Евдем Родосский: Аристотельдің шәкірті және ғылым тарихының алғашқы зерттеушісі

Кіріспе

Бірінші ғылым тарихшысы, Аристотельдің көрнекті шәкірті Родос атынан шыққан Евдем (; ) – ежелгі грек философы, ғылымның алғашқы тарихшысы саналады. Ол Аристотельдің ең маңызды оқушыларының бірі болды, ұстазының еңбектерін өңдеп, оларды түсінуге оңай етті. Евдемнің сіңілі баласы Пасикл да Аристотельдің шығармаларын өңдеген.

Өмір

Евдемос Родос аралында дүниеге келді, бірақ өмірінің көп бөлігін Афинада өткізді, онда Аристотельдің перипатетикалық мектебінде философия оқыды. Эвдемустың Аристотельмен ынтымақтастығы ұзақ және тығыз болды, ол әдетте Аристотельдің ең дарынды шәкірттерінің бірі саналды: ол және Лесбостың Теофрасты Аристотельдің "оқушылары" емес, оның "серіктері" (ἑταῖροι) деп аталатын. Теофраст екеуінің ішіндегі ең ұлы гений болған сияқты, ол Аристотельдің зерттеулерін көптеген салаларда жалғастырды. Евдемос та түпкілікті зерттеулер жүргізгенмен, оның басты қабілеті Аристотельдің философиялық мұрасын жүйелеуде және ұстазының идеяларын шебер дидактикалық тұрғыдан ұсынуда болды. Кейінірек Аристотельдің еңбектеріне түсініктеме жазған авторлар Эвдемустың алғашқы жұмыстарын жиі пайдаланды. Осы себепті Эвдемнің өзінің жазбалары сақталмаса да, оның еңбегіне қатысты көптеген сілтемелер мен куәліктерді білеміз, осылайша оның өзі және оның еңбегі туралы толық картина құра аламыз. Аристотель 322 ж.б.д. қайтыс болғанға дейін Теофрасты Перипатетика мектебінің басшысы етіп тағайындады. Содан кейін Эвдемос Родосқа оралып, өзінің философиялық мектебін құрды, философиялық зерттеулерін жалғастырды және Аристотельдің еңбектерін редакциялауға кірісті.

Ғылым тарихшысы

Аристотельдің талабы бойынша Эудемос грек математикасы мен астрономиясының тарихын жазды. Бұл еңбектерінің тек үзінділері ғана сақталған, кейінгі авторлардың шығармаларына енген, бірақ олардың құндылығы зор. Грек ғылымының ертедегі тарихы мен дамуы туралы бізді кейінгі авторлардың Эудемос жазбаларын пайдалануы ғана хабардар етті. Тарихи жазбаларында Эудемос египеттіктер мен вавилондықтар сияқты ерте халықтардың таза практикалық білімі мен дағдыларын гректердің қалай теориялық негізге қойып, одан біртұтас және толыққанды философиялық құрылыс салғанын көрсетті. Оның «Арифметика тарихы» (Άριθμητικὴ ἱστορία) туралы бізде аз ғана мәлімет бар: тек бір куәлікте Эудемос пифагорлықтардың музыкалық интервалдарды бүтін сандармен байланыстыру мүмкіндігін ашқаны айтылады. Эудемос «Геометрия тарихы» (Γεωμετρικὴ ἱστορία) Прокл, Симплиций және Александриялық Папп сияқты көптеген жазушылардың еңбектерінде еске алынған. Олардан біз бұл кітапта Милеттік Талес, пифагорлықтар, Хиос атынан Оенопид және Хиос атынан Гиппократтың еңбектері талданғанын білеміз. Эудемос геометриялық теоремалар мен салулардың (Эудемос заманында Евклидтің «Элементтер» еңбегінде жүйелендірілген) және грек геометриясының классикалық мәселелері, мысалы, шеңберді шаршылау және кубты екі еселеу сияқты тақырыптарды талқылады. Эудемос «Астрономия тарихы» (Άστρολογικὴ ἱστορία) туралы Смирналық Феон, Симплиций, Диоген Лаэрт, Александриялық Климент және басқалар арқылы көптеген мәліметтер жеткен. Осы деректерге сүйене отырып, б.з.д. 600-350 жылдар аралығында Грецияда жасалған астрономиялық жаңалықтарды, сондай-ақ сол кезеңде жер, күн және ай тұтылулары, аспан денелерінің қозғалысы және т.б. туралы қалыптасқан теорияларды қалпына келтіруге болады. Эудемос Талес, Анаксимандр, Анаксимен, Оенопид, Эвдокс және басқалар сияқты философтар мен астрономдарды қарастырды. Эудемосқа тағы екі тарихи еңбек жатқызылады, бірақ олардың авторлығы нақты емес. Біріншіден, ол ғаламның пайда болуына қатысты вавилондықтардың, египеттіктердің және гректердің пікірлерін талқылаған «Теология тарихы» еңбегін жазды деген аңыз бар. Екіншіден, ол «Линдос тарихы» (Линдос – Грек аралдарының біріндегі қала) еңбегінің авторы болды делінеді.

