Кіріспе
Мұрын, тамақ және өкпеге әсер ететін жұқпалы аурулар. Тыныс алу жолдарының инфекциялары (ТЖИ) – жоғарғы немесе төменгі тыныс алу жолдарына қатысты жұқпалы аурулар. Осындай инфекция көбінесе жоғарғы тыныс алу жолдарының инфекциясы (ЖТЖИ немесе ЖТЖА) немесе төменгі тыныс алу жолдарының инфекциясы (ТТЖИ немесе ТТЖА) деп жіктеледі. Өкпе қабынуы сияқты төменгі тыныс алу жолдарының инфекциялары, әдетте, қарапайым суық тию сияқты жоғарғы тыныс алу жолдарының инфекцияларынан әлдеқайда ауыр болады.
Respiratory tract infections (RTIs) are infectious diseases involving the lower or upper respiratory tract. An infection of this type usually is further classified as an upper respiratory tract infection (URI or URTI) or a lower respiratory tract infection (LRI or LRTI). Lower respiratory infections, such as pneumonia, tend to be far more severe than upper respiratory infections, such as the common cold.
Жоғарғы тыныс алу жолдарының инфекциясы
Жоғарғы тыныс алу жолдары - бұл көмекейдің немесе дауыс бауларының үстіндегі тыныс алу жолы; кейде ол шегіршік қақпасының үстіндегі жол деп есептеледі. Бұл жолға мұрын, қуыстар, жұтқыншақ және көмекей кіреді. Жоғарғы тыныс алу жолдарының жиі кездесетін инфекцияларына тонзиллит, фарингит, ларингит, синусит, ортаңғы құлақтың қабынуы, кейбір түрлерінің гриппі және суық тию жатады. Жоғарғы тыныс алу жолдарының инфекциясының белгілері: жөтел, тамақ ауруы, мұрынның ағуы, мұрынның бітілуі, бас ауруы, көтеріңкі температура, беттегі қысым және кекіру.
Төменгі тыныс алу жолдары инфекциясы
Төменгі тыныс алу жолдары трахеядан (желқорынан), бронх түтіктерінен, бронхиолалардан және өкпелерден тұрады. Төменгі тыныс алу жолдары инфекциялары (ТЖИ) әдетте жоғарғы тыныс алу жолдары инфекцияларына қарағанда ауыррақ болады. ТЖИ жұқпалы аурулардың арасында өлімнің басты себебі болып табылады. Ең көп таралған екі ТЖИ – бронхит пен пневмония. Грипп жоғарғы және төменгі тыныс алу жолдарына әсер етеді, бірақ аса қауіпті, мысалы, H5N1 вирусы сияқты штаммдар өкпедегі терең орналасқан рецепторларға жабысады.
Диагностика
Өкпе функциясын тексеру (ӨФТ) тыныс жолдары мен өкпе функциясын бағалауға, сондай-ақ түрлі тыныс жолдары инфекцияларын диагностикалау үшін нақты өлшемдерді анықтауға мүмкіндік береді. Газды еңкейту әдістері және плетизмография сияқты әдістер функционалдық қалдық көлем мен өкпенің жалпы көлемін анықтауға көмектеседі. Жедел тыныс жолдары инфекциясымен ауырған балаларға шұғыл бөлімде жүргізілетін жылдам вирустық тестілеу антибиотиктерді қолдану, қан талдау немесе зәр талдау көрсеткіштерін төмендете ма, жоқ па, әлі белгісіз.
