Кіріспе

Яһуда патшалығының төртінші патшасы

Яһуда патшасы

Жосафат (/dʒ//ə/'/h//ɒ//ʃ//ə//f//æ//t///; сондай-ақ Жосафат, Жосафат немесе Йехошафат деп те жазылады; ; Ἰωσαφάτ; Жосафат), Еврей Киелі кітаптарында айтылғандай, Асаның ұлы және одан кейін Яһуда патшалығының төртінші патшасы болды. Оның ұлдарының бірі Жорам болды, ол одан кейін патшалыққа отырды. Оның анасы Азуба еді. Тарихи деректерде оның есімі кейде Жосапат аңғарымен байланыстырылады.

Билік

2 Тарихтағы 17-21-ші тараулары Жосапат патшаның билігіне арналған. 1 Патшалар кітабында оның өмірі қысқаша баяндалады: 1 Патшалар 15:24 Асадан кейін оның таққа отыратынын айтады, ал 1 Патшалар 22:1–50 оның өміріндегі оқиғаларды қорытындылайды. «Иерусалим Библиясы» былай дейді: «Жазба авторы Асаны бейбітшілік пен тыныштықтың символы ретінде, ал Жосапатты күшті патша ретінде қарастырады». Осы мәтіндерге сәйкес, Жосапат отыз бес жасында таққа отырды және жиырма бес жыл билік етті. Ол әкесі, Дәуіт патшаның «жолымен» жүрді. Билігінің алғашқы жылдарында ол Израиль патшалығына қарсы патшалығын нығайтты. 2 Тарих 17:6-да «биік жерлердегі» құмарлыққа табынуды жоюдағы оның ынтасы мақталады. Билігінің үшінші жылы Жосапат дін қызметкерлері мен левилерді ел бойынша халыққа Заңды үйретуге жіберді, бұл іс-әрекет Есімдер кітабының 31:10–13-інде (Иерусалимде) демалыс жылы үшін бұйырылған болатын. Кейінірек Жосапат Яһудада жаңа реформалар жасады, олар діни реформаларды, Яһуда қалаларында судьялар тағайындауды және Иерусалимде «жоғарғы сот» сияқты бір құрылымды қамтыды. 2 Тарих 19:11-ге сәйкес, діни және әкімшілік биліктер патшаның бұйрығымен бөлек сақталды. Тарих кітабының авторы оның билігін мақтап, патшалықта үлкен тыныштық пен өркендеу болғанын, Құдайдың халыққа «қорларында да, астарында да» берекесін бергенін айтады.

Қатыстықтар

Жосафат Солтүстік Израиль патшалығымен де одақ құрды. Жосафаттың ұлы Жорам Израильдің Ахав патшасының қызы Аталияға үйленді. Кейін Жосафат Израильдің Ахазиясымен Офирмен теңіз жолымен сауда жасау мақсатында одақтасқан сияқты көрінеді. Одан кейін ол Израильдің Жорамымен бірге Израильге салық төлеп тұрған моавтықтарға қарсы соғысқа қатысты. Моавтықтар жеңілді, бірақ Моавтың Қир қаласының қабырғасында Мәшаның өзінің ұлын (және жалғыз мұрагерін) құрбандық ретінде ұсынғанын көрген Израиль халқы қорқынышқа бөленді және кері шегіліп өз жерлеріне қайтты.

