Әлеуметтік қозғалыстар теориясы: ғылыми зерттеулер тарихы мен дамуы

Кіріспе

Әлеуметтік қозғалыстар теориясы – әлеуметтік ғылымдардағы салааралық зерттеу, ол әлеуметтік жұмылдырудың неліктен болатынын, оның қандай түрде көрінетінін, сондай-ақ әлеуметтік, мәдени, саяси және экономикалық салдарларын, мысалы, әлеуметтік қозғалыстардың құрылуын және жұмыс істеуін түсіндіруге бағытталған.

Классикалық тәсілдер

Классикалық тәсілдер ғасыр басында пайда болды. Осы тәсілдердің ортақ белгісі – олардың бірдей себептік механизмге сүйенуі. Әлеуметтік қозғалыстардың түпкі себебі – құрылымдық кернеулер. Бұл – қоғамдағы құрылымдық нашарлықтар, олар жеке адамдарды жұмыссыздық, қарқынды индустрияландыру немесе урбанизация сияқты нақты субъективті психологиялық қысымға ұшыратады. Психологиялық күйзеліс белгілі бір шегіне жеткенде, бұл кернеу саяси қатысудың дәстүрден тыс формаларына, мысалы, наразылық акцияларына қатысуға итермелейді. Бұл психологиялық негіздемедегі теориялар қазіргі заманғы әлеуметтанушылар мен саясаттанушылар тарапынан көбінесе қабылданбады, алайда көптеген ғалымдар эмоциялардың маңыздылығын (бірақ орталық емес екенін ескере отырып) әлі де қорғайды. Густав Лебон, Герберт Блюмер, Уильям Корнхаузер және Нил Смельсердің еңбектерін қараңыз.

Жеке тұлғадан айыру моделі

Социологтар 1900 жылдардың басында және ортасында әрекеттер адамдардың өз бақылауларында емес жағдайларға эмоционалдық тұрғыдан ден қоюға тырысатын кездейсоқ оқиғалар деп ойлады. Леон Фестингер – американдық әлеуметтік психолог, ол жеке тұлғаны жою терминін енгізді. Фестингер және оның әріптестері жеке тұлғаны жоюдың, әсіресе топтық ортада, мінез-құлыққа қатысты әдеттегі шектеулерді азайтатынын ұсынды, бұл адамдарды әдетте бас тартатын әрекеттерге итермелейді, өйткені олар өздерінің іс-әрекеттері үшін тікелей жауапты емес деп сезінеді. Осы зерттеу саласындағы маңызды автор – Гюстав Лебон. Ол "Көпшілік" атты кітабында көпшіліктің ұжымдық мінез-құлқын зерттеді. Оның қорытындысы: адам көпшілікке сіңген кезде, оның мінез-құлқы алғашқы және иррационалды болып келеді, сондықтан ол спонтанды зорлық-зомбылыққа қабілетті. Бұл трансформация белгілі бір жағдайларда жүзеге асады. Адамдар көпшілікке қосылғаннан кейін, олар анонимділік сезімін сезінеді, бұл оларды көпшілік ішіндегі мінез-құлқы үшін жауапты емес деп ойлауға итермелейді. Бұл көпшілікке қосылу арқылы туындайтын көрінбейтін сезіммен күшейеді. Мұндай жағдайларда сыни ойлау мүмкін емес, ал санасыз жекелік пайда болады: деструктивті инстинкттер мен алғашқы сенімдерге бағынған жекелік. Бұл теорияны Герберт Блюмер және Нил Смельсер сияқты басқа теоретиктер қабылдап, одан әрі дамытты. Бұқаралық қоғам теориясының негізгі тезисі – әлеуметтік оқшауланған адамдар экстремизмге көбірек бейім. Бұл теорияның маңызды негізі – Эмиль Дюркгеймнің қазіргі қоғамды талдауы және жекеленудің өсуі. Дюркгейм индустриалды қоғамның пайда болуы екі проблемаға әкелгенін айтты:

