Кіріспе

1300 жылдардағы итальян музыкасының кезеңі

Треченто – Италияда сурет, сәулет, әдебиет және музыка сияқты өнер салаларындағы қарқынды даму кезеңі болды. Треченто музыкасы көп жағынан басқа өнер түрлеріндегі жетістіктермен қатар дамыды, мысалы, жаңа өрнектерді, әсіресе итальян тіліндегі халық әндерін дамытуда. Осы тұрғыдан алғанда, Треченто музыкасы Ренессанс дәуірінің құбылысы сияқты көрінуі мүмкін. Дегенмен, басым музыкалық тіл кейінгі орта ғасырларға жақын болды, ал музыка зерттеушілер Тречентоны орта ғасырлық дәуірдің соңы деп санайды. "Треченто" итальян тілінде "үш жүз" деген мағынаны білдіреді, бірақ көбінесе 1300 жылдарды атау үшін қолданылады. Алайда, Тречентода музыканың ең гүлденген кезеңі ғасырдың соңында болды, сондықтан бұл кезең әдетте 1420 жылға дейінгі музыканы қамтиды.

Алдыңғы және ерте тарихы (1330. жылға дейін)

XIII ғасырдан итальян музыкасының өте аз үлгілері сақталған, сондықтан Треченто музыкасының тікелей алдыңғыларының көп бөлігін болжауға тура келеді. Албигендік крест жорығы кезінде өздерінің туған жерлерінен, негізінен Прованстан қашқаннан кейін 13-шы ғасырдың басында лирикалық, әлеуметтік әндерін Солтүстік Италияға әкелген трубадорлардың музыкасы күшті ықпал етті, тіпті шешуші рөл атқарды; Тречентоның көптеген музыкалық формалары бір ғасырдан астам бұрынғы трубадорлардың музыкасына тығыз байланысты. Треченто музыкасына тағы бір әсер еткен нәрсе – кондуктус, барлық дауыстарында бірдей мәтін оқылған полифониялық қасиетті музыка түрі. Текстуралық тұрғыдан алғанда, Тречентоның әлеуметтік музыкасы бұрынғы ешбір музыкадан гөрі кондуктусқа көбірек ұқсайды, бірақ айырмашылықтар да көзге түседі, және кейбір ғалымдар (мысалы, Хоппин) кондуктустың ықпалы шамадан тыс бағаланғанын айтады. Данте Алигьеридің (1265–1321) кейбір өлеңдері жазылған кезде музыкаға қойылған, бірақ олардың ешқайсысы бізге жеткен жоқ. Дантенің өлеңдерін музыкаға қойған музыканттардың бірі – оның досы Казелла (1299 немесе 1300 жылы қайтыс болды), ол «Purgatorio» еңбегінің II кантосында еске алынған. Дантенің басқалар жазған өлеңдерінің ішінде канцоналар мен балладалар бар; егер олар басқа ерте балладаларға ұқсас болса, олар монофониялық болған болар еді. Марчетто да Падованың новаторлық музыкалық теориясы осы ерте кезеңде жазылған болса да, оның нотация туралы трактаты «Pomerium» кейінгі ұрпақтардың қолжазбаларында көбірек көрінеді. Марчетто, Петрус де Крустың жаңалықтарын пайдаланып (немесе олармен қатар), бревені 2, 3, 4, 6, 8, 9 немесе 12 жартыбревке (кейінірек – минимдер) бөлу жүйесін сипаттады, нүктелер (бірлік – punctus divisionis) бревенің соңындағы үзілістерді көрсетеді (дегенмен Марчетто ешқашан «punctus divisionis» терминін қолданған емес). Треченто музыкасының көп бөлігі Кёльннен шыққан Франко мен Филипп де Витриден тараған халықаралық нотация жүйесінде жазылған, ал Маркетти жүйесінде жазылғандары аз (сондай-ақ, итальяндық емес, көбінесе аспаптық туындылар бар), бірақ Марчеттоның ырғақты нотацияға қосқан үлесі итальяндық Тречентомен тығыз байланысты, сондықтан оны көбінесе жай ғана «Итальяндық нотация» деп атайды.