Моабтық одақтастықтың жеңісі

Моавтықтар көршілес халықтармен бірігіп, Жосапат патшаға қарсы жорыққа шықты. Одақтас әскерлер Эйн-Гедиде орналасты. Патша мен халқы қатты алаңдады. Патша ғибадатхана ауласында дұға етіп: «Уа, құдайымыз, Оларға үкім шығармайсың ба? Бізге қарсы келген осы зор әскерге қарсы тұруға күшіміз жетпейді. Не істеуімізді білмейміз, көзіміз тек Саған қарап тұр», – деді. Левит Жахазиелдің дауысы естіліп, ертең бұл зор әскердің талқан жететінін жариялады. Сөйтіп болды, олар араздасып, бір-бірін өлтірісіп, Яһуда халқына тек өлгендердің бай олжасын жинау қалды. Осы жеңістен кейін Жосапат жиырма бес жыл патшалық құрып, алпыс жасында қайтыс болды. Кейбір деректерге сәйкес (мысалы, он бірінші ғасырдың яһуди түсіндірушісі Раши), ол екі жылдан кейін қайтыс болды, бірақ себепсіз тақтан ертерек бас тартқан. Әкесі Аса сияқты, оның құрметіне де от жақылды. Ол Сүлейменнің Офирге жасаған теңіз саяхаттарын қайталауға ниеттеніп, Таршишке үлкен кеме салды. Бірақ кеме Эзион-Геберде сүзіліп кеткен соң, ол жобадан бас тартты. Пәктілер кітабының 22-тарауының 43-аятында Жосапаттың ізгілігі туралы қысқаша айтылады. Жылнамалар кітабы, әдеттегідей, патшаның осы қасиетін кеңінен сипаттайды. Онда Жосапаттың өз шенеуніктерін, дін қызметкерлерін және левиттерді елдің түкпір-түкпіріне Йәһуенің заңын үйрету үшін жіберіп, миссионерлік қозғалыс ұйымдастырғаны айтылады. Бұл патшаның дін қызметкерлерінің міндеттерін орындауына байланысты жазба. Тарихи факт – Жосапат әділеттіліктің берік негізін қалауға тырысып, Йәһуенің адал құлы болды. Осыған байланысты Жосапаттың «кедешимдерді» (Р.В. «содомдықтарды») елден қуғандығы (Пәктілер кітабы 22:46) ерекше; ал 2 Жылнамалар 19:3 оның Ашероттарды қиратқанын айтады. Оның «жоғары орындарды» (және Ашеримдерді) алып тастағаны туралы мәлімет Пәктілер кітабы 22:44 (А.В. 43-аят) және 2 Жылнамалар 20:33-ке қайшы келеді. Жосапаттың зор әскері (1,160,000 адам) және филистиндер мен арабтардан (басқалардан) алған мол сыйлық туралы мәлімет тарихи шындыққа сай келмейді. Бұл Жылнамалар кітабындағы ізгі патшалардың әрқашан ең күшті және ең гүлденген болғаны туралы теорияға сәйкес келеді. Сондай-ақ, «Хизкия заманына дейін мыс жылан қайда болды?» деген сұрақ талмуд ғалымдарын мазалады. Олар оған өте қарапайым жауап берді: Аса мен Жосапат жалған бейіттерді жойғанда, Хизкия да мақтауға лайық іс жасауы үшін мыс жыланды қасақана қалдырды.

Хронологиялық жазбалар

Уильям Олбрайт Жосапат патшаның билік құрған уақытын б.з.д. 873–849 жылдар деп есептеді. Эдвин Р. Тиле оның әкесі Асамен бірге Асаның билігінің 39-шы жылы, б.з.д. 872/871 жылдары, Асаның аяқтарындағы ауыр сырқатқа шалдыққан жылы, бірге билегендікке (регенттікке) кіргенін, ал Аса 870/869 жылдары сол сырқаттан қайтыс болғаннан кейін жалғыз билеуші болғанын, оның өлімінің 848/847 жылдары болғанын айтты. Осылайша, Жосафаттың жылдары бір жылға ертерек есептеледі: 873/871 жылы басталган бірге билеу, 871/870 жылы басталган жалғыз билеу және 849/848 жылы қайтыс болу. Яһуда және Израиль патшаларының жылдарын санау үшін қолданылған күнтізбелер алты айға қабыстырылған. Сондықтан екі мемлекет арасындағы синхронды салыстырулар патшаның билеуінің басталу және/немесе аяқталу мерзімін алты айлық кезеңге дейін нақтылауға мүмкіндік береді. Жосафатқа қатысты, Киелі кітаптағы деректер оның жалғыз билеуінің басталуын б.з.д. 871 жылдың 1-тишрисі мен 870 жылдың 1-нисаны аралығындағы мерзімге дейін шектеуге мүмкіндік береді. Есептеу мақсатында, бұл б.з.д. 871/870 жылдың тишри айынан басталатын Яһуда жылы ретінде қарастырылуы керек. Оның өлімі б.з.д. 848 жылдың 1-нисаны мен сол жылдың 1-тишрисі аралығында болған.

