Кіріспе

Әлеуметтік әлем туралы фактілерді түсіндіру үшін әлеуметтік ғалымдар ұсынған теория – журнал. Әлеуметтану теориясы – әлеуметтік шындықтың нысаналарын әлеуметтанулық тұрғысынан қарастыруға, талдауға және/немесе түсіндіруге бағытталған, сондай-ақ әлеуметтану білімін ұйымдастыру және негіздеу үшін жекелеген түсініктер арасында байланыс орнататын құрал. Осылайша, мұндай білім күрделі теориялық базалар мен әдістемелерден құралады. Бұл теориялар көлемі жағынан бір әлеуметтік процестің қысқа, бірақ толық сипаттамасынан бастап, талдау мен түсіндірудің кең, нақты қорытындысы жоқ үлгілеріне дейін өзгереді. Кейбір әлеуметтану теориялары әлеуметтік әлемнің қырларын түсіндіріп, болашақ оқиғаларды болжауға мүмкіндік береді, ал басқалары әлеуметтанулық талдауды бағыттайтын кең көзқарас ретінде қызмет етеді. Белгілі әлеуметтанушы-теоретиктердің қатарында Талкотт Парсонс, Роберт К. Мертон, Рэндалл Коллинз, Джеймс Сэмюэл Коулман, Питер Блау, Никлас Луман, Маршал Маклюхан, Иммануэль Валлерштейн, Джордж Хоманс, Харрисон Уайт, Теда Скокпол, Герхард Ленски, Пьер ван ден Берге және Джонатан Х. Тернер бар.

Әлеуметтік теория мен әлеуметтану теориясы

Кеннет Аллан (2006) әлеуметтану теориясын әлеуметтік теориядан ажыратады, себебі біріншісі қоғам туралы абстрактілі және тексерілетін тұжырымдамалардан тұрады, ол объективтілікке ұмтылатын және құндылықты бағалаудан қашық болатын ғылыми әдіске көп сүйенеді. Ал Алланның айтуынша, әлеуметтік теория түсіндіруге қарағанда, қазіргі қоғамды бағалау мен сынға көбірек назар аударады. Осылайша, әлеуметтік теория, объективтілікке және тексерілетін тұжырымдамаларды тудыруға аз мән беретіндіктен, континенттік философияға жақын, сондықтан нормативтік бағалаулар жасауға бейім. Мертон бұл әлеуметтік механизмдерді «әлеуметтік құрылымның белгілі бір бөліктеріне белгілі бір салдарлары бар әлеуметтік процестер» деп санады. Белгілі әлеуметтік теорияшылар: функционализм, конфликт, символдық интеракционизм және утилитаризм. Қазіргі социологиялық теория негізінен функционалистік (Дюркгейм) және конфликтке бағытталған (Маркс және Вебер) әлеуметтік құрылым көзқарастарынан туындаса да, ол прагматизм (Мид, Кули) және микродеңгейлік құрылым (Симмель) теорияларын ескере отырып, символдық өзара әрекеттесу дәстүрінен де үлкен әсер алады. Сол сияқты, утилитаризм («рационалды таңдау» немесе «әлеуметтік алмасу»), көбінесе экономикамен байланысты болғанымен, социологиялық теорияның қалыптасқан дәстүрі болып табылады. Соңында, Раувин Коннеллдің (2007) пікірінше, жиі ұмытылатын дәстүр – әлеуметтік дарвинизм, ол биологиялық эволюцияның логикасын әлеуметтік ортаға қолданады. Бұл дәстүр көбінесе классикалық функционализммен үйлеседі және социологияның бірнеше негізін қалаушыларымен, негізінен Герберт Спенсер, Лестер Ф. Уорд және Уильям Грэм Самнермен байланысты. Қазіргі социологиялық теорияда осы дәстүрлердің әрқайсысының іздері сақталады, олар бір-бірін мүлдем жоққа шығармайды.

