Балқандағы 1330 жылғы шайқас

Кіріспе

1330 жылы Балқандағы шайқас

12 000 болгар, 3 000 жалдамалы әскер (влахтар, ясстар, кумандар, татарлар)
| күш2 = шамамен 15 000 – 18 000:
15 000 серб, 1 000 – 2 000 каталон жалдамалы әскері, көбінесе Неаполь Корольдігінен келген итальяндықтар. Үш жыл өткен соң, болгар және серб әскерлерінің көп бөлігі Велбаждда шайқасты, болгарлар күтпеген шабуылға ұшырады. Сербияның жеңісі келесі екі онжылдыққа Балқандағы күштер тепе-теңдігін анықтады. Болгарлар шайқастан кейін территориясын жоғалтпады, бірақ сербтердің Македонияға қарай жылжуын тоқтата алмады. Сербия Македонияны, сондай-ақ Фессалия мен Эпирдің бір бөлігін жаулап алып, ең үлкен территориялық кеңістігіне ие болды. Олардың жаңа патшасы Стефан Душан 1346 жылы болгар патриархы Симеонның қолдауымен император атанды.

Дау-дамайдың басталуы

Император Константин Тих Асеннің (1257–1277) ұзақ, бірақ сәтсіз билігі кезінде Болгария империясы Солтүстік Македониядағы иеліктерін, оның ішінде императордың бастапқы феодалдық иелігін Византияға жоғалтты. Екі империя да ауыр сыртқы және ішкі проблемалармен бетпе-бет келді. 1280 жылдары сербтер өздерінің патшалығын оңтүстікке қарай, Солтүстік Македонияға қарай кеңейте бастады. Византия империясындағы ішкі соғыс (1320–1328), қарт император Андроник II Палеолог пен оның амбициялы немересі Андроник III Палеолог арасында болғанда, серб патшасы Стефан Урош III (сонымен қатар Стефан Дечанский деп те аталады) ескі императордың жағын белсенді түрде қолдады және осы процесте Македониядағы бірнеше шағын бекіністерді басып алды. 1328 жылы Андроник III жеңіске жетіп, әкесін тақтан түсірді. Сербия мен Византия арасындағы қарым-қатынас нашарлап, ашық соғысқа ұқсас жағдайға келді. Екінші жағынан, болгар императоры Михаил Асен III өзінің құдайы Андроник III-ті қолдады. Одан бұрын, 1324 жылы, ол әйелі, Стефанның қарындасы Анна Неданы ажырастырып, орнына Андроник III-нің қарындасы Теодораға үйленді. Сол кезде сербтер Просек және Прилеп сияқты маңызды қалаларды басып алды және тіпті Охридті қоршады (1329). Екі империя Сербияның қарқынды өсуіне қатты алаңдап, 13 мамыр 1327 жылы сербтерге қарсы бағытталған бейбіт келісімге келді. 1329 жылы Андроник III-пен тағы бір кездесуден кейін билеушілер ортақ жауларына шабуыл жасауға шешім қабылдады; Михаил Асен III Сербияға қарсы бірлескен әскери операцияларға дайындалды. Михаил Шишман сербтер бұрын басып алған солтүстік-батыс және оңтүстік-батыс болгар жерлерін қайтарып алуды көздеді. Жоспарға Сербияны толық жою және оны Болгария мен Византия империясы арасында бөлісу кірді. Сербиялық шежірешілердің айтуынша, ол серб патшасының бағынуын талап етіп, "өзінің тағын серб жерінің ортасына орнатумен" қорқытқан.

Дайындықтар

Екі жақ та мұқият дайындық жасады. Михаил Валахиядан одақтасы Басарабты шақырды, ол оған күшті жасақ, сондай-ақ осетиндер/яссиктер мен татарлардың отрядтарын, барлығы 3000 адамды жіберді. Стефан Урош өз армиясын одан да көп каталондық және неміс жалдамалы әскерлермен (әрқайсысы 1000 сарбаз) күшейтті, тәжірибелі жауынгерлер серб армиясының элиталық бөлімін құрады, олардың жалпы саны 17000 жауынгерді құрады.

Ұрыстан бұрын операциялар

Жоспар бойынша болгарлар шығыстан, византиялықтар оңтүстіктен ілгерілеуі, содан кейін қазіргі Солтүстік Македонияда күш біріктіруі тиіс еді, бірақ олардың үйлестіруі нашар болды. 1330 жылдың шілдесінде Андроник III Македонияға басып кірді, бірақ Прилепті және бес шағын бекініс басып алғаннан кейін әскерін тоқтатты және болгарлар мен сербтер арасындағы шешуші шайқастың нәтижесін күтуге бел буды. Сербтердің мақсаты – одақтастардың бірігуіне кедеріс келтіру және бөлек шайқастарда күресу болатын. Ниш арқылы Морава алқабына шабуыл жасау қаупінен қорқып, серб патшасы өз әскерін Топлица өзенінің Мораваға құятын Добрич даласында жинады.