Аномия: Заманауи қоғамның өсуі мен күрделілігіне байланысты мінез-құлықты реттеудің жеткіліксіз тәсілдері болды. Эгоизм: Жергілікті қауымдастықтардың әлсіреуіне байланысты адамдардың шамадан тыс жекеленуі. Бұл проблемалар адамдардың мінез-құлқын бақылауға бағытталған әлеуметтік желінің әлсірегенін көрсетеді. Дюркгеймнің айтуынша, бұл өзін-өзі өлтіру сияқты дисфункционалды мінез-құлыққа әкеледі. Артур Корнхаузер өзінің "Жаппай қоғам саясаты" атты кітабында осы теорияны әлеуметтік қозғалыстарға қолданды. Ол жаппай қоғамда аномия мен эгоизм шағын жергілікті топтар мен желілердің құлдырауына себеп болатынын айтты. Бұдан кейін не қалады: қуатты элиталар, ірі бюрократиялар және оқшауланған жеке адамдар? Бұл қоғамда элита мен элита емес адамдар арасындағы аралық буферлер жойылады және элитаға әсер етуге элита емес адамдардың қалыпты арналары тиімсіз болады. Бұл элита емес адамдарды оқшаулану сезіміне итермелейді, сондықтан олар экстремизмге бейім келеді.

Салыстырмалы түрде жоқшылық

Адамдар әлеуметтік қозғалыстарға мұңдық немесе теңсіздік сезімінен жетеледі, әсіресе (1) басқалармен салыстырғанда немесе (2) өзінің күтілімдеріне байланысты. Бірінші тұжырым бойынша, қатысушылар өзгелерде көбірек билік, экономикалық мүмкіндіктер немесе мәртебе көріп, соларды өзіне қол жеткізуге тырысады. Екінші тұжырым бойынша, адамдардың наразылық білдіруіне себеп, үнемі жақсарып келе жатқан жағдай (әсіресе экономикалық жағдай) тоқтап, кері кеткенде болады. Осы кезде адамдар қозғалыстарға қосылады, себебі олардың күтілімдері шын мәніндегі материалдық жағдайларынан асып кетеді (бұл "J қисығы теориясы" деп те аталады). Джеймс Дэвис, Тед Гурр және Дентон Моррисонның еңбектерін қараңыз.

Қазіргі тәсілдер

1960 жылдары Еуропа мен АҚШ-та әлеуметтік қозғалыстардың белсенділігі күшейді. Бұл артумен бірге әлеуметтік қозғалыстарға қатысты қоғамдық пікір де өзгерді. Наразылық акциялары енді саясатты жақсартады және салауатты демократия үшін қажетті деп есептелді. Классикалық тәсілдер әлеуметтік қозғалыстардың өсуін түсіндіре алмады. Өйткені бұл тәсілдердің негізгі қағидасы бойынша, наразылық акцияларын қоғамның құрылымдық кемшіліктерінен зардап шеккен адамдар ұйымдастырған, сондықтан әлеуметтік қозғалыстың өсуінен бұрын әл-ауқаттың нашарлауы емес, керісінше, жақсаруы болғанын түсіндіре алмады. Демек, жаңа теориялық тәсілдер қажет болды. Бұрынғы түсіндірмелер енді қолдануға жарамсыз болды, сондықтан зерттеушілер басқаша түсіндіруді іздеуге кірісті. АҚШ-та және Еуропада жасалған түсіндірмелер әртүрлі болды. АҚШ-қа бағытталған құрылымдық тәсілдер әлеуметтік және саяси контекстің ерекшеліктерінің наразылықтарды қалай ынталандыратынын немесе кедергі келтіретінін қарастырды. Еуропаға бағытталған әлеуметтік конструктивтік тәсілдер таптық күрес әлеуметтік қозғалыстардың негізгі факторы деген пікірді қабылдамады және гендер, этникалық принадлежность немесе сексуалдық бағдар сияқты ұжымдық идентитіктің басқа да индикаторларын атап көрсетті.