Треченто стилі (1330-1360)

Треченто кезеңінен сақталған ең ерте полифониялық зайырлы вокалдық музыканың көп бөлігі Росси кодексінде кездеседі және бірегей итальяндық стильді жасауға ұмтылған композиторлардың бірінші буынының шығармаларын қамтиды. Бұл буынның көптеген туындылары авторсыз болғанымен, көптеген шығармалар Маэстро Пьеро мен Джованни да Кассияға жатқызылады. Бірінші буынның басқа композиторларына Винченцо да Римини мен Жакопо да Болонья кіреді, бірақ олар осы буынның соңғы өкілдері болуы мүмкін. Бұл композиторлардың барлығы Италияның солтүстігіндегі, әсіресе Милан мен Веронадағы аристократиялық сарайлармен байланысты болды. Кейбір аса белгісіз есімдер кейінгі дереккөздерде сақталған, мысалы, Бартоло да Флоренция (1330–1360 жж.), ол Треченто стилінде полифониялық месса бөлігін – «Кредо» нұсқасын жазған алғашқы итальян композиторы болуы мүмкін. Ерте Тречентоның ең көп таралған екі түрі – екі дауысты мадригал және монофониялық баллата. Алдыңғы кезеңдерден үш дауысты мадригалдар сақталған, бірақ үш дауысты жазумен ең көп байланысты форма – сирек кездесетін качча, онда дыбырламалық сөздер мен аң аулау немесе тойлау туралы мәтіндер бар канондық форма. Олардың кейбір музыкасы бұрынғы ғасырдағыдай монофониялық болғанымен, көп бөлігі екі дауысқа арналған, ал Жакопо да Болонья үш дауысқа арналған бірнеше мадригал жазды. Жакопо бір мотет жазған, ол бүгінге дейін сақталған.

Флоренция музыкасы XIV ғасырдың ортасы мен аяғында (13501390)

Музыкалық белсенділіктің орталығы ғасырдың ортасында оңтүстікке қарай Флоренцияға көшті, ол ерте Ренессанстың мәдени орталығы болатын. Композиторлардың келесі буынының, олардың көпшілігі флоренциялықтардың, ерекшелігі – балладаны ұнатуы болды, бұл форма ғасырдың ортасында үлкен танымаллыққа ие болды. Француздық вирелайға ұқсас, баллада екі бөлімнен тұрады және AbbaA формасын ұстанады. Джованни Боккаччоның «Декамерон» шығармасында 1348 жылы, қара өлім Флоренцияны шарлаған жылда, дос тобының мүшелері әңгімелер айтып, аспаптармен сүйемелдеуде баллада әндерін орындағанын айтады. Боккаччо есімдерін атамаса да, көптеген флоренциялық музыканттар осы кезде мансаптарының басында болды. Тречентоның ең танымал композиторы Франческо Ландини (т. шамамен 1325–35, ө. 1397) әдетте осы буынның мүшесі деп есептеледі, тіпті ол бұрынғы буын кезінде де белсенді болғанына дәлелдер бар, және ол Петраркаға өте жақын болды. Франческо 141 аман қалған баллада жазды, бірақ тек 12 мадригал ғана; оның шығармалары Италия түкпір-түкпірінде кездеседі. Ландиниден басқа, осы топқа Герарделло да Флоренсе, Лоренцо да Флоренсе және Донато да Кассия кірді. Сондай-ақ, осы композиторлар буынының музыкасында француз музыкасының ықпалы итальяндықтардың дүниежүзілік туындыларында көріне бастады. Дауыстардың үлкен тәуелсіздігі осы буынның музыкасына тән, имитациялық бөлімдер жиі кездеседі; сонымен қатар, жоғарғы дауыс көбінесе әшекейленген. Франческоның музыкасы лирикалық әуені мен экспрессивті күші үшін ерекше құрметке ие болды: оның даңқы алты жүз жыл бойы сақталып келеді, ал оның шығармаларының көптеген заманауи жазбалары бар.

