Кіріспе

Ирандық дәстүрлі су қоймасы – аб-анбар (آب‌انبار, сөзбе-сөз "су сақтағыш") – көне Ұлы Ирандағы ішуге арналған судың дәстүрлі резервуары немесе су сақтағышы.

Құрылымы

Судың ыдыстарға тигізетін қысымына төзу үшін қойманың өзі жер астына салынған. Бұл сондай-ақ жер сілкіністеріне де қарсы тұруға мүмкіндік береді. Иранның көптеген қалалары аса ірі жер сілкінісіне ұшыраған аймақта орналасқан. Абанбарлардың барлығы дерлік жер асты құрылыстары болғандықтан, олар жер бетінен аз ғана биіктікте орналасқан, сондықтан олардың құрылымы тұрақты. Абанбарлар салу үшін қолданылған құрылыс материалы өте берік болды және құм, саз, жұмыртқа ақуызы, әк, ешкі түгі және күлдің белгілі пропорцияларынан жасалған сародж деп аталатын арнайы ерітінді кеңінен қолданылды. Бұл қоспа су өткізбейтін қасиетке ие деп есептелген. Қойма қабырғаларының қалыңдығы көбінесе 2 метрге жететін, сондықтан арнайы кірпіштер қолдану қажет болды. Бұл кірпіштер абанбарлар үшін арнайы пісіріліп, «Аджор әбәнбари» деп аталды. Кейбір абанбарлар соншалықты үлкен болғандықтан, олар кервансарайлардың астында салынған, мысалы, Керман қаласындағы Хадж Аға Алидің абанбары. Кейде олар мешіттердің астында да салынған, мысалы, Исфахан маңындағы Вазирдің абанбары сияқты. Қойма резервуарларының түбі әртүрлі құрылымдық себептерге байланысты көбінесе металдармен толтырылатын. 18 ғасырдағы монарх Аға Мұхаммед хан, Ганджали ханның халыққа арналған моншаларының түбінен металдарды алып, одан соғысқа қажетті оқтар жасаған деген әңгіме бар.

Сақтау резервуары

Кейбір абанбарларда, мысалы, Казвинде, цилиндр тәрізді құрылымдарға қарағанда, тіктөртбұрышты дизайндағы сақтау резервуарлары болды. Әр абанбардың сақтау кеңістігінің күмбезді шатырына қатысты бірнеше үлгілер болды, атап айтқанда, аханг, каланбу, кажаве, немесе олардың комбинациялары, сақтау кеңістігінің ерекшеліктеріне байланысты. Мысалы, Казвиндегі Сардар-е Бозорг абанбарының сақтау кеңістігі соншалықты үлкен болды, ол Ирандағы ең ірі бір күмбезді абанбар ретінде танылды. Төртбұрышты жоспарды күмбездеу оңай шаруа емес еді, бірақ Солтанйе сияқты көптеген күмбезді шедеврлерден көрініп тұрғандай, күмбез салу осы сәулетшілер үшін жаңалық емес еді. Кейбір деректерге сәйкес, сәулетшілер алдымен сақтау кеңістігін салып, содан кейін күмбез салуға болатын биіктікке дейін шөп пен сабанмен толтырған. Күмбез аяқталғаннан кейін, сабанға от қойылып, ішкі кеңістік тазартылған. Дегенмен, көптеген сақтау кеңістіктерінің қабырғаларында мұндалағы құрылыс үшін пайдаланылған тесіктерді көруге болады. Тіктөртбұрышты жоспарлы сақтау кеңістігін дөңгелекке қарағанда күмбездеу қиын. Архитекторлардың нақты бір жерлерде тіктөртбұрышты немесе дөңгелек орналасуды неге таңдағаны белгісіз, өйткені цилиндрлі кеңістіктерді жабу оңай болды және кеңістікте бұрыштар болмағандықтан су сақтау үшін гигиеналық деп есептелді. Кейбір абанбарларда, мысалы, Казвинде, баспалдақ пен сақтау кеңістігі біріктіріліп салынған, ал басқаларында, мысалы, Язда, сақтау кеңістігі мен баспалдақ арасында құрылымдық байланыс болмаған және баспалдақ жеке орналастырылған. Құлау қаупін болдырмау және баспалдақтан түсетінде қысқа уақытқа демалыс беру үшін баспалдақтың ортасына бірден үшке дейін демалыс алаңдары салынған. Барлық баспалдақтар түзу сызықты. Абанбарларды толтыруға жауапты адамды (жеке және қоғамдық) мераб деп атаған. Ол Kariz желісін таратумен айналысқан. Егер үйіне су келтіргісі келсе, мерабтан Kariz-ді ашып беруін сұрайтын. Әдеттегі үйдің абанбарын толтыру үшін бір түн жеткілікті. Сондай-ақ, абанбарды жылына бір рет шөгінділерден тазалау қажет болған.