Болгария әскерінің қозғалысы

19 шілдеде императордың өзі бастаған болгар әскері астана Тарноводан шығып, Искар шатқалы мен София арқылы өтіп, Струма аңғарының солтүстік бөліктеріне енді. Одан Земенге қарай жол тартқан әскер Шишковци ауылында лагерь құрды. Келесі күні әскер қазіргі Извор ауылының жанындағы маңызды шекаралық бекініске жетті. Онда әскер екі топқа бөлінді: Михаил Шишман басқаратын негізгі күштер Коньявска тауының солтүстік бөлігімен (Болгария мен Византия империясының шекарасы бойымен) Земен шатқалына бет алды. Ал кішігірім топ, әскерге көмекші күштермен бірге, тау арқылы ұзақ, бірақ оңай жолмен өтіп, Коняво мен Дворище ауылдары арасына келді. Императордың інісі Белаур басқаратын тағы бір болгар әскері Видиндегі өзінің отауынан жолға шықты, бірақ шайқасқа қатыспады, бұл кейінгі жеңілістің басты себептерінің бірі болды. Кейбір тарихшылар олардың Извор бекінісі маңында резервте тұрғанын айтса, енді біреулері олардың кешігіп келгенін есептейді.

Сербия әскерінің қозғалысы

Топлика мен Морава өзендерінің қосылған жеріндегі лагерінен Стефан Дечанский Видиннен солтүстік-шығыс бағытынан шабуыл күтті. Оның мақсаты болгарлардың мемлекетінің ішкі аймақтарына жол ашуға кедергі келтіру еді. Болгария әскерінің Струма аңғарында пайда болғаны туралы хабарды естіген соң, патша Болгария Моравасы бойымен оңтүстікке қарай, содан кейін Пчина өзенінің аңғарымен жол тартты және Старо Нагоричино ауылына жеткенше, жақын жердегі монастырда дұға жасау үшін тоқтады. Одан кейін Иоаким Осоговский монастырына барып, тағы да дұға етіп, әскері Велбажд маңындағы Каменица өзеніне жақын жерде орналасқан болгар территориясына қарай жылжыды.

Шайқас

Екі әскердің басым бөлігі Велбажд маңында орналасты, бірақ Михаэль Шишман мен Стефан Дечански күштердің келуін күтті және 24 шілдеде бір күндік бітіммен аяқталған келіссөздерді бастады. Императордың тағы да проблемалары болды, олар оның бітімге келісу шешіміне әсер етті: әскерді жабдықтау бөлімдері әлі келмеген еді және болгарлар азық-түлік тапшылығын сезінді. Олардың әскерлері елді және жақын ауылдарды шарлап, азық-түлік іздеді. Осы уақытта, сербтер, Стефан Душан бастауымен, 1000-ға жуық қарулы каталондық атты жалдамалы әскерлердің қосымша күшіне ие болды және уәделерін бұзып, 1330 жылдың 28 шілдесінде таңертең болгар әскеріне шабуыл жасады, оларды күтпеген жерден шапты. Дечански басқаратын бір серб жасағы Спасовица биіктіктерін басып алды, ал каталондық жалдамалы әскерлерді қоса алған, серб әскерлері Драговиштица өзенінің аңғары арқылы Шишковци ауылына қарай жылжыды. Басты шайқас Божурица деп аталатын жерде, ауыл мен Спасовица биіктіктері арасында өтті. Күтпеген шабуылға ұшыраған Михаэль Шишман әскерін тәртіпке келтіруге тырысты, бірақ ол кеш болды және болгар жасақтары сандар жағынан кемдікке тап болды. Шайқас қанды болды, өйткені майданда қалған болгар күштері қарсылық көрсетті және кейбір жылнамашылардың айтуынша, өзен қанға боялды. Сербтер болгар лагерін тонады. Императордың өзі ауыр жарақат алды, оның аты оның астында өлтірілді және қарсыластары тарапынан тұтқынға алынды. Ол серб лагеріне жеткізілді, онда ол тұтқынға алынған төртінші күні, 31 шілдеде жараларынан қайтыс болды. Басқа теориялар бойынша, ол шайқас алаңында қаза тапқан немесе Стефан Дусанның бұйрығымен өлтірілген. Бақытсыз император Михаэльдің денесі Стефан патшаға жеткізілді және содан кейін Старо Нагоричане монастырында (Куманово маңындағы Старо Нагоричане ауылы) жерленді. Стефан, император соңғы түнін дұға ету үшін шатырында өткізген жерде, әлі күнге дейін тұрған шіркеу салдырды. Шайқастан кейінгі екінші күні (30 шілде) сербтер Конявска тауына қарай жылды, бірақ олар сәттілікке жете алмады, өйткені Михаэльдің інісі Белаур және Ловеч әкімі Иван Александр басқаратын қосымша болгар әскерлері Извор бекінісінің маңына жиналды және елдің ішкі аймақтарына жолдың жабылуын қамтамасыз етті. Изворда Белаур король Стефан Дечанскимен кездесіп, бейбітшілік шартына келді.

