Кіріспе

Біркелкі беткейлі, жіңішкеленген немесе су таңбасы жоқ жазу қағазы.

Тоқылған қағаз – ғасырлар бұрын Шығыста алғаш жасалған, кейіннен 18 ғасырдың ортасында Англияға, Еуропаға және Америка колонияларына енгізілген қағаз түрі. Қолмен тоқылған қағазды алғаш рет ұсақ тоқылған мыс торлы (арқан мата) бар ағаш қалыпты пайдаланып жасаған, оған қағаз массасы жағылып кептірілген, нәтижесінде тегіс, біркелкі беткей пайда болған.

Тарих

XIX ғасырдың ортасына дейін қағаз массасы мақта мен зығыр маталарынан жасалып, сумен араластырылып, қалыпқа қолданылатын талшықты материалға айналдырылған. Тоқылған қағаздың сыртқы түрі қағаз қалыптағы сым тордың құрылысының есесінен, беті тегіс болатын қапталған қағаздан өзгеше. Қапталған қағаздың дәстүрлі үлгісінде парақтың кіші жақтарына параллель кеңірек араласқан сызықтар (желі сызықтары) және оларға перпендикуляр тар араласқан сызықтар (қаптал сызықтары) болған. Шамамен 500 жыл бойы Еуропалық қағаз өндірушілер тек қапталған қағазды ғана өндіре алды. 1757 жылы Джон Баскервилл өзінің әйгілі Вергилий басылымын осы жаңа, тегіс қағаз түрінде шығарды, кейіннен ол тоқылған қағаз деп аталды (Еуропада Vélin деп белгілі). Баскервиллдің Вергилийдің ерекше басылымында қолданылған тоқылған қағазды үлкен Джеймс Уотман жасағандығы қазірде мәлім.

Америкамен танысу

Америка тоқылған қағазбен танысуы 1757 жылдан 1762 жылға дейін Англияда болған Бенджамин Франклиннің Джон Баскервиллмен достығы арқылы болды, ол Бірмингемдегі кеңсесіне бірнеше рет барды. Баскервилл 1750-ші жылдардың ортасында әріптерді, баспа машиналарын, баспа боясын және тоқылған қағазды үздіксіз жетілдіргені үшін құрметке ие болды. Франклин Баскервиллдің "Вергилий" кітабының алты данасын тікелей көзден алды, сол кезде қағаз тарихшылары Франклиннің тоқылған қағазбен алғаш танысқаны осы шақта болды деп санайды. 1762 жылы Франклин американдық колонияларға оралғанда, Филадельфиядағы колониялық валютаны басып шығару үшін осы жаңа қағаз түрін пайдалануға шешім қабылдады. Франклиннің валютада тоқылған қағазды қолдануының мысалдары 1764 жылға дейін жетеді. Бенджамин Франклин мен Дэвид Холлдың баспасында 1764 жылдың 18 маусымында басылған бұл банкнот Пенсильвания провинциясына берілді. Франклин осы жоғары сапалы қағаз түрінің жақтаушысы болды және 1777 жылы Францияға тоқылған қағазды енгізгені үшін танылды. Америка колонияларында тоқылған қағазды жасау Томас Уиллкоксқа тиесілі Честердегі Айви Миллстегі Уиллкокс қағаз фабрикасы арқылы басталды. Томас Уиллкокс пен Бенджамин Франклин Франклин Пенсильвания газетінің баспасын басқарған ондаған жылдар бойы ынтымақтастық пен жеке қарым-қатынаста болды. Уиллкокс газетке қағаз жеткізді және колониялық валютаны басып шығару үшін қағаздың жалғыз жеткізушісі болды. Франклин Баскервиллдің "Вергилийдің" арнайы басылымында қолданылған Ватманның жаңа тоқылған қағазы туралы білді. Қағазға басылған валютаның нашарлауына жауап ретінде Франклин тоқыма сияқты берік қағазға валюта шығару қажеттігін және Уиллкокс фабрикасы сияқты қағаз фабрикалары арқылы колонияларда қағаз өндірісін арттыру қажеттігін жақсы түсінді. Томас Уиллкокс сол кездегі Америка колонияларында ең тәжірибелі сым қалыптарын жасаушы Натан Селлерсті жұмысқа алды. Натан және оның әкесі Джон Селлерс Айви Миллстегі Уиллкокс фабрикасы арқылы тоқылған қағазды шығаратын алғашқы тоқылған сым қалыптарын жасаушылар болды. Селлерстің егжей-тегжейлі есептік кітаптарында 1773 жылдан бастап тоқылған сым қалыптарын сатып алу туралы жазбалар бар. 1770 жылдары Америкадағы колонияларда тоқылған қағаз негізінен валюта, кітаптар және есептік кітаптарды басып шығару үшін қолданылды. Англиядан тауарлар мен қағаз жеткізілімін шектеуден туындаған 1776 жылғы қағаз дағдарысы, революциялық қақтығыс кезінде колонияларда қапталған және тоқылған қағаз өндірісінің маңыздылығын арттырды. Бенджамин Франклин қайтадан мақта мен зығыр маталарын жинап, қағаз массасын жасауға, сондай-ақ революция кезінде Америкада қағаз өндірісінің дамуын қамтамасыз ету үшін колонияларда бірнеше қағаз фабрикаларын дамытуға жетекшілік етті.

XIX ғасыр және қазіргі заман тарихы

Қағаз машинасының (1807) құрылысымен қағазды тоқыма сым негізінде жасау әлемдегі басым стандартқа айналды, ал жолақты қағаз белгілі бір мамандық салаларында, мысалы, көмірмен салған суреттерге негіз ретінде қолданылатын болды. Бүгінде әлемдегі қағаздың 99 пайызынан астамы осылай өндіріледі.