Ұлы шикаста (13781417) кезінде Треченто музыкасы

Соңғы буын композиторларына Никколо да Перуджа, Бартолино да Падова, Андреа да Флоренция, Паоло да Флоренция, Маттео да Перуджа және топтың итальяндық емес алғашқы мүшесі Йоханнес Цикония кірді. Басты форма баллада болып қала бергенімен, мадригалдың қайта жандануы бұрынғы музыкаға деген қызығушылықты көрсетеді. Бұл қызығушылық, сонымен қатар, таза итальяндық нотацияға қайта оралумен бірге жүреді. Жаңа буын композиторларының көптеген шығармаларында бөлшектердің безендірілуі алдыңғы буын композиторларының музыкасына қарағанда айтарлықтай азырақ, ал кейбір шығармалар бұрынғы Тречентодағыдай әшекейленген. Олардың музыкасында мәтіндік суреттемелер кездеседі: мысалы, олардың кейбір бағдарламалық шығармалары құстардың дауыстарын немесе әртүрлі драмалық эффектілерді тікелей имитациялайды. Нидерландтық болғандықтан, Цикония келесі екі жүз жыл бойы Еуропа музыкасын билеген топтың алғашқы өкілдерінің бірі болды; өмірінің басында ол Италияда лирикалық әйгілелі стильдерді оқыды. Цикония қасиетті музыканың да композиторы болды және Бургундия мектебімен байланысты, ол 15 ғасырдың басында және ортасында үстемдік құрған Нидерландтықтардың бірінші буыны. Цикония итальяндық жылдарының көп бөлігін Солтүстік Италия қалаларында, әсіресе Падуада өткізді, ол 1412 жылы қайтыс болды. XIV ғасырдың соңында Римде, Абруццода және Терамода жұмыс істеген тағы бір композитор – Антонио Захара да Терамо. Оның музыкасының хронологиясы әлі толыққанды құрылмаған, бірақ Squarcialupi кодексінде сақталған оның ерте шығармалары Ландини мен Жакопо да Болонья стилімен байланысты; ал кейінгі шығармалары Авиньон орталықты Арс субтилиор стилінен елес алады, және шындығында, ол ғасырдың соңындағы паптық айқындық кезінде антипапаларды қолдаған болуы мүмкін, шамамен 1408 жылы Болоньяға барыпты. Тречентоның соңында қасиетті музыканың, әсіресе полифониялық месса бөлімдерінің және латын мотеттерінің (қасиетті және арнаулы) маңыздылығы артты. Бұрын қасиетті музыканың Тречентодағы рөлі шағын деп есептелгенімен, соңғы қырық жылдағы көптеген жаңа жаңалықтардың арқасында ол қазір Тречентоның жалпы өнімінің маңызды бөлігін құрайды. Цикония мен Захара месса композициясында маңызды рөл атқарады, ал олардың қасиетті музыкасы Англияға, Испанияға және Польшаға жетті. Скизма кезеңінің аяқталуы Флоренцияның итальян музыкасы үстінен билеуінің аяқталуын білдірді; ол әрқашан белсенді музыкалық өмірді сақтап тұрса да, оны Венеция (және Венетодағы басқа орталықтар), Рим, Феррара және басқа қалалар алмастырды, және 14 ғасырда қол жеткізген біріншілік орнын ешқашан қайта қалпына келтірмеді.

Инструментальдық музыка

Аспаптық музыка кеңінен таралған, бірақ сақталған ноталанған үлгілері салыстырмалы түрде аз. Шындығында, замандас суретшілер әншілерді көбінесе кітаптардан немесе паршалардан орындағанда бейнелейтін болса, аспапшылардың суреттері мен миниатюраларында жазба музыка кездеспейді. Басты клавиштік жинақ – Фаенца кодексі (Фаенца, Biblioteca Comunale, ms. 117). Басқа шағын клавиштік музыка көздері Падуадағы (Archivio di Stato 553), Ассизидегі (Biblioteca Comunale 187) және lt=Reina Codex (Париж, Bibliothèque Nationale de France, n. a. fr. 6771) кодекстерінде кездеседі. Сол кездегі типостық клавиштік стиль, діни емес әннің немесе грегориандық әннің төменгі дауысын бас регистрде тең интервалдармен орналастырудан тұрған сияқты, ал оң қол үшін оның үстіне жылдам әуен жазылған. Қол жеткен көздер, көбінесе импровизациялық дәстүрдің сиресін қалдырған болуы мүмкін. Басқа аспаптық дәстүрлер Лондондағы қолжазбадағы (Британ кітапханасы, add. 29987) мәтінсіз, монофониялық билермен және Dappoi che'l sole сияқты мадригалдар мен каччалардағы аспаптық стильдің имитациясымен айғақталған. Треченто кезеңінде виола, лютня, псалтерия, флейта және портативті орган сияқты аспаптар қолданылған (суретте Ландини осы аспаптардың біреуін ұстап тұр). Трубалар, барабандар (әсіресе, жұп барабандар – накерлер) және гобойлер маңызды әскери аспаптар болды.