Құрылымдық функционализм

Әлеуметтанудағы кең тарихи парадигма – құрылымдық функционализм, әлеуметтік құрылымдарды тұтастай және оның құрамдас элементтері атқаратын қажетті функциялар тұрғысынан қарастырады. Функционалистердің органикалық немесе биологиялық аналогия деп аталатын (Герберт Спенсер танымал еткен) жиі қолданатын салыстыруы – нормалар мен институттарды қоғамның бүкіл "денесінің" дұрыс жұмыс істеуіне бағытталған "орган" ретінде қарастыру. Бұл көзқарас Огюст Конттың алғашқы әлеуметтану позитивизмінде көрініс тапқан, бірақ Дюркгейм оны толыққанды теориялық тұрғыда, байқалатын құрылымдық заңдарға қатысты дамытты. Функционализмнің антропологиялық негізі Марсель Маус, Бронислав Малиновский және Альфред Рэдклифф Браун сияқты теоретиктердің еңбектерінде бар, соңғысы осы түсінікке "құрылымдық" префиксін енгізді. Классикалық функционалистік теорияны әдетте биологиялық аналогияға және әлеуметтік эволюционизм идеяларына бейімділігі біріктіреді. Гидденс айтқандай: "Функционалистік ой, Конттен бастап, әлеуметтік ғылым үшін ең жақын және үйлесімді модельді ұсынатын ғылым ретінде биологияға ерекше назар аударды. Биология әлеуметтік жүйелердің құрылымын және функциясын тұжырымдауға, сондай-ақ бейімделу механизмдері арқылы эволюция процестерін талдауға нұсқау беру үшін пайдаланылды. Функционализм әлеуметтік әлемнің жеке бөліктерінен (яғни оның құрамдас элементтерінен, адамдардан) басымдығын қатаң түрде көрсетеді."

Дау-жанжал теориясы

Конфликт теориясы – қоғамдағы конфликттердің туындауына ғылыми тұрғыдан себеп-салдарлық түсіндірме беруге бағытталған әдіс. Осылайша, конфликт теориясының өкілдері қоғамдағы конфликттердің қалай пайда болатынын, олардың қалай шешілетінін және әр конфликттің ерекшелігін зерттейді. Мұндай теориялар қоғамдағы конфликттердің бастау тегі ресурстар мен биліктің теңсіз бөлісуіне негізделгенін көрсетеді. «Ресурстар» ұғымына нақты анықтама берілмесе де, көптеген теоретиктер Макс Вебердің пікірін қолдайды. Вебер конфликтті тап, мәртебе және билік арқылы қоғамдағы адамдарды анықтаудың тәсілі ретінде қарастырған. Осы тұрғыдан алғанда, билік стандарттарды белгілейді, сондықтан адамдар биліктің теңсіздігіне байланысты қоғамдық ережелер мен күтулерді сақтайды. Карл Маркс әлеуметтік конфликт теориясының негізін қалаушы деп есептеледі, онда әлеуметтік конфликт – қоғамның бөліктері арасындағы құнды ресурстар үшін күрес. 19 ғасырға қарай, Батыс елдерінің аз бөлігі капиталистерге айналды: олар пайда табу үшін зауыттар мен басқа да кәсіпорындарды иеленіп, басқарады және ірі өндіріс құралдарының көп бөлігіне ие болды. Бірақ теоретиктер капитализмнің көптеген адамдарды өнеркәсіп жұмысшілеріне, яғни Маркс терминімен айтқанда, пролетариатқа айналдырғанын айтады: капиталистік экономиканың құрылымына байланысты еңбегін жалақыға сатуға мәжбүр болған адамдар. Осы тұжырым арқылы конфликт теориялары тарихи түрде басым идеологияларға қарсы тұрып, тап, гендер және нәсіл сияқты билік арасындағы айырмашылықтарға назар аударады. Сондықтан конфликт теориясы – макросоциологиялық тәсіл, онда қоғам теңсіздіктердің қақтығыс пен әлеуметтік өзгерістерді тудыратын аренасы ретінде қарастырылады. Осы дәстүрде Гарольд Гарфинкельдің еңбектерінен этнометодологияның радикалды эмпирикалық тәсілі пайда болды.

