Кіріспе

Киелі кітаптағы тұлға және монарх

Еробоғам I (,/dʒ//ɛr//ə/'/b//oʊ//.//əm/; Hebrew: יָרָבְעָם Yārŏḇʿām; Ἱεροβοάμ) – еврей Киелі кітабына сәйкес, он тайпаның Рохабоғамға қарсы көтерілісінен кейін Солтүстік Израиль патшалығының бірінші патшасы болған, бұл Біріккен Монархияны тоқтатып берді. Уильям Ф. Олбрайт оның билеу мерзімін б.з.д. 922-901 жылдар аралығында деп санаса, Эдвин Р. Тиле б.з.д. 931-910 жылдар аралығында деп санайды.

Этимология

Яронам есімі көбінесе rīב רִיב және ʿam עַם сөздерінен туындаған деп саналады, бұл "халық таласады" немесе "ол халықтың мүддесін қорғайды" дегенді білдіреді. Басқа нұсқаларда бұл есім "оның халқы көп" немесе "ол халықты көбейтеді" (רבב rbb, "көбейту" мағынасында) деп аударылады, тіпті "халыққа қарсы тұратын адам" деген мағынаны да білдіруі мүмкін. Септуагинтада ол Иеровоам (Ἱεροβοάμ) деп аталған.

Киелі кітап тарихы

Еробоғам – Ефрем тайпасының мүшесі, Середа қаласынан шыққан Небаттың ұлы еді. Оның анасы Зеруя ( "көк бөртпе" деген мағына береді) жесір болған. Оның кемінде екі ұлы болды: Абиях және Надаб. Надаб Еробоғамнан кейін таққа отырды. Патша Сүлеймен жас Еробоғамды Иерусалимдегі Милло бекінісінің және басқа да қоғамдық жұмыстардың құрылысында тайпаластарына жетекші етіп тағайындады. Осылайша ол Сүлейменнің билігіндегі ысраптықтардың тудырған кең тараған наразылықты жақсы білді. Ахиях пайғамбардың сөздеріне ықпал етіп, ол он солтүстік тайпаның патшасы болу ниетімен құпия жоспарлар жасады, бірақ олар ашыққа шықты, сондықтан ол Мысырға қашып, Сүлейменнің өліміне дейін Фараон Шишақтың қорғауында болды. Осыдан кейін ол оралып, жаңа патша Рохабоғамнан салықты төмендетуді сұрау үшін жіберілген делегацияға қатысты. Рохабоғам олардың өтінішін қабылдамағаннан кейін, он тайпа Дәуіт үйіне адалдықтарын жоққа шығарды және Еробоғамды өздерінің патшасы деп жариялап, Израильдің солтүстік мемлекетін (Самарияны) құрды. Бастапқыда, Яһуда және Бунямин тайпалары ғана Рохабоғамға адал қалды, Яһуда мемлекетін құрып сақтады.

Ғибадатханалар

Еробоам Сихемді қайта жаңартып, солтүстік патшалығының астанасы етіп бекітті. Ол Иерусалимдегі ғибадатханаға қажылыққа барудың, заңмен белгіленгендей, халқына бұрынғы адалдықтарына оралуға мүмкіндік беретінінен қорқып, Бетелде және Данда екі алтын бұзау орнатылған мемлекеттік ғибадатханалар салдырды. Киелі кітаптағы 1 Патшалар кітабында Еробоамның діни амалдары сынға алынса да, бұзауға табыну израильдік дәстүрінде жаңалық емес, ертеректегі амалдардың қайта жаңғыруы еді. Бетел мен Дан қалалары бұрыннан-ақ діни орталықтар болып келген. Раввиндік әдебиеттерге сәйкес, Гехазиде Еробоам жасаған санамды көтеруге арналған магнит болған, соның арқасында ол аспан мен жер арасында көрінген; ол оған «Yhwh» деп жазылған, нәтижесінде санам (бұзау) Он Буйрықтың алғашқы екі сөзін айтқан (иб.). 1 Патшалар кітабында айтылғандай, Еробоам құрбандық шалып тұрғанда, «Құдайдың адамы» оған «Дәуіт үйінен Жосия есімді ұл туады», ол осы құрбандық ошағын жоқ етеді (бұл үш жүз жылдан кейін билік ететін Иудея патшасы Жосияға сілтеме) деп ескертті. Еробоам осы батыл сөздері үшін пайғамбарды тұтқындауға тырысқанда, оның қолы «құрғап», ал оның алдында тұрған құрбандық тасы жарылып кетті. Құдайдың адамының тілегімен қолы қайта денсаулыққа келді, бірақ бұл керемет оның бойына терең әсер етпеді. Еробоам Құдайдың адамына қонақжайлық көрсетпек болды, бірақ ол одан бас тартты, оны жек көруден емес, Құдайдың бұйрығына бағынып. Бұл пайғамбарлық 2 Патшалар кітабында орындалды.