Әлеуметтік қозғалыстардың әсер ету теориясы

Бұл жұмыс әлеуметтік қозғалыстың қоғамға тигізетін әсерін бағалауға және осы әсерлерге қандай факторлар себеп болуы мүмкін екенін анықтауға бағытталған. Әлеуметтік қозғалыстың салдары жеке адамдарға, институттарға, мәдениеттерге немесе саяси жүйелерге әсер ете алады. Саяси салдар жиі зерттелгенімен, басқа деңгейлердегі әсерлер одан кем маңызды болуы мүмкін. Импакт теориясы көптеген әдістемелік қиындықтарға толы болғандықтан, әлеуметтік қозғалыстар теориясының негізгі бағыттарының арасында ең аз зерттелгені болып табылады. Бірақ, бұл теория зорлық-зомбылықтың тиімділігі, элита мен саяси одақтастардың рөлі және жалпы халықтық қозғалыстардың мүмкіндіктері туралы пікірталастарды қозғады.

Жаңа әлеуметтік қозғалыстар

Еуропалық ықпал еткен теориялар тобы бүгінгі қозғалыстардың бұрынғылардан саралап түгелдей өзгеше екенін дәлелдейді. Бұрынғысы сыныптық қақтығыстарға тартылған еңбек қозғалыстары болса, қазіргі қозғалыстар (соғысқа қарсы, экологиялық, азаматтық құқықтар, феминистік және т.б.) әлеуметтік және саяси қақтығыстармен айналысады (Ален Туренді қараңыз). Қозғалысқа қатысуға ынталандыратын себеп – постматериалдық саясат пен жаңадан қалыптасқан ұлттық сана, әсіресе "жаңа орта таптың" өкілдері. Рональд Инглехарт, Юрген Хабермас, Альберто Мелуччи және Стив Бюхлердің еңбектерін де зерттеуге болады. Осы зерттеулер жеке тұлға мәселесіне назар аударуды күшейтіп, тіпті Чарльз Тилли сияқты көрнекті американдық ғалымдардың арасында да осы бағытты дамытты.

1990 жылдардағы әлеуметтік қозғалыстар зерттеулері

1990 жылдардың аяғында екі ауқымды кітап әлеуметтік қозғалыстарды зерттеудегі мәдени бетбұрысты жиынтықтады: Альберто Мелуччидің «Күдік тудыратын кодтар» және Джеймс М. Джаспердің «Моральдық наразылық өнері». Мелуччи әсіресе «жаңа әлеуметтік қозғалыстарда» әлеуметтік қозғалыстардың мақсаты ретінде ұжымдық идентитілерді құруға баса назар аударды, ал Джаспер қозғалыстар қатысушыларға өздерінің моральдық сезімдерін және қағидаларын дамытуға және айқындауға мүмкіндік беретінін айтты. Екеуі де әлеуметтік қозғалыстардағы эмоциялардың маңыздылығын мойындады, бірақ Джаспер осы ойды жүйелі түрде кеңейтті. Джефф Гудвин және Франческа Поллеттамен бірге Джаспер 1999 жылы Нью-Йоркте конференция ұйымдастырды, ол көптеген наразылықтар мен қозғалыстарды зерттеушілер үшін эмоцияларды интеллектуалды күн тәртібіне енгізуге көмектесті. Ол наразылықтың эмоционалды динамикасы туралы сол жылдардан бері жазуын жалғастырып келеді. 1999 жылы Гудвин мен Джаспер Джаспердің мәдени көзқарасын пайдаланып, сол кездегі басым саяси мүмкіндік парадигмасын сынға алды, саяси мүмкіндіктің түсінік ретінде тым құрылымдық екенін, мағыналарды, эмоцияларды және іс-қимыл еркіндігін ескермейтінін көрсетті. Чарльз Тилли және басқа да ғалымдар оған көбінесе қатысты сын айтты. «Моральдық наразылық өнерінде» Джаспер стратегиялық өзара әрекеттесудің мәдениет пен құрылымнан тәуелсіз маңызды логикасы бар екенін де дәлелдеді, ал 2006 жылы ол бұл тұжырымын «Өзіңнің жолын табу: Нақты өмірдегі стратегиялық дилеммалар» кітабында дамытты, онда стратегиялық қатысуды мәдени, эмоционалды және іс-қимыл еркіндігі тұрғысынан зерттеуге қажетті терминология жасалды. Оның әрекет теориясы сол кезде прагматизм мен символдық интеракционизмге жақындады. Осы кезеңде Висконсин штатының әлеуметтік теоретиктерінің бірі Мұстафа Әмірбайер де эмоциялар мен әлеуметтік қозғалыстар туралы ұқсас жазуды бастады, бірақ оның идеяларын социологиялық ойдың тарихынан тікелей тудырды. Францияда Даниэль Сефаи «Неліктен мобилизация жасалады?» еңбегінде ұқсас қорытындыларға келді, бұл еңбек ұжымдық әрекет және әлеуметтік қозғалыстар туралы ойдың кең ауқымды тарихы және синтезі болып табылады.