The bulk of the two armies camped in the vicinity of Velbazhd, but both Michael Shishman and Stefan Dečanski expected reinforcements and from 24 July they began negotiations which ended with a one day truce. The Emperor had other problems which influenced his decision for the truce: the army supply units had not yet arrived and the Bulgarians were short on food. Their troops scattered around the country and the nearby villages to search for provisions. Meanwhile, receiving a sizable reinforcement, 1,000 heavily armed Catalan horsemen mercenaries, led by his son Stefan Dušan during the night, the Serbs broke their word and attacked the Bulgarian army. early on 28 July 1330 and caught the Bulgarian army by surprise. One Serbian unit under the command of Dečanski took the Spasovitsa heights while more Serbian troops, including the Catalan mercenaries, penetrated the valley of the Dragovishtitsa River towards the village of Shishkovtsi. The main battle took place between the village and the Spasovitsa heights in a locality called Bozhuritsa. Caught by total surprise, Michael Shishman attempted to bring his army to order but it was too late and the outnumbered Bulgarian units were crushed. The battle was bloody because the remaining Bulgarian forces on the battlefield stiffly resisted and according to some chroniclers the river reddened. Bulgarian camp was looted by the Serbs. The Emperor himself was badly wounded, his horse killed under him and was captured by the oncoming enemy soldiers. He was taken to the Serbian camp where he probably expired from his wounds on the fourth day of his captivity, on 31 July. Some other theories suggest that he perished on the battlefield or was killed by order of Stefan Dusan. The body of the ill fated Emperor Michael was brought to King Stefan and was consequently buried in the monastery of Staro Nagoričane (village Staro Nagoričane, near Kumanovo). On the place where he spent his last night praying in his tent, Stefan built a church which still stands. On the second day after the battle (30 July) the Serbs advanced towards the Konyavska mountain but it was impossible for them to achieve any success because more Bulgarian troops under Michael's brother Belaur and the governor of Lovech Ivan Alexander were concentrated around the Izvor castle and blocked the way to the interior of the country. Near Izvor Belaur met King Stefan Dečanski and they concluded a peace.

Салдарлар

Бұл шайқастың нәтижесі алдағы онжылдықтарда Балқандағы күштер тепе-теңдігін қалыптастырды және Болгария аумағын жоғалтпаса да, сербтер Македонияның көп бөлігін басып алды. Михаил Шишманның ұлы Иван Стефан мен Стефанның әпкесі Анна Неда 1330–1331 жылдары сегіз ай бойы, ағасы Стефан Дечанскийдің көмегімен Болгарияның патшасы болды. 2 тамызда болгар боярлары серб патшасы Стефан Дечанскийге бейбітшілік туралы ұсыныс жасады. Стефан Дечанский олармен Мрака деп аталатын жерде кездесіп, ұсынысты қабылдады және Иван Стефанның Болгарияның императоры болуына келісті, осылайша екі елді ұлы Стефан Душанның тағы астында біріктіру идеясынан бас тартты. Мрака келісімінен кейін Анна Неда мен оның ұлдарына Болгарияның астанасы Тарновоға бару туралы хабарланды. Иван Стефан қалаға кіріп, 1330 жылдың тамызының екінші жартысында император деп жарияланды. 30 жасқа толған Иван Стефан анасымен бірге билік жүргізді, себептері белгісіз. Досының қазасы туралы хабарды естіген Андроник Сербиямен соғысты тоқтатып, Болгарияның әлсіздігін пайдалануға бет бұрды. Алайда 1332 жылы болгарлар Византияны Русокастро шайқасында жеңіп, Фракиядағы көптеген аумақтарды қайтарып алды. Стефан патша Македонияға жетіп, Византиялықтар жорыстың басында басып алған қалаларды қайтарып алды. Соғыстың сәтті аяқталуынан кейін Стефан Високи Дечани монастырын салуға оралды, ол Метохия аймағындағы ұлы құрылысы, және жыл соңында шығарылған жарғыда оған көптеген ауылдарды сыйлады. 1331 жылдың басында жас патша Стефан Душан әкесіне қарсы көтеріліс жасады, мүмкін Византия империясына қарсы одан әрі шаралар қабылдау ниетімен. Әкесінен өзгеше, Душан агрессивті болды және оған Влебужд жеңісінің кеңейтілуін қалаған серб ақсүйектері қолдау көрсетті. Көтеріліс кезінде (қаңтардан сәуірге дейін) болгар ақсүйектері Иван Стефанды тақтан түсіріп, Михаилдың туысы Иван Александрды (1331–1371) билікке келтірді. Ұзақ уақыттан кейін Влебужд Сербияның Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ең күшті мемлекетке айналуына мүмкіндік берген 20 жылға жуық кезеңді ашты. 1331 жылы Душан таққа отырғаннан кейін Византияның иеліктеріне шабуыл жасап, 1333–1334 жылдары Македонияның солтүстік бөлігін басып алды. Кейіннен ол 1341–1347 жылдардағы Византия азамат соғысын пайдаланып, бүкіл Македония, Албания, Эпир және Фессалияны бақылауына алды. Болгария мен Сербия достық қарым-қатынас сақтап, 1346 жылы Стефан Душан император болып жарияланды. 16 сәуірде 1346 жылы, Скопьеде (бұрынғы болгар астанасы), ол өзін сербтер мен гректердің императоры деп жариялады, бұл атақ Византия империясының мұрагері болуға деген талапты білдірді. Византиялықтар наразылық білдірген бұл әрекеттерге Болгария империясы мен патша Иван Александр қолдау көрсеткен сияқты, өйткені Болгария патриархы Симеон Печтің серб патриархатын құруға және Стефан Урош IV Душанның императорлық тағына отыруына қатысты. Душан болгар патшасы Иван Александрмен одақтасып, оның қарындасы Еленаға үйленді.

