Göncölszekér) or, less often, "Big Göncöl" (Nagy Göncöl) after a táltos (shaman) in Hungarian mythology who carried medicine that could cure any disease. In Finnish, the figure is known as Otava with established etymology in the archaic meaning 'salmon net', although other uses of the word refer to 'bear' and 'wheel'. The bear relation is claimed to stem from the animal's resemblance to—and mythical origin from—the asterism rather than vice versa. In Lithuanian, the stars of Ursa Major are known as Didieji Grįžulo Ratai ("The Big Back Wheels"). Other names for the constellation include Perkūno Ratai ("The Wheels of Perkūnas"), Kaušas ("The Bucket"), Vežimas ("The Carriage"), and Samtis ("The Ladle"). In the Sámi languages of Northern Europe, the constellation is identified as the bow of the great hunter Fávdna (the star Arcturus). In the main Sámi language, North Sámi it is called Fávdnadávgi ("Fávdna's bow") or simply dávggát ("the bow"). The constellation features prominently in the Sámi anthem, which begins with the words Guhkkin davvin dávggáid vuolde sabmá suolggai Sámieanan, which translates to "Far to the north, under the Bow, the Land of the Sámi slowly comes into view." The Bow is an important part of the Sámi traditional narrative about the night sky, in which various hunters try to chase down Sarva, the Great Reindeer, a large constellation that takes up almost half the sky. According to the legend, Fávdna stands ready to fire his Bow every night but hesitates because he might hit Stella Polaris, known as Boahji ("the Rivet"), which would cause the sky to collapse and end the world.

Азиялық дәстүрлер

Қытай астрономиясы мен қытай шоқжұлдыздар жазбаларында Үлкен Аю "Бейду" деп аталады, бұл сөзбе-сөз "Солтүстік Аю" дегенді білдіреді. Бұл Үлкен Аюға балама астеризмді білдіреді. Альфа Үлкен Аюдың қытайша атауы – Бейду И және Тяньшу. Астеризм атауы Соғысқан мемлекеттер кезеңінде (шамамен б.з.д. 475–221) жасалған жұлдыздық жазбаларда кездеседі, онда астеризм жеті жұлдыздан тұрады және қасық немесе көлік түрінде бейнеленген. Қытай астрономиялық жазбалары Шығыс Азия мәдениеттеріне, Синосфераға аударылды. Ең көп таралған атаулар – "Солтүстік Аю" және "Солтүстік Аюдың жеті жұлдызы". Астрологияда бұл жұлдыздар, әдетте, Солтүстік аспан полюсін қоршаған Қызғылт Тыйым салынған қоршаудың оң қабырғасын құрайды деп есептеледі, алайда ғасырлар бойында одан да көп топтамалар мен атаулар пайда болды. Сондай-ақ, әр жұлдыздың есімдері де бар, олар уақыт өте келе және құрастырылып жатқан астеризмге байланысты өзгеріп отырады. Үлкен Аюдың бейнеленуі қытай халық діні мен даосизмінде "Думу" (斗母) деп, ал буддизмде Маричи деп аталады. Вьетнамда астеризмнің халық арасындағы атауы – Sao Bánh lái lớn ("Үлкен руль жұлдыздары"), ал Кіші Аю – Sao Bánh lái nhỏ ("Кіші руль жұлдыздары"). Бұл атау күнделікті сөйлеуде қытай-вьетнамдық "Bắc Đẩu" деп ауыстырылғанмен, Орталық және Оңтүстік Вьетнамның жағалау қауымдастықтары әлі де осы атауды қолданып, түнде теңізден қайтып келе жатқан балық аулау кемелерін бағыттау үшін пайдаланады. Синтоизмде Үлкен Аюдың жеті ең ірі жұлдызы барлық камилердің ең ежелгісі және ең күштісі – Аменоминаканушиге тиесілі. Малай тілінде ол "Кеме шоқжұлдызы" (Buruj Biduk) деп, ал индонезия тілінде – "Каноэ жұлдыздары" (Bintang Biduk) деп аталады. Бирма тілінде бұл жұлдыздар Пукван Тара (ပုဇွန် တာရာ, "базун тажа" деп айтылады) деп танылады. Пукван (ပုဇွန်) – қабықшалыларға, мысалы, креветка, шаян, қабылдақ, омар сияқтыларға арналған жалпы термин. Батыста бұл атау жұлдыз үлгісінің асүй қасығына ұқсас болуынан туындаса, филиппин тілінде Үлкен Аю және оның серігі Кіші Аю шоқжұлдыздары көбінесе табумен байланыстырылады – филиппин үйлерінде және жуынатын бөлмелерде жеке гигиена үшін қолданылатын бір тұтқалы су құмырасы. Ертедегі үнді астрономиясында Үлкен Аю Ригведада "Аю" (Ṛkṣa) деп аталған, бірақ кейіннен "Жеті Ақылды" – Саптариши (Saptarishi) деген атпен кеңінен танылды.