At the insistence of Aristotle, Eudemus wrote histories of Greek mathematics and astronomy. Though only fragments of these have survived, included in the works of later authors, their value is immense. It is only because later authors used Eudemus's writings that we still are informed about the early history and development of Greek science. In his historical writings, Eudemus showed how the purely practically oriented knowledge and skills that earlier peoples such as the Egyptians and the Babylonians had known, were by the Greeks given a theoretical basis, and built into a coherent and comprehensive philosophical building. As regards his History of Arithmetics (Άριθμητικὴ ἱστορία) we only have the tiniest bit of information: there is only one testimonium, saying that Eudemus mentions the discovery by the Pythagoreans that it is possible to connect musical intervals with integer numbers. Eudemus's History of Geometry (Γεωμετρικὴ ἱστορία) is mentioned by many more writers, including Proclus, Simplicius, and Pappus of Alexandria. From them we know that the book treated the work by, among others, Thales of Miletus, the Pythagoreans, Oenopides of Chios, and Hippocrates of Chios. Among the topics Eudemus discussed were the discovery of geometrical theorems and constructions (systematized in Eudemus's days by Euclid in his Elements), and the classical problems of Greek geometry, such as the quadrature of the circle and the duplication of the cube. We know much about Eudemus's History of Astronomy (Άστρολογικὴ ἱστορία), from sources such as Theon of Smyrna, Simplicius, Diogenes Laërtius, Clement of Alexandria, and others. Building upon those data we can reconstruct with some accuracy the astronomical discoveries that were made in Greece between 600 and 350 BC, as well as the theories that were developed in that period regarding the earth, solar and lunar eclipses, the movements of the heavenly bodies, et cetera. Philosophers and astronomers treated by Eudemus include Thales, Anaximander, Anaximenes, Oenopides, Eudoxus, and others. Two other historical works are attributed to Eudemus, but here his authorship is not certain. First, he is said to have written a History of Theology, that discussed the Babylonian, Egyptian, and Greek ideas regarding the origins of the universe. Secondly, he is said to have been the author of a History of Lindos (Lindos is a town on the Greek island of Rhodes)

Эудемосқа жануарлар мен олардың адамға тән қасиеттері (батылдық, этикалық сезімталдық және т.б.) туралы керемет әңгімелер жинағы да жатқызылады. Алайда, бұл еңбектің сипаты Эудемос еңбектерінен көрінетін ғылыми көзқарасқа мүлдем сай келмейді, сондықтан Эудемос Родос бұл кітаптың авторы бола алмаған деп есептеледі (мүмкін, бұл басқа Эудемос болған – ежелгі Грецияда осы есім жиі кездесетін).

Аристотельдің еңбектерінің редакторы

Эудемус, Теофраст және Аристотельдің басқа да шәкірттері ұстаздарының қайтысынан кейін оның зиялы мұрасы сенімді түрде қолжетімді болып қалуын қамтамасыз ету үшін, оның жазбаларын көптеген жарияланымдарда тіркеді. Бұл Аристотельдің өзінің жазбаларына, олардың лекциялық конспектілеріне, жеке естеліктеріне және тағы басқаларға негізделген. Сондықтан Аристотельдің бір жазбасы әлі күнге дейін Эудемиялық этика деп аталады, мүмкін, себебі осы мәтінді (жеңіл түзетулермен) Эудемус өңдеген. Көбірек маңызға иесі, Эудемус Аристотельдің еңбектерін түсіндіретін бірнеше ықпалды кітаптар жазды: Эудемустың "Физикасы" (Φυσικά) – Аристотельдің аттас еңбегінің ықшам және дидактикалық нұсқасы болды. Эудемус логикаға қатысты екі-үш кітап жазды (Аналитика және Категориялар (мүмкін, бір кітап) және Сөз туралы (Περι λεξεως)), олар Аристотельдің ойларын түсіндірген болуы мүмкін. Соңында геометриялық еңбек – Бұрыш туралы (Περὶ γωνίας). Эудемустың фрагменттерін Аристотельдің еңбектеріндегі сәйкес бөлімдермен салыстырғанда, оның шебер ұстаз болғаны байқалады: ол материалды жүйелендіреді, басты тақырыптан алаңдататын ойлардан бас тартады, абстрактілі тұжырымдамаларды түсіндіру үшін нақты мысалдар келтіреді, тартымды тіркестермен формулировкалайды және оқырманның назарын сақтау үшін кейде әзілдер енгізеді.