Кіріспе

Телису шайқасы (得利寺の戦い), сондай-ақ жақын маңдағы темір жол станциясының атымен Вафангоу шайқасы (Бой у Вафангоу) деп аталады, – орыс-жапон соғысының құрлықтағы шайқасы. Шайқас 1904 жылғы 14-15 маусымда генерал Оку Ясуката басқаратын жапондық екінші армиясы мен генерал-лейтенант Георгий Стакельберг басқаратын ресейлік бірінші Сібір армия корпусы арасында Маньчжуриядағы Порт-Артурдан солтүстікке қарай 80 миль (129 км) жерде болды. Шайқас жапондықтардың жеңісімен аяқталды. Бұл ауыл қазіргі кезде Делиси деп аталады және Қытайдың Ляонин провинциясындағы Вафангдиан қаласының солтүстігінде орналасқан.

Өмірбаян

Наншан шайқасында жапондықтарға жеңілгеннен кейін Ресей вице-королі Евгений Алексеев Порт-Артурды толық қоршауға алуды болдырмау үшін әскери қимыл жасауға саяси қысымға ұшырады. Манчжуриядағы Ресей армиясының бас қолбасшысы генерал Алексей Куропаткин бұл жоспарға қарсы болды, оны ақымақтық және қауіпті деп есептеді, сондықтан ол Транссибір темір жолы арқылы күштер келгенше күтіп отыруды жөн көрді. Бұл мәселе 1904 жылдың 27 мамырында вице-король Алексеев генерал Куропаткинді Мукдендегі кеңеске шақырғанда шиеленісті. Екеуі бір-біріне айқайлап, мәселені Санкт-Петербургке жіберді. Патша вице-корольдің пікірін қолдады, және генерал Куропаткин Лиояннан Порт-Артур бағытында шабуылға көшті, бірақ ол портқа жете алмайтынын түсінді. Бірінші Сібір корпусының 27 000 жаяу әскері, 2 500 атты әскері (генерал-лейтенант Симонов басқаруымен) және 98 зеңбірегіне генерал-лейтенант Георгий Стакельбергтің басшылығы тапсырылды. Кейіннен оларға 3 000 мерген мен екі зеңбірек қосылды, олар майданға жақын әскерлер шегінісіп жатқанда келді. Наншан шайқасынан кейін жапондық екінші армияның қолбасшысы генерал Оку Ясуката қашқан орыстар тастап кеткен Дальнийдегі пирстерді басып алып, жөндеу жұмыстарын жүргізді. 5 мамырда генерал-барон Ноги Маресуке 1-ші және 11-ші дивизиялардан тұратын жаңа жапондық үшінші армияның басшылығын қабылдау үшін Дальнийге келді. Генерал Окудың екінші армиясы 3-ші, 4-ші және 5-ші дивизияларға, сондай-ақ толық емес 6-шы дивизияға қайта құрылды, олардың жалпы саны 36 000 жаяу әскер, 2 000 атты әскер және 216 артиллериялық құралды құрады. Оку үшінші армияны Порт-Артурды қоршауға қалдырып, орыс күштерінің оңтүстікке қарай жылжуы туралы кавалериялық барлаушылардың хабарларын растады. 13 маусымда Оку өз армиясын Лиаоянның оңтүстігіндегі темір жол бойымен солтүстікке қарай бастады. Бір апта бұрын Куропаткин Стакельбергті Наншанды қайтарып алу және Порт-Артурға қарай жылжуға бұйрық берді, бірақ басым күштерге қарсы шешуші шайқас жасаудан аулақ болуды ескертті. Жапон армиясы 30 мамырдан бері баяу жылжып келе жатты. Екі тарап та күштерін жинауды жалғастырды және бір-бірінің күшін сынау үшін жаяу әскер шайқастарын және артиллериялық атысуларды пайдаланды. Ресейліктер жапондық екінші армияның мақсаты Порт-Артурды басып алу деп есептегендіктен, өздерінің басқару орталықтарын Телисуға көшірді. Стакельберг өз күштерін қаладан оңтүстікке қарай темір жол бойында орналастырды, ал генерал-лейтенант Симонов, 19-шы атты әскер эскадронына басшылық ете отырып, майданның оң жақ шетін алды. Оку 3-ші және 5-ші дивизиялармен темір жолдың екі жағынан фронталды шабуыл жасауды жоспарлады, ал 4-ші дивизия Фучоу аңғары арқылы орыс оң қанатына шабуылдау керек еді. Оку басым күшке ие болғандықтан және солтүстікке қарай жол ашуды мақсат еткендіктен, 14 маусым таңында қозғалысқа шықты.