Танымал мәдениетте

Патшаның аты сертпен байланыстырылған Жосафат, мүмкін, осы аттың Исаға деген ишара ретінде пайдалы болуынан танымал болды. "Jumpin' Geehosofat" деп жазылған тіркес алғаш рет 1865–1866 жылдарғы ирланд-американдық жазушы Томас Мейн Ридтің "Бассыз атты" романында кездеседі. Роман "Geehosofat" сөзін жеке айқай ретінде де қолданады. "Жосафаттың дірілдеп, секіріп жатқан рухымен" деген толық нұсқасы ағылшын журналисі Перси Болингброк Сент-Джонның 1865 жылғы "Пол Пибоди" романында кездеседі. Тағы бір теория бойынша, бұл Жоел 3:11–12-ге сілтеме, онда пайғамбар Жоел өлгендерге жасалатын сот туралы былай дейді: "Жиналаңдар, барлық елдер келіңдер, айнала жиналыңдар: Раббым, сенің қуаттыларыңды сол жерге түсір. Әлемнің халықтары оянып, Жосафат аңғарына жиналсын, себебі Мен барлық елдерді соттау үшін сол жерде отырамын." 1956 жылғы Warner Brothers Merrie Melodies мультфильмінің "Yankee Dood It" қысқа бөлімінде, "Эльфтер мен аяқкиімші" ертегісіне негізделген, Жосафат эльфтерді тышқанға айналдыру үшін шақыру ретінде маңызды рөл атқарады. "Car 54, Where Are You?" телесериалындағы кейіпкер Фрэнсис Малдун серігінің "Jumpin' Jehosephat!" фразасын жиі қолдануын "Партнерлеріңді өзгерт" атты эпизодта ашудың себебі ретінде айтады. 1960 жылдарғы "Batman" телешоуында Бёрт Уорд ойнаған Робин де осы фразаны қуатты айқай ретінде қолданды, сондай-ақ ол 1974 жылы Janex жасаған "сөйлейтін Batman & Robin сағатында" Бёрт Уордтың дауысымен қайта жаңғыртылды. "Жосафат!" - Исаак Азимовтың "Робот" сериясындағы алғашқы үш ғылыми-фантастикалық романдарының басты кейіпкері Илья Бейлидің стандартты қарғыс сөзі болды. Тағы бір сілтеме - Кено Дон Розаның "Форт-Дакбургтің басып алушысы", Скрудж МакДактың өмірі мен оқиғалары. Теодор "Тедди" Рузвельт Скрудж МакДактың ойдан шығарылған Форт-Дакбургтің заңсыз иеленуіне тап болғанда "Ұлы секіріп Жосафат!" деп айқайлайды, сондай-ақ Диснейдің 1963 жылғы "Тастағы меч" анимациялық фильмінде Мерлин алаңдау мен наразылықты білдіру үшін "Жосафатты" қолданады. Сонымен қатар, Диснейдің 1977 жылғы "Құтқарушылар" мультфильмінде Бернард баюдағы қуу сахнасы кезінде "Жосафат!" деп айқайлайды. Рэпер MF Doom өзінің 2001 жылғы қайта шығарылған 1999 жылғы дебюттік альбомы Operation: Doomsday-дегі "I Hear Voices" әнінде "Jumpin' Jehosephat!" фразасын қолданды. Би-би-сидің "Доктор Ху" сериалының "Бес дәрігер" 20 жылдық эпизодында (1983) Джон Пертуи (Үшінші дәрігерді ойнайды) Энтони Эйнлидің Тремус кейіпкерін танығанда Жосафатты айқай ретінде қолданды. Үшінші дәрігер өзінің қызметі кезінде осы айқайлауды "Секіріп жүрген Жосафат" фразасының қысқартылған түрі ретінде бірнеше рет қолданған болса да, көптеген жас және бей-жай көрермендер "Жосафатты" Доктордың балалық шақтағы досы болғандықтан қолданған Шәкірттің нағыз аты деп қате түсінді.