Емдеу
Бактериялар – Жер бетінде кездесетін бір жасушалы организмдер, олар түрлі ортада, соның ішінде адам организмінде де өркендей алады. Антибиотиктер – бактериялық инфекцияларды емдеуге арналған дәрі, олар көбінесе күшті емдеу курсын талап етеді; антибиотиктерді жиі кездесетін бактериялық инфекциялар үшін қолдану ұсынылмайды, себебі иммундық жүйе мұндай инфекцияларды өзі шеше алады. Бұл дәрі вирустық инфекцияларды, мысалы, ауыздың қабынуын, тұмауды, бронхитті, синуситті және тыныс жолдарының қалыпты инфекцияларын тиімді емдей алмайды. Өйткені антибиотиктер вирустарда кездеспейтін бактериялардың ерекшеліктерін жоюға бағытталған, сондықтан антибиотиктер вирустарға қарсы препарат ретінде тиімсіз. CDC антибиотиктердің тағайындалуы жоғары екенін хабарлады; 2018 жылы АҚШ-та антибиотиктер қажет емес инфекцияларға 47 миллион рецепт жазылған. Бактериялық инфекция ауыр болмаса, жұқпалы болмаса немесе емделмеген жағдайда қосымша асқынулар тудыру қаупі жоқ болса, антибиотиктерді қолданудан аулақ болу ұсынылады. Антибиотиктерді қажетсіз пайдалану антибиотиктерге төзімді инфекциялардың көбеюіне, ас қорыту жүйесіне кері әсер етуіне, аллергиялық реакцияларға және басқа да күшті қосымша әсерлерге алып келуі мүмкін. JAMA журналында жарияланған зерттеу нәтижесінде, мысалы, амоксициллин сияқты тар спектрлі антибиотиктер, балалардағы тыныс жолдарының жедел инфекцияларын емдеуде кең спектрлі антибиотиктермен бірдей тиімді, бірақ олардың қосымша әсерлері аз екені анықталды.
Алдын алу
N95 сүзгіш бет маскаларының in vitro зерттеулерде жоғары сүзгілеу қабілетіне қарамастан, стандартты хирургиялық маскалар мен N95 сүзгіш бет маскаларының денсаулық сақтау қызметкерлерінде тыныс жолдары инфекцияларын алдын алудағы тиімділігін анықтайтын жеткілікті клиникалық деректер жарияланбады. Жанартау бөлімдеріндегі ересектерде тыныс жолдары инфекциясына (РТИ) шалдығу қаупі жоғары. Дегенмен, емдеу шараларының комбинациясы байқалған өлім-жітімнің азаюына жүйелік компоненттің үлесін толығымен жоққа шығара алмайды. Рандомизацияланған бақыланатын сынақтар түріндегі жоғары сапалы клиникалық зерттеулер D витаминінің тиімділігін бағады, ал нашар сапалы RCT-лерді қараған тағы бір шолу тыныс жолдары инфекцияларын алдын алу үшін иммуностимуляторлардың тиімділігін қарастырды. Зерттеулердің кішкентай көлеміне байланысты белгілі бір белгісіздіктер болғанымен, физикалық жаттығулар симптомдардың ауырлығын азайтуға мүмкіндік беретініне, бірақ эпизодтардың санына немесе эпизодтар бойынша симптом күндерінің санына әсер етпейтініне дәлелдер бар. РТИ-ге себеп болатын вирустар өте жоғары немесе төмен салыстырмалы ылғалдылықта оңай жұғады; үй ішіндегі оңтайлы ылғалдылық 40-60% аралығында болуы керек. Сондықтан, осы диапазонғы салыстырмалы ылғалдылық аэрозольдік жұқтыру қаупін азайтуға көмектеседі. Адамдарда тыныс жолдары инфекциясын тудыратын вирустардың көпшілігі маусымдық өзгерулерге ұшырайды. Тұмау, адам ортөпневмовирусы (RSV) және адам коронавирустары қыс айларында көбірек таралса, адам бокавирусы мен адам метапневмовирусы жыл бойы кездеседі. Риновирустар (суық тигізеді) көбінесе көктем мен күзде, ал адам парагрипп вирустарының шыңы нақты штаммына байланысты өзгереді. Энтеровирустар, риновирустарды қоспағанда, жазда ең көп таралған.