Эпоханың жалпы музыкалық ерекшеліктері

Треченто музыкасы алдыңғы дәуірдің кейбір ерекшеліктерін сақтап, бір жағынан Ренессансқа ұласа бастады. Арс антиква сияқты, консонанстар унисон, бесінші және октава болды, ал үшінші интервал, әсіресе кезеңнің басында, диссонанс ретінде қарастырылды. Унисон, бесінші, октава, үшінші және кейде төртіншілердегі параллель қозғалыстар модерациямен қолданылды. Композиторлар параллель интервалдарды болдырмау үшін өткіш тондарды пайдаланып, қысқа, қатал диссонанстар жасады, бұл Ренессанста дамыған контрапункт стилінің көрінісі болды. 1350 жылдан кейін үш бөлімді жазуда үш дыбыстың жиі қолданылуы музыкаға, қазіргі құлаққа тоналды сезім сыйлады. Треченто музыкасында бұрынғы дәуірлерге қарағанда кездейсоқ белгілер жиірек кездеседі, атап айтқанда F, C, G, B және E қолданылды. Ландинидің шығармаларында бір А табылады. Ландини каденциясы немесе үшінші каденциясы – бұл октаваға қайта көтерілуге дейін жетіншіден алтыншыға мелодиялық төмен түсуді қамтитын каденция. Ол Ландинидің музыкасында жиі қолданылуына байланысты оның есімімен аталды. Ол осы кезеңнің көптеген музыкалық шығармаларында, әсіресе одан кейін жазылғандарында кездеседі.

Музыкалық көздер

Треченто музыкасының қолжазбалық дереккөздерінің көпшілігі он төртінші ғасырдың соңы немесе он бесінші ғасырдың басына жатады: бұл туындылар жазылған уақыттан біршама кейін. Треченто музыкасының ең ерте маңызды қолжазбалық көзі – Росси кодексі, ол 1350 және 1370 жылдар аралығында жинақталған және дәуірдің алғашқы кезеңінен музыканы қамтиды. Дегенмен, Trecento репертуары туралы білімімізді кеңейтетін тағы да бірнеше кішкентай қолжазбалар табылды. Олардың ішінде Реджо-Эмилияның Мишиати фрагменттері бар, онда бірнеше ерекше качче кездеседі. Басқа ерте дереккөздерде діни репертуарлар сақталған. Оксфорд канонының екі парағы (Oxford Canon. Misc. 112) Марчетто да Падованың мотетін сақтайды. Тағы да мотеттер Венециядағы Сан-Джорджо-Маджоре фрагментінде кездеседі. Перуджа кітапханасының (Perugia Bib. Univ. Inv. 15755 N. F.) дереккөзі, оны тапқандардың мәлімдемесі бойынша, 1349-1354 жылдар аралығында жазылған, бірақ бұл дата күдік тудырды және ғалымдардың пікірі бойынша, қолжазба 1390 жылдарға дейін басқа дереккөздерден ертерек емес. Дегенмен, бұл жағдай Trecento дереккөздерін мерзімдеудегі қиындықтарды және белгісіздіктерді көрсетеді. Кейінгі үлкен көздердің көпшілігі Флоренция аймағынан шыққан. Үлкен көздердің ең көнесі – Панчиатичи кодексі (Panciatichi Codex, Флоренция, Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze, Panciatichiano 26). Trecento музыкасының ең ірі және әдемі көзі – сөзсіз, 15 ғасырдың басында жинақталған, 352 туындыдан (оның ішінде Ландинидің 145 шығармасы) тұратын, жарқын безендірілген Сквариалупи кодексі, ол сол кездегі кез келген аймақтан ең үлкен музыкалық көздердің бірі болып табылады. "Рейна" кодексі ("Pit.", Париж, Франция Ұлттық кітапханасы, ital. 568), Лондон кодексі (Британ кітапханасы, Add. Ms 29987) және Лукка/Манчини кодексі – Trecento музыкасының ең үлкен оқылғыш көздері. (Сан-Лоренцо 2211 палимпсесті 1980 жылдары тапқан, бірақ көбінесе оқылмайтындықтан, соңғы кезде көп зерттеулерге тақырып болды). Падуа, Чивидале-дель-Фриули және Милан аймағынан табылған маңызды фрагменттік қолжазбалар осы аймақтардың қолжазба өндірісінің маңызды орталықтары екенін көрсетеді.