Құрылымы мен агенттік

Құрылым мен агенттік (немесе детерминизм мен волонтаризм) әлеуметтік теориядағы мәңгілік онтологиялық тартысты құрайды: "Әлеуметтік құрылымдар жеке адамның мінез-құлқына бағыныш жасай ма, әлде адамның еркіндігі шешуші ме?" Осы реңде, агенттік – жеке тұлғаның тәуелсіз әрекет ету және еркін шешімдер қабылдау қабілеті, ал құрылым – жеке тұлғаның таңдаулары мен іс-әрекеттерін шектейтін немесе оларға әсер ететін факторлар (мысалы, әлеуметтік топ, дін, гендер, этникалық принадлежность және т.б.). Құрылым мен агенттіктің қайсысы басым екені туралы талқылаулар социологиялық онтологияның негізгі мәселелеріне қатысты, яғни "әлеуметтік әлем ненің құрамынан тұрады?", "әлеуметтік әлемде себеп пен салдар қалай анықталады?" және "әсер дегеніміз не?" деген сұрақтарға жауап іздеумен байланысты. Осы тартыстың тұрақты сұрағы – "әлеуметтік өндіріс": құрылымдар (әсіресе теңсіздік тудыратын құрылымдар) жеке тұлғалардың таңдаулары арқылы қалай қайта өндіріледі?

Синхрондық және диахрондық

Әлеуметтік теориядағы синхрония мен диахрония (немесе статика мен динамика) – бұл Фердинанд де Соссюрдің тіл білімінен мұра еткен Леви-Стросс еңбектерінен туындаған ерекшеліктерді білдіретін терминдер. Біріншісі, талдау үшін уақыт сәттерін бөліп қарастырады, демек, бұл статикалық әлеуметтік шындықты талдау болып табылады. Ал диахрония, керісінше, динамикалық тізбектерді талдауға ұмтылады. Соссюрдің пікірінше, синхрония белгілі бір уақыт мезгіліндегі әлеуметтік құбылыстарды сипаттайды, ал диахрония – уақыт өте келе дамитын процестерді көрсетеді. Энтони Гидденс «Әлеуметтік теориядағы орталық мәселелер» кітабына кіріспесінде: «әрекет пен құрылымның бір-біріне тәуелділігін көрсету үшін, барлық әлеуметтік өзара әрекеттердің құрылуына тән уақыт-кеңістік қатынастарын түсінуіміз керек» дейді. Құрылым мен агенттік сияқты, уақыт та әлеуметтік қайта өндіріс туралы талқылаудың ажырамас бөлігі болып табылады. Әлеуметтану саласында, тарихи әлеуметтану әлеуметтік өмірді диахрониялық тұрғыдан талдауға көбірек мүмкіндік береді, ал сауалнамалық зерттеулер әлеуметтік өмірдің бір сәтін тіркеп алып, осылайша оны синхрониялық тұрғыдан түсінуге қолайлы жағдай жасайды. Кейбір ғалымдар әлеуметтік құрылымның синхрониясы – онтологиялық талап емес, әдістемелік көзқарас деп санайды. Бұл ғылым бастапқыда пайда болған кездегіден бері, қауымдастықтарды, ұйымдарды және қарым-қатынастарды қамтитын тақырыптардың ауқымын кеңейтті.

Стень теориясы / Аномия теориясы

Стрейн теориясы – жеке адамдарға шамалы моральдық нұсқау ұсынатын қоғамның салдары ретінде аномияны (яғни, нормасыздықты) анықтайтын теориялық көзқарас. Осы тұрғыда, жалпы алғанда, зор өзгерістер кезінде адамдардың саны артып, «қоғамның моральдық заңдылығын қабылдауын тоқтатуы» мүмкін, деп атап көрсеткен социолог Энтони Р. Маусон (1970). Роберт К. Мертон аномияның, сондай-ақ кейбір девиантты мінез-құлық түрлерінің, негізінен қоғамның «мәдени тұрғыдан белгіленген ұмтылыстары» мен «сол ұмтылыстарды іске асыруға бағытталған әлеуметтік құрылымдық мүмкіндіктері» арасындағы қақтығыстан туындайтынын теориялық тұрғыда дәлелдейді.