In Chinese astronomy and Chinese constellation records, The Big Dipper is called "Beidou" , which literally means Northern Dipper. It refers to an asterism equivalent to the Big Dipper. The Chinese name for Alpha Ursae Majoris is Beidou Yi and Tianshu The asterism name was mentioned in Warring States period (c. 475–221 BCE) stellar records, in which the asterism is described to have seven stars in the shape of a dipper or a chariot. The Chinese astronomy records were translated to other East Asian cultures in the Sinosphere. The most prominent name is the "Northern Dipper" and the "Seven Stars of the Northern Dipper" In astrology, these stars are generally considered to compose the Right Wall of the Purple Forbidden Enclosure which surrounds the Northern Celestial Pole, although numerous other groupings and names have been made over the centuries. Similarly, each star has a distinct name, which likewise has varied over time and depending upon the asterism being constructed. The personification of the Big Dipper itself is also known as "Doumu" (斗母) in Chinese folk religion and Taoism, and Marici in Buddhism. In Vietnam, the colloquial name for the asterism is Sao Bánh lái lớn (The Big Rudder Stars), contrasted with Ursa Minor, which is known as Sao Bánh lái nhỏ (The Little Rudder Stars). Although this name has now been replaced by the Sino Vietnamese "Bắc Đẩu" in everyday speech, many coastal communities in central and southern Vietnam still refer to the asterism as such and use it to navigate when their fishing vessels return from the sea at night. In Shinto religion, the seven largest stars of Ursa Major belong to Amenominakanushi, the oldest and most powerful of all kami. In Malay, it is known as the "Boat Constellation" (Buruj Biduk); in Indonesian, as the "Canoe Stars" (Bintang Biduk). In Burmese, these stars are known as Pucwan Tārā (ပုဇွန် တာရာ, pronounced "bazun taja"). Pucwan (ပုဇွန်) is a general term for a crustacean, such as prawn, shrimp, crab, lobster, etc. While its Western name come from the star pattern's resemblance to a kitchen ladle, in Filipino, the Big Dipper and its sister constellation the Little Dipper are more often associated with the tabo, a one handled water pot used ubiquitously in Filipino households and bathrooms for purposes of personal hygiene. In the earliest Indian astronomy, the Big Dipper was called "the Bear" (Ṛkṣa, ) in the Rigveda, but was later more commonly known by the name of Saptarishi, "Seven Sages."

Солтүстік Америкада

"Үлкен аю" астеризм атауы көбінесе АҚШ және Канадада қолданылады. Дегенмен, бұл терминнің шығу тегі даулы. Көпке тараған миф бойынша, атау афроамерикалық халық әндерінен пайда болған; алайда, жақындағы зерттеу бұл мәлімдеменің дұрыстығына күмән келтіреді. 1824 жылы шоқжұлдыздар мифологиясы тарихына арналған кітабында табиғатты зерттеуші Джейкоб Грин [fr] АҚШ-та қолданылатын "Диппер немесе Кесе" сипаттамаларын Англияда кең таралған "Чарльздің арбасы немесе Вайн" дегенмен салыстырды. "Диппер" сипаттамалары 19 ғасырдағы американдық астрономия оқулықтарында кездеседі.