Шайқас

14 маусымда Оку күштерін солтүстікке қарай Телису ауылы маңындағы орыс бекіністеріне жылжытты. Сол күні Стакельберг жеңіске жете алу мүмкіндігіне ие болды. Орыстардың биік жерлер мен далалық артиллериясы болды. Бірақ, қорғаушылармен бірлесіп, аңғардан тікелей орыс қорғанысына шабуыл жасаудың орнына, Оку 3-ші және 5-ші дивизияларды орталықтан алға жылжытып, ал 4-ші дивизияны орыс оң қанатын қоршау үшін батысқа жылдамдықпен маневрледі. Ресейлік бақылаушылар бұл қимылды байқағанмен, тұманды ауа-райы Стакельбергке уақтылы ескерту беру үшін гелиографтарын қолдануға мүмкіндік бермеді. Шабуыл артиллериялық атыспен басталды, ол жапондық артиллерияның санда ғана емес, дәлдігінде де басымдығын көрсетті. Бұл шайқаста жаңа ресейлік Путилов М 1903 далалық зеңбірегі алғаш рет қолданылды, бірақ экипаждардың жетілмегендігі мен аға артиллерия офицерлерінің ескірген көзқарастары салдарынан тиімсіз болды. Жапондық артиллерияның артықшылығы шайқас барысында айқын байқалды. Орталықтағы жапон дивизиялары шайқас бастағанда, Стакельберг жаудың оң емес, сол қанатынан қауіп күтеді деп шешіп, негізгі резервін сол бағытқа жұмсады. Бұл қателікке алып келді. Шабуылдар түнге дейін жалғасты, ал Оку таңда таңғы шабуылға көшуге шешім қабылдады. Сол сияқты, Стакельберг те 15 маусым таңы өз қарсы шабуылы үшін тиімді уақыт екенін анықтады. Бірақ, Стакельберг майдан командирлеріне тек ауызша бұйрық беріп, шабуылдың нақты уақытын белгісіз қалдырғаны таң қалдырды. Шабуылды қашан бастау керектігін білмей, жазбаша бұйрықтарсыз командирлер таңғы сағат 07:00-ге дейін әрекет етпеді. Генерал-лейтенант Александр Гернгросс басқаратын Бірінші Шығыс Сібірлік атқыштар дивизиясының үштен бірі ғана шабуылға қатысқандықтан, жапондық 3-ші дивизияны таң қалдырды, бірақ жеңіске жете алмады және көп ұзамай сәтсіздікке ұшырады. Көп ұзамай Стакельбергке оң қанатындағы жапондықтардың күшті шабуылы туралы алаңдатушы хабарлар келді. Қоршаудан қашу үшін орыстар артқа шегіне бастады, Окудың 4-ші және 5-ші дивизиялары артықшылықтарын пайдалана отырып, бағалы артиллериясын тастап кетті. Стакельберг сағат 11:30-да шегінуге бұйрық берді, бірақ қатал шайқас 14:00-ге дейін жалғасты. Жапондық артиллерия теміржол станциясын нысанаға алған кезде, орыс күштері пойызбен келді. 15:00-ге қарай Стакельберг ауыр жеңіліске тап болды, бірақ кенеттен қатты жаңбыр жауғандықтан жапондықтардың жылдамдығы төмендеді, оған қоршауға түскен күштерін Мукденге қарай шығаруға мүмкіндік берді. Осылайша, Ресейдің Порт-Артурды азат етуге жасаған жалғыз әрекеті апатты аяқталды.

Нәтиже

Ресейліктердің жалпы шығыны кем дегенде 3500 адамды құрады (477 қаза тапты, 2240 жараланды және 754 жоғалып кетті), бірақ кейбір бағалаулар 10 000-ға дейін жетеді; ресми деректер бойынша 3500 адам. Жапондықтардың шығыны тек 1163 адамды құрады (217 қаза тапты және 946 жараланды). Телису шайқасындағы жеңіс арқасында генерал Куропаткиннің әскерлерінен туындаған қауіп сейілген соң, Порт-Артурға қарсы жапондықтардың шабуылы басталды. Телису шайқасы болған күні Владивосток портындағы ресейлік крейсерлер Жапония жағалауында екі жапондық әскер тасымалын батырып, 2000-нан астам сарбазды қаза қылды және Порт-Артурды қоршау үшін қажет болған қоршау артиллериясының бірнеше батареясын жапондықтардан айырды.