In the late 1990s two long books summarized the cultural turn in social movement studies, Alberto Melucci's Challenging Codes and James M. Jasper's The Art of Moral Protest. Melucci focused on the creation of collective identities as the purpose of social movements, especially the "new social movements", whereas Jasper argued that movements provide participants with a chance to elaborate and articulate their moral intuitions and principles. Both recognized the importance of emotions in social movements, although Jasper developed this idea more systematically. Along with Jeff Goodwin and Francesca Polletta, Jasper organized a conference in New York in 1999 that helped put emotions on the intellectual agenda for many scholars of protest and movements. He has continued to write about the emotional dynamics of protest in the years since. In 1999, Goodwin and Jasper published a critique of the then dominant political opportunity paradigm, using Jasper’s cultural approach to show that political opportunity was too structural as a concept, leaving out meanings, emotions, and agency. Charles Tilly and a number of other scholars responded, often vituperatively. In The Art of Moral Protest Jasper also argued that strategic interaction had an important logic that was independent of both culture and structure, and in 2006 he followed up on this claim with Getting Your Way: Strategic Dilemmas in Real Life, which developed a vocabulary for studying strategic engagement in a cultural, emotional, and agentic way. By then, his theory of action had moved closer to pragmatism and symbolic interactionism. In the same period, Wisconsin social theorist Mustafa Emirbayer had begun writing in a similar fashion about emotions and social movements, but more explicitly deriving his ideas from the history of sociological thought. In France, Daniel Cefaï arrived at similar conclusions in Pourquoi se mobilise t on?, a sweeping history and synthesis of thought on collective action and social movements.

Колониядан кейінгі сын

Соңғы жылдары постколониалдық сынның өркендеуі байқалды, ол гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдардағы кең ауқымды постколониалдық талқылаудан туындайды. Бұл саланың қыры көп болғанымен, постколониалдық зерттеулердегі эпистемологиялық негізгі аргумент – Батыс әлемінің/жаһандық Солтүстіктің тілдік үстемдігі жаһандық Оңтүстіктің формалды отарлауы аяқталғаннан кейін де сақталғанында. Осы көзқарас бойынша, әлемдік білімді өндіруде Батыстың зияткерлік ізденістері әлі де басым, мысалы, объективтілікке, әмбебаптыққа және ғылыми рационалдыққа артық көңіл бөлінеді, бұл өзінің «орналасуын» мойындамайтын Батыс үстемдігін нығайтатын білімнің иерархиясын құрайды. Көптеген қазіргі ғылыми теориялар, Батыс ағартушылығы мен рационалды ізденіске тамыр тартқандықтан, табиғаты бойынша евроцентрлік болып табылады. Постколониализм қазіргі ғылыми ой-өріс пен әдістемедегі евроцентрлікті сынап, оның белгілі бір Батыс фактілеріне негізделген қате теорияларды жаһандық Оңтүстікке таңу арқылы, сондай-ақ Оңтүстік деректерін теориялық тұрғыдан жүйелі түрде назардан тыс қалдыру арқылы проблема тудырады. Нәтижесінде, қазіргі теориялар әмбебап жарамдылыққа ұмтылса да, Батыс идеяларына негізделгендігі және Батыс институттарында қалыптасқандығы салдарынан Батысқа қарай бұрылысқа ұшырайды, бұл оларды Оңтүстіктегі оқиғаларды, құрылымдар мен қозғалыстарды дәл бейнелеуге және түсіндіруге қабілетсіз етеді, себебі Оңтүстіктің ерекшеліктерін дұрыс түсінбейді. Осы тұрғыдан алғанда, әлеуметтік қозғалыстар теориясы Батысқа қарай бұрