Кіріспе

Ластанудың алдын алу (P2) – қоршаған ортаға, әсіресе өнеркәсіптік мекемелер, ауыл шаруашылығы немесе тұтынушылар тарапынан шығарылатын қалдықтар мөлшерін азайту стратегиясы. Көптеген ірі корпорациялар P2-ні қалдықтарды азайту және технологиялық жетістіктер арқылы өндіріс процестерінің тиімділігі мен пайдалылығын арттыру жолы ретінде қарастырады. Заң шығарушы органдар P2 шараларын қабылдады, мысалы, АҚШ Конгресінде 1990 жылғы Ластануды Алдын Алу Заңы және 1990 жылғы Таза Ауа Заңына енгізілген өзгерістер.

Маңыздылығы

Ластануды алдын алу – қоршаған ортаға бөлінетін зиянды заттардың мөлшерін азайтатын кез келген әрекет. Мұндай процестерді іске қосу халық денсаулығы мен қоршаған ортаға қауіптің ауырлығын және/немесе санын төмендетеді. Ластануды алдын алу табиғи ресурстарды сақтайды және ірі масштабты процестерде маңызды қаржылық үнемді қамтамасыз етеді. Компаниялар аз қалдық өндірсе, оларды дұрыс кездіру туралы алаңдамайды. Осылайша, P2 – қалдықтарды кездіру және жою шығындарын азайтуға бағытталған алдын ала шара болып табылады. Сауданың өсуіне байланысты 2020 жылға қарай кемелерден шығатын эмиссия дизель бөлшектерінің екінші ірі көзіне айналуы күтілуде. Халықаралық Глобализация форумы (IFG) ұсынған азайту жолы – жергілікті сауданы ұлғайту, соның арқасында кемелер жүретін қашықтық қысқарады. Тағы бір тәсіл – порттарды жолдар мен теміржолдар сияқты құрлық көлігі инфрақұрылымына жақын орналастыру. Бұл көлік құралдарының бастапқы және соңғы пункттер арасындағы қашықтығын да қысқартады. Порттарға тікелей жететін теміржолдар – улы ластаушы заттарды азайтудың маңызды тәсілі, себебі бұл жағалау портынан ішкі теміржол инфрақұрылымына тауар тасымалдау үшін тиімсіз жүк көліктерін пайдалану қажеттілігін жояды. Бұл ластаушы заттар қоршаған ортаға да, осы аймақтарда тұратын азаматтарға да зиян келтіреді. Бұл ластаушы заттар климаттың өзгеруіне әсер етеді және қышқыл жаңбырға себеп болуы мүмкін. Көлікпен жүрген адамдар көп шоғырланған қалалық аймақтарда тұратындар осы ластаушы заттарға байланысты денсаулық проблемаларына ұшырауы мүмкін, олар созылмалы жөтелден өлімге дейін жетеді. Сингхтің сөзіне сүйенсек, ауаның ластануынан ең көп зардап шегетін топтар – балалар, созылмалы аурулары бар адамдар, астмамен ауыратындар және қарт адамдар. Бұл топтар ауруханаға түсу жиілігінің артуымен, жөтелдің күшеюімен, ринит эпизодтарымен және астма шабуылдарымен бетпе-бет келеді. Тейльман "Таза ауа туралы" заңның стационарлық және жылжымалы көздерден адамдарға зиян келтіретін ластаушы заттарды бағалау және шектеуде сәтті жұмыс істегенін айтады. "Таза ауа туралы" заң сияқты саясаттар мен орманды жою салдарынан кесілген ағаштардың орнын толтыру арқылы адамдар көміртегі ізін азайтып, ауа сапасын жақсарта алады.

Өндіріс әдістері

Қоршаған ортаны басқару стратегиясы ретінде P2, АҚШ-тан тыс жерлерде көбірек қолданылатын «таза өндіріс» терминімен көптеген қасиеттерін бөліседі. Ластануды алдын алу, жасыл химия және жасыл дизайн (сондай-ақ экологиялық саналы дизайн) сияқты мамандандырылған тармақтарды қамтиды.

Өнеркәсіптік процестерде

Өнеркәсіптік процестердегі P2 стратегияларының мүмкіндіктері әлі де корпоративтік деңгейде іске асырылуда, бірақ көптеген компаниялар оның нәтижелерін де жатыр. Өнеркәсіптік бизнесте P2-ге қатысты көзқарас қажеттіліктен стратегиялық артықшылыққа өзгерді. Компаниялар P2 әдістеріне өзінің дамуының басында инвестиция салса, олар одан көп ұзамай үлкен пайда көреді.

Ерікті тәсілдер

P2-ге ерікті жолдар көбейіп келеді. Үкіметтік ұйымдар көбінесе бизнес және реттеуші органдармен ынтымақтасып, нұсқаулардың жүйесін құрайды. Ерікті бағдарламалардың төрт түрі бар: мемлекеттік ерікті бағдарламалар, келісілген келісімдер, бір жақты міндеттемелер және жеке келісімдер. Мемлекеттік ерікті келісімдер ең шектеусіз болып табылады. Қоршаған ортаны қорғау органдары ынтымақтасып, нақты нұсқаулар жасайды. Компаниялар осы процедураларды қатаң ерікті түрде орындауға шақырылады. Келісілген келісімдер мемлекеттік және салалық органдардың ынтымақтастығы арқылы жасалады. Келісім сала үшін пайдалы шарттарды белгілейді. Бір жақты міндеттемелерді салалық органдар ғана белгілейді және олардың белгілеген нұсқаулары өзін-өзі реттейді. Жеке келісімдер "ластаушылар" мен басқа да зардап шеккен тараптар арасында жасалады. Осы реттеуде белгіленген ережелер ластануды реттеудің әртүрлі стратегиялары бойынша келісімге келеді. АҚШ негізінен өндіріс аяғындағы алдын алу стратегиясын ұстанады. Алайда, АҚШ президенті Ричард Никсон 1970 жылы Қоршаған ортаны қорғау агенттігін (EPA) құрды, және оның басты міндеттерінің бірі – ластануды реттеу болды. EPA-ның саясатын іске асыру шамалы ғана ерікті негізде жүзеге асырылады. Сәтті ерікті жолға түсудің бірнеше кілті бар. Біріншіден, бағдарламаға сенімді қаржы көзі қажет (әдетте үкіметтен). Бағдарлама сондай-ақ мақсатталған салалармен серпілісті қарым-қатынасқа мұқтаж. Бұл келісімге қатысушылардың барлығы арасында сенімділіктің негізін қалыптастырады. Реттеу тұрғысынан алғанда, бағдарлама сенімді көзбен бақылануы керек. Бағдарламаның ұзақ мерзімді дамуын қамтамасыз ету үшін қатысушылар үшін айқын пайдалар және кең қоғам үшін нақты нәтижелер болуы керек. Бағдарламаның ұзақ мерзімді орнығуы жетістіктерді өлшеу үшін қол жетімді мақсаттар қоюдан туындайды. WAR өндіріс процесінің барлық кезеңінде ластаушы заттарды қадағалайды, дәл өлшемдер алу үшін.

Әлеуетті пайда

Ластанудың алдын алуды экологиялық кәсіпкерлік түрі ретінде қарастыруға болады, себебі компаниялар қалдықтарды өңдеу, сақтау және жою шығындарын азайту мүмкіндігін көреді. Мысалы, 3M компаниясы 1973 жылдан бері P2 (ластануды алдын алу) ынталандыруларын енгізу арқасында 750 миллион доллардан астам үнемдеген. Егер P2 стратегиялары дұрыс жүзеге асырылса, өндіріс процесінің тиімділігі артуы мүмкін. Ластанудың мөлшерін азайту арқылы компаниялар, көп мөлшерде ластанудың нәтижесінде қоршаған орта ластанып, нысан орналасқан жерге зиян келтірген жағдайда туындайтын жауапкершілік шығындарының бір бөлігінен сақтануға болады.