Сардар

Сардар (سردر) – аб-анбарға төмен түсетін аркалы кіреберіс. Онда жаяу жүргіншілерге арналған платформалар мен баспалдақтан көтерілгеннен кейін демалуға арналған орын орналасқан. Ол өрнектелген және поэзия мен құрылыс мерзімі жазылған жазулармен безендірілген.

Жел ұстағыш

Ирандағы абанбарлар бірден алтыға дейін жел ұстағыштарды пайдаланғаны белгілі. Дегенмен, Қазвиндегі абанбарлар Иранның басқа аймақтарындағыдай жиі жел ұстағыштарды қолданбайды, бұл, мүмкін, климаттық жағдайлармен байланысты; Қазвинде Яздтан өзгеше, қыстары өте суық, жаздары қоңыр. Қазвин абанбарларының көпшілігі тек желдеткіш шахталармен немесе жартылай жел ұстағыштармен жабдықталған. Ал Язд, Кашан, Наин және Иранның басқа да ыстық климатты қалаларындағы абанбарлар салқындату және желдету үшін жел ұстағыштарды кеңінен пайдаланады. Жел ұстағыштардың жұмыс принципі – жел ұстағыштарының үстіндегі қозғалатын ауа массалары (жел, жеңіл жел т.б.) жел ұстағыш пен оның ішкі, шахтаның төменгі бөлігіндегі арасында қысым градиентін жасайды. Бұл қысым градиенті шахта ішінен көтеріліп келе жатқан ыстық ауаны сырға шығарып, ал салқын, тығыз ауа төменде қалады. Абанбар қабырғаларының жоғары жылутөзімділігі оқшаулағыш эффектісін тудырады, бұл үңгірдегідей абанбар ішіндегі температураны төмендетуге көмектеседі. Жел ұстағыштардың желдету әсері ауаның тоқтауын, соның салдарынан ылғалдың немесе конденсацияның пайда болуын болдырмайды, нәтижесінде жыл бойы таза, салқын суға ие болады.

Осы мақаланың терминдер сөздігі

Ab anbar آب انبار: Сөзбе-сөз аударма: Ab – суды, ал Anbar – сақтау орнын білдіреді. Әдетте жел ұстағыштармен жабдықталған және кариздермен толықтырылатын таза суды сақтайтын арнайы құрылған жер асты кеңістігі. Гушвар گوشوار: Элементтің екі жағында симметриялық түрде орналасқан нәрсе, мысалы, залдың екі жағындағы екі кішкентай бөлме, кіреберіс және т.б. Кариз كاریز: Қанатқа ұқсас жер асты су арнасы. Лейх руби لایه‌روبی: Қанаттар, кариздер және абанбарларды су ағыны кезінде бірте-бірте жиналатын шөгінділерден мезгіл-мезгіл тазалау. Маз-хар مظهر: Кариз немесе қанат су бетіне шығатын алғашқы нүкте. Meerab میراب/میرآب: Қанаттар сияқты жер асты арналары арқылы абанбарға су жеткізуге жауапты адам. Назр نذر: Қасиетті күшке уәде бергені үшін іздейтін дұға. Пашир پاشير: Абанбар баспалдағының ең төменгі нүктесі; абанбар сақталатын суды алуға арналған кран орнатылған жер. Қанат قنات: Бірімен-бірі байланысқан құдықтар жүйесі, әдетте биік жерлерден басталып, суды жер асты арналары арқылы алысқа, төменгі маз-харға жеткізеді. Саққа ханех سقاخانه: Шамдар жағылып, дұғалар (немесе назр) оқылатын орын (көбінесе көше бойындағы шағын кеңістік). Сардар سَردَر: Ғимаратқа, абанбарға және т.б. қақпа сияқты кіреберіс, сондай-ақ осы кіреберістің үстіндегі әшекейлер. Саруж ساروج: Құм, саз, жұмыртқа ақуызы, әк, ешкінің жүні және күлдің белгілі пропорцияда араластырылып жасалған, су өткізбейтін арнайы ерітінді.

Толықтыру уақыты

Су қоймасын толтыру қаңтар және ақпан айларында жүзеге асырылатын, ол кезде егіншілік жұмыстар болмайтындықтан суды сақтауға мүмкіндік болатын. Сондықтан су бір жыл бойы резервуарда сақталып тұратын. Оның шіріп кетпеуі үшін, резервуардың үстінен тұз қосылтынды су құйылатын. Судың тоқталып қалуынан тұз қосылтынды су судың барлық көлемінде ерімей, уақыт өте келе резервуардың түбінде шамамен бір метрлік тығыз тұзды су қабаты пайда болатын. Осы себепті, кран резервуардың түбінен бір метр биіктікте орнатылды. Су таусылғаннан кейін, қайта толтыру алдында резервуар еденіндегі тұзды су тазартылатын. Бұл қиын және көп еңбек күшін талап ететін жұмыс еді.