The outcome of the battle shaped the balance of power in the Balkans for the next decades to come and although Bulgaria did not lose territory, the Serbs could occupy much of Macedonia. Ivan Stefan, son of Michael Shishman and Stefan's sister Anna Neda, succeeded for eight months from 1330 to 1331 as tsar of Bulgaria, with the help of his uncle Stephen Dečanski. On 2 August the Bulgarian boyars proposed peace to the Serbian king Stephen Dečanski. Stephen Dečanski met them in the area known as Mraka and accepted the proposal and agreed that Ivan Stephen should become emperor of Bulgaria, thus abandoning the idea of uniting the two countries under the sceptre of his son Stephen Dušan. After the agreement of Mraka was reached, Anna Neda her sons were informed to go to the Bulgarian capital Tarnovo. Ivan Stephen entered the city and was proclaimed emperor in the second half of August 1330. Although he was in his early 30s, Ivan Stephen ruled together with his mother; the reasons for that are unknown. Hearing the news of his ally's death, Andronikos decided to abandon the war with Serbia and headed to take advantage of the Bulgarian weakness. However, in 1332 the Bulgarians defeated the Byzantines in the battle of Rusokastro and regained many territories in Thrace. King Stefan reached Macedonia and regained the towns that were taken by Byzantines at the beginning of the campaign. After a successful end of the war Stefan returned to building the Visoki Dečani monastery, his grand edifice in the region of Metohija, which he bestowed with many villages in a charter issued at the end of the year. In the beginning of the year 1331 young king Stefan Dušan rebelled against his father, possibly on the course of further actions against the Byzantine Empire. In stark contrast with his pious father, Dušan was aggressive and was supported by those Serbian nobles who desired wider exploits of the victory by Velebuzhd. During the rebellion (January to April), Bulgarian nobles dethroned Ivan Stefan and brought to rule Ivan Alexander (1331–1371) cousin of Michael. In the long run Velbuzhd opened a period of around 20 years in which Serbia rose to be the strongest state in South Eastern Europe. When Dušan succeeded in taking over of the throne later in 1331 he launched attacks on Byzantine possessions, securing northern Macedonia in 1333–1334. Later, he exploited the Byzantine civil war of 1341–1347 to expand his control over all of Macedonia, Albania, Epirus, and Thessaly. Bulgaria and Serbia kept friendly relations and in 1346 Stefan Dušan was crowned Emperor. On 16 April 1346, in Skopje (former Bulgarian capital), he had himself crowned Emperor of the Serbs and Greeks, a title signifying a claim to succession of the Byzantine Empire. These actions, which the Byzantines received with indignation, appear to have been supported by the Bulgarian Empire and tsar Ivan Alexander, as the Patriarch of Bulgaria Simeon had participated in both the creation of a Serbian Patriarchate of Peć and the imperial coronation of Stefan Uroš IV Dušan. Dushan made marriage alliance with Bulgarian tsar Ivan Alexander, marrying his sister Helena.

Эпикалық поэзия

Бұл шайқас сербтердің дәстүрлі дастанында, «Бан Милутин және Дука Герцеговац» күйінде бейнеленген деп саналады.