Драматургия

Эрвинг Гоффман әзірлеген драматургия (немесе драматургиялық перспектива) – өмірді қойылым (яғни драма) ретінде қарастыратын символдық өзара әрекеттесудің ерекше парадигмасы. Біз "актерлер" ретінде белгілі бір мәртебеге иеміз, яғни ойнайтын рөліміз бен атқаратын қызметтеріміз бар.

Математикалық теория

Математикалық теория (немесе формальды теория) – әлеуметтік теорияларды құру үшін математиканы пайдалануды білдіреді. Математикалық социология социологиялық теорияны формальды түрде тұжырымдауға тырысады, осылайша мұндай теорияларда жетіспейтін нәрсені анықтауға көмектеседі. Бұл тәсілдің артықшылықтарына ғана емес, математика арқылы интуициямен жете алмайтын теориялық тұжырымдарды шығару мүмкіндігі де жатады. Сондықтан, математикалық социологияда қолданылатын модельдер социологтарға болжамды жергілікті өзара әрекеттесулердің қалай әлеуметтік құрылымның жаһандық үлгілерін тудыратынын түсінуге мүмкіндік береді.

Оңшылдық

Позитивизм – Огюст Конт 19 ғасырдың ортасында дамытқан философия. Оған сәйкес, нағыз білім – ғылыми білім ғана, ал мұндай білім тек қатаң ғылыми әдіс арқылы теорияларды нақты растау арқылы ғана қол жеткізіледі. Қоғам физикалық әлем сияқты заңдармен басқарылады, сондықтан ішкі сезімге немесе интуицияға сүйену арқылы білім алуға жасалған әрекеттер жобаланбайды. Позитивизм тақырыбы батыс ойлау тарихында ежелгі заманнан бері қазіргі күнге дейін үнемі кездеседі.

Постмодернизм

Постмодернизм антитеория мен антиәдіске ден қойып, адамның субъективтілігіне байланысты объективті шындықты табу мүмкін емес немесе қол жеткізуге болмайды деп есептейді.

Басқа теориялар

Антипозитивизм (немесе түсіндірмелі социология) – Макс Вебердің еңбектеріне негізделген теориялық көзқарас. Ол әлеуметтік, экономикалық және тарихи зерттеулердің толыққанды эмпирикалық немесе сипаттамалық бола алмайтынын, себебі оларға әрқашан тұжырымдамалық аппаратпен қарау қажет екенін ұсынады. Теория гендерлік теңсіздіктің әлеуметтік өмірді қалай қалыптастыратынына баса назар аударады. Бұл тәсіл сексуалдық қатынастың әлеуметтік теңсіздіктің үлгілерін қалай көрсететінін және оларды қалай күшейтіп, жалғастыратынын көрсетеді. Феминизм, әлеуметтік конфликт тұрғысынан алғанда, гендерлік теңсіздікке назар аударады және сексуалдық қатынасты ерлердің әйелдерге үстемдігімен байланыстырады. Орташа деңгейдегі теория – теория мен эмпирикалық зерттеулерді интеграциялауға бағытталған социологиялық теориялау тәсілі. Қазіргі уақытта, әсіресе АҚШ-та, социологиялық теория құрудың де-факто басым тәсілі болып табылады. Орташа деңгейдегі теория эмпирикалық құбылыстан басталады (әлеуметтік жүйе сияқты кең абстракциядан ерекшеленеді) және деректермен тексерілетін жалпылама тұжырымдар жасау үшін одан абстракцияланады. Альфред Шюцтің әлеуметтік феноменологиясы әлеуметтік конструкциялизм мен этнометодологияның дамуына ықпал етті. Ол бастапқыда Эдмунд Гуссерльмен әзірленген. Постколониализм – колониализмге реакциялар мен оның талдауынан тұратын постмодернистік көзқарас. Таза социология – Дональд Блэк әзірлеген теориялық парадигма, ол әлеуметтік геометрия арқылы әлеуметтік өмірдегі өзгерістерді түсіндіреді, яғни әлеуметтік кеңістіктегі орналасу арқылы. Бұл идеяның соңғы кеңейтілуі – әлеуметтік кеңістіктегі ауытқулар, яғни әлеуметтік уақыт, әлеуметтік конфликттің себебі болады. Рационалды таңдау теориясы әлеуметтік мінез-құлықты пайданы барынша арттыруға ұмтылатын жеке тұлғалардың өзара әрекеттесуі ретінде модельдейді. «Рационалды» термині тиімділіктің құнға қатысты бағалануын білдіреді, ол пайданы барынша арттыратын өзара әрекеттесуді қамтамасыз етеді. Құн шығындары сыртқы болып табылады, яғни кінә сезімі сияқты ішкі құндылықтар қылмыс жасау құнына есептелмейді. Әлеуметтік конструкциялизм – нақты әлеуметтік контексте әлеуметтік құбылыстардың қалай дамып, қалыптасатынын қарастыратын білімнің социологиялық теориясы. Әлеуметтену – адамдардың өмір бойы өздерінің әлеуетін дамытып, мәдениетті үйренетін әлеуметтік тәжірибе. Басқа тірі организмдерден айырмашылығы, адамдар тіршілік ету үшін өз мәдениеттерінде әлеуметтенуге мұқтаж. Әлеуметтік алмасу теориясы адамдар арасындағы өзара әрекеттесудің басқалармен бірге болудан алынатын немесе жоғалатын нәрселерге байланысты болуы мүмкін екенін ұсынады. Мысалы, адамдар кіммен қарым-қатынас жасайтыны туралы ойлағанда, олар екінші адамның өздеріне кем дегенде тең (немесе одан да көп) ұсыныс жасайтынын көреді. Бұл адамның сыртқы түрі мен беделіне қатысты бағалауды қамтиды.