Жұлдыздар

Үлкен Аю шоқжұлдызындағы жұлдыздардың Үлкен Аюдың жұлдыздарында грек әліпбиінің ретімен, сауыттан тұтқаға дейін Байер белгілері бар. Байер атаулары Өзге атаулары Көрініс шамасы Қашықтығы (жарық жылдары) α UMa Dubhe 1.8 124 β UMa Merak 2.4 79 γ UMa Phecda 2.4 84 δ UMa Megrez 3.3 81 ε UMa Alioth 1.8 81 ζ UMa Mizar 2.1 78 η UMa Alkaid 1.9 104 Мизардың бір бағытта орналасқан, бірақ одан шамамен бір жарық жылы қашықтықтағы жұлдызы – Алкор (80 UMa). Олар "Жылқы мен мінші" деп аталады. Төртінші шамадағы Алкорды қалыпты көзбен көру әдетте оңай болар еді, бірақ Мизарға жақындығы оны анықтауды қиындатады, және ол көру қабілетін тексерудің дәстүрлі тәсілі ретінде қолданылып келді. Мизардың өзі төрт компоненттен тұрады, сондықтан ол оптикалық екіжұлдыздың бөлігі болып табылады, сонымен қатар алғашқы телескоппен ашылған екіжұлдыз (1617) және алғашқы спектроскопиялық екіжұлдыз (1889) есебінде тіркелген. Үлкен Аюдың бес жұлдызы Үлкен Аюдың қозғалыс тобының ядросында орналасқан. Дубхе мен Алкайд – екі шеткі жұлдыз, олар бұл топқа кірмейді және кері бағытта қозғалады. Орталық бесеуге қатысты, олар картада төмен және оңға қарай жылжиды. Бұл "Диппердің" пішінін біртіндеп өзгертеді, сауыты кеңейеді, ал тұтқасы иіледі. 50 мың жылдан кейін біз танитын "Диппер" жоқ болады, бірақ кері бағытталған жаңа "Диппер" пайда болады. Алқайыңнан Фекдаға дейінгі жұлдыздар сауытты құрайды, ал Фекда, Мерак және Дубхе тұтқаны құрайды.

Мәдени бірлестіктер

Киелі кітаптағы Амос кітабында айтылған "жеті жұлдыз" осы жұлдыздарға немесе, көбінесе, Плеядалар шоқжұлдызына қатысты болуы мүмкін. Дәстүрлі индуистік астрономияда Үлкен Аюдың жеті жұлдызы Саптарши аттарымен сәйкестендіріледі. Сонымен қатар, бұл шоқжұлдыз корпоративтік логотиптерде және Аляска штатының туында да қолданылған. Испанияның Мадрид қауымдастығының туындағы қызыл фондағы жеті жұлдыз – Үлкен Аю шоқжұлдызының жұлдыздары. Испанияның астанасы Мадридтің елтаңбасындағы көк жиектің ішінде бейнеленген жеті жұлдыз туралы да осыны айтуға болады. Түнгі аспандағы бұл шоқжұлдыздың айқындығы роман тілдерінде және ағылшын тілінде "солтүстік [жартышар]" деген мағынаны білдіретін "septentrional" (сөзбе-сөз, жеті егісшінің өгіздеріне қатысты) деген сөзді тудырды. "Follow the Drinkin' Gourd" – 1928 жылы алғаш жарық көрген афроамерикандық халық әні. "Drinkin' Gourd" ("Су ішетін лақ") деп Үлкен Аю шоқжұлдызын білдіреді. Халық аңыздарына сәйкес, АҚШ-тағы құлдары бостандыққа шығып, солтүстікке қарай бағитталу үшін Үлкен Аюды анықтамалық нүкте ретінде пайдаланған. Бұл шоқжұлдыздың мифологиялық тегі АҚШ-та әртүрлі нұсқаларда таралған балалар әңгімесінде сипатталған. Бұл әңгіменің бейбітшіл "Бейбітшілік хабаршысы" журналынан алынған нұсқасы орыс тіліне аударылып, Лев Толстойдың "Даналық күнтізбесі" жинағына енгізілді. Бұл шоқжұлдыз сондай-ақ Италияның Карнаро регенттігінің туында, Уроборос ішінде қолданылған.