Байланысты тұлғалардың жеке басы

Жосеф пен Иероним Еробоғамды ескерткен "Құдай адамы" Иддо есімді көреген екенін айтады. Еробоғамның әйелі Еврей Библиясындағы кейіпкер. Масореттік мәтінде оның аты аталмаса да, ол Септуагинтада Ано деп аталатын мысырлық ханшайым ретінде кездеседі: «Сосаким Еробоғамға Текеминаның үлкен қарындасы Аноны әйел ретінде берді; ол патшаның қыздарының арасында ең үлкені болды». 1 Патшалар кітабында Еробоғамның ұлы Абия ауырып қалғанда, Еробоғам оның әйелін Ахия пайғамбарға жібереді. Алайда Ахия Абияның қайтыс болатынын хабарлайды, және ол осылай қайтыс болады. «Жаһуди энциклопедиясына» сәйкес, Абия жасаған жақсылық, оның қабірге жатқызылуына себеп болды («Раббилік әдебиет: I Патшалар, xiv. 13 үзіндісі, онда «Израильдің Құдайы Иеге қатысты [оның ішінде] табылған қандай да бір жақсылық» туралы сілтеме бар) (М.Қ. 28б) Абияның батыл және ізгі амалына сілтеме ретінде түсіндіріледі. Ол Иерусалимге қажылыққа баруды болдырмау үшін әкесі Израиль мен Яһуда шекарасына қойған күзетшілерді алып тастады. Кейбір деректерде Абияның өзі де қажылық сапарына шыққандығы айтылады.

Яһудамен соғыс

Еврей Киелі кітаптарында Еробоғамның «Яһуда үйімен үнемі соғыста болғаны» айтылады. Оңтүстік патшалығы солтүстік патшалығының үстемдігін қайтаруға айтарлықтай күш жұмсаған жоқ, бірақ ұзаққа созылған шекара дауы мен соғыстар екі тараптың да бірнеше патшалары тұсында болды, содан кейін бұл мәселе шешілді. Еробоғамның патшалық құрған он сегізінші жылында Рохабоғамның ұлы Абиях (кейде Әбиям деп те аталады) Яһуда патшасы болды. Өзінің үш жылдық билігінің ішінде Абиях Израиль патшалығын қайта бағындыруға бар күшін салды. Ол Ефрем тауларында Еробоғамға қарсы ірі шайқас жүргізді. Киелі кітаптарда Абияхтың 400 000 әскері болса, Еробоғамның 800 000 әскері болғаны айтылады. Киелі кітаптарда Абиях Израиль әскеріне жүгініп, олардың бағынуын және Израиль патшалығының қайтадан біртұтас болуын талап еткені жазылған, бірақ оның тілегі орындалмады. Содан кейін Абиях өзінің әскерін біріктіріп, қазір танымал болған сөздермен шақырды: «Құдай бізбен бірге, біздің жетекшіміз». Киелі жазбада оның элиталық жауынгерлері Еробоғамның әскерін талқандап, 500 000 салдатын өлтіргені айтылады. Абияхтан ауыр жеңіліс көрген Еробоғам Яһуда патшалығына билігінің қалған бөлігінде ешқандай қауіп төндірмеді. Ол сонымен қатар Бетел, Жешана және Ефрон қалаларын, олардың айналасындағы ауылдарды да жоғалтты. Бетел Еробоғамның Алтын бұзауға табынуының маңызды орталығы болды (ол діни қызметкерлер ретінде леуілік емес адамдарды пайдаланды), Израильдің оңтүстік шекарасында орналасқан, Ешуа Бунямин тайпасына берілген, Ефрон сияқты, ол да Ешуа Бунямин тайпасына берілген Офра деп саналады. Абиях патшадан кейін Еробоғам көп ұзамай қайтыс болды.

Ақпарат көздеріне түсініктеме

Еробоғамның өмірін баяндаған жазба, оның ізбасарларының өмірін баяндайтындай, "Еробоғамның қалған іс-әрекеттері, соғыстары мен билік құруы туралы Израиль патшаларының жылнамаларында" жазылған. "Израиль патшаларының жылнамалары", бұл патшалардың өзінің жазушыларымен құрастырылған немесе олардан алынған болуы мүмкін, Еробоғамның өмірі мен билігінің негізгі фактілерінің көзі болып табылады, бірақ қолдағы Патшалар кітабының құрастырушылары оны таңдап пайдаланып, жауластыратын түсініктемелер қосыпты. Оның отбасы ақырында құрытылды. Еробоғам әулетінің және бүкіл солтүстік мемлекеттің құлауы туралы қарапайым болжамдар ("Раббы Израильді жазалайды және оларды аталарына берген жақсы жерден түбірден жояды, оларды өзеннен тысқары шашыратады") осы оқиғалар орын алғаннан кейін керісінше жазылған болуы мүмкін. Немесе, бұл болжам логикалық қорытынды болуы мүмкін. Яһуда жақында ғана Мысырдың бағыныштылығына түсіп, оның қол астына өткен еді, ал Израиль Мысыр мен Месопотамия империяларының арасында тұрды. Ал, Еробоғамның шөлде алтын бұзау жасауы туралы әңгіме, оның культтік жаңғыртуына қарсы пікір ретінде құрастырылған болуы мүмкін, оның бастаулары Яхвеге табынушылыққа қайшы екенін дәлелдеу үшін. Томас Рёмер Еробоғам І болмаған болуы мүмкін деп санайды және Деутерономистік редакторлар Еробоғам ІІ билігінен Еробоғам І-ге деректерді аударған, бірақ Лестер Л. Грэбб бұл теорияны ықтималсыз деп есептейді.

Танымал мәдениетте

Еробоғам рөлін Николас Грейс "Соломон мен Шеба" (1995) және Ричард Диллен "Соломон" (1997) телефильмдерінде ойнаған. Екеуі де телефильм болып табылады.