Қылмыс теориясы

Қылмыстың жалпы теориясы Майкл Р. Готфредсон мен Трэвис Хиршидің (1990) қылмыстық мінез-құлықтың басты себебі – жеке тұлғаның өзін-өзі бақылау қабілетінің жетіспеуі деген пікіріне сілтеме жасайды. Қылмыскерлер мен қылмыс жасамайтындар арасындағы ерекшеліктерді ажырата алмайтын теоретиктер классикалық немесе бақылау теориясының жақтастары саналады. Олар бұзық әрекеттерді жасаушылар оны салдарына қарамастан, ләззат алу үшін жасайды деп санайды. Сол сияқты, позитивистер қылмыстық әрекеттерді адамның табиғатынан емес, адамның өзінен туындайтын нәрсе деп қарастырады.

Таңбалау теориясы

Таңбалау теориясының маңызды ойы – бұрмалаушылық пен нормаға бағыну адамдардың не істегенінен гөрі, басқалардың осы іс-әрекеттерге қалай ден қоюынан көбірек туындайды.

Кіріспе оқу

Адамс, Б. Н. және Р. А. Сиди. 2001 жыл. Әлеуметтану теориясы. Пайн Фордж баспасы. Бильтон, Т., К. Боннетт және П. Джонс. 2002 жыл. Әлеуметтануға кіріспе. Палгрейв Макмиллан. Бэбби, Эрл Р. 2003 жыл. Әлеуметтік зерттеулер практикасы (10-шы басылым). Уодсворт: Томсон оқыту. Гудман, Д. Дж. және Г. Рицер. 2004 жыл. Әлеуметтану теориясы (6-шы басылым). МакГроу Хилл. Хьюз, М., К. Дж. Кройлер және Дж. В. Вандер Занден. 2001 жыл. Әлеуметтану: Негізгі мәселелер. МакГроу Хилл. Мазмұндама (1-тарау). Гермов, Дж. 2001 жыл. "Басқалардан жоғары тұрған топ па? Білім беру және таптық теңсіздіктің көбейтілуі". 233–48 беттер, "Білім беру әлеуметтануы: мүмкіндіктер мен тәжірибелер" кітабында, Ж. Аллен редакциялаған. Tuggerah, NSW: Әлеуметтік ғылымдар баспасы.