Кіріспе
Араб ислам ғалымы және Басрадан шыққан харижит (700 жыл шамасында қайтыс болды)
ʿАбд Алла ибн Ибад әл Тамими (عبدالله بن إباض التميمي; 700 жыл шамасында қайтыс болды) – Басрадан шыққан араб ислам ғалымы және харижит, Тамим тайпасының Бану Сағд руынан. Дәстүрлі ислам тарихнамасында ол Ибадия дінінің негізін қалаушы және осы атпен танымал. Ибн Ибад, Нафи ибн әл Азрақ басшылығымен Басра харижиттерінің тобының бірі болды. 683 жылы Омейядтар Қағбаны қоршағанда, Абд Алла ибн әл Зубайрдің басқаруымен қорғаушыларға қосылды. Қоршау алысқан соң, харижиттер Ибн әл Зубайрдың қайтыс болған халифа Османды айыптаудан бас тартуына көңілі толмады және Басраға оралды. Мұнда оларды Омейяд әкімі ʿУбайд Алла ибн Зияд тұтқындады. Басралықтар көтеріліс жасап, Омейяд билігін құлатқанда, тұтқындар босатылды. Ибн әл Азрақ олардың көпшілігін Әхвазға алып барды, ондағы тұрғындарды «мүшріктер» деп айыптады. Ибн Ибад әкесінің орнын басып, Басрада қалған харижиттерді қорғап, жазбалар қалдырды. Басралықтарды мүшріктер деп айыптаудың орнына, оларды тек «надандықпен» айыптап, олардың арасында өмір сүруді дұрыс деп санайтын мұсылмандардың шешімін ақтады. 774 жылы қайтыс болған Әбу Михнафтың мәліметінше, Ибн Ибад, суфри тобының негізін қалаушы ʿАбд Алла ибн әл Сафардың орталық ұстанымына қарсы жазған. Әл Мадаинидің айтуынша, Ибн Ибадқа Ибн әл Азраққа жақын болған Баязийя тобының негізін қалаушы Әбу Байхас та қарсылық көрсеткен. Ибн әл Азрақтың Әхвазға хижрасы туралы дау Ибн Ибад өміріндегі соңғы белгілі оқиға. Ибадия дәстүрінде оның өмірінен қосымша мәліметтер жоқ. Оған Омейяд халифасы ʿАбд әл Маликке жолданған екі хат жатқызылады. Бірақ, соңғы зерттеулер олардың рас екендігіне күмән келтіреді. Тіпті Ибн Ибадтың алғашқы ибадиялықтардың басшысы болғаны да сұрақ тудырады. Оның замандасы Жәбір ибн Зейд (712 жылы қайтыс болды) кейінгі дәстүрде одан да маңыздырақ роль атқарады. Ибн Ибадқа жатқызылған хаттардың бірі Жәбір ибн Зейдке қайта жатқызылды, ал оның алушысы Жәбірге туысқан Азд тайпасының басшысы ʿАбд әл Малик ибн әл Мухаллаб деп анықталды.
ʿAbd Allāh ibn Ibāḍ al Tamīmī (عبدالله بن إباض التميمي; died c. 700) was an Arab Islamic scholar and Kharijite from Basra, of the tribe of Banū Saʿd of Tamīm. In traditional Islamic historiography, he is the founder and namesake of Ibāḍī Islam. Ibn Ibāḍ was one of the group of Basran Kharijites who, led by Nāfīʿ ibn al Azraq, joined the defenders under ʿAbd Allāh ibn al Zubayr at the siege of the Kaʿba by the Umayyads in 683. After the siege was lifted, the Kharijites were disappointed by Ibn al Zubayr's refusal to denounce the late Caliph ʿUthmān and returned to Basra. There they were imprisoned by the Umayyad governor ʿUbayd Allāh ibn Ziyād. When the Basrans rose up and overthrew Umayyad rule, the prisoners were freed. Ibn al Azraq led many of them to Ahvaz, denouncing the townsmen as "polytheists". Ibn Ibāḍ succeeded his father and wrote a defence of those Kharijites who stayed behind. By defending the Basrans against the charge of polytheism and accusing them of no more than "ingratitude", he justified the decision of true Muslims to live among them. According to Abū Mikhnaf, who died in 774 and is the earliest source on Ibn Ibāḍ's life, Ibn Ibāḍ also wrote against the intermediate position of ʿAbd Allāh ibn al Ṣaffār, founder of the Sufri sect. According to al Madāʾinī, Ibn Ibāḍ also received opposition from Abū Bayhas, founder of the Bayhasiyya sect, who took a position closer to Ibn al Azraq's. The dispute over Ibn al Azraq's hijra to Ahvaz is the last known event in Ibn Ibāḍ's life. Ibāḍī tradition itself contains no further biographical details. It does ascribe to Ibn Ibāḍ two surviving letters addressed to the Umayyad caliph ʿAbd al Malik. Recent scholarship has questioned their authenticity. Even Ibn Ibāḍ's position as the leader of the first Ibāḍīs has come into question. His contemporary, Jābir ibn Zayd (died 712), is given even greater prominence in later tradition. One of the letters ascribed to Ibn Ibāḍ has been reassigned to Jābir ibn Zayd and its recipient identified as ʿAbd al Malik ibn al Muhallab, head of the Azd tribe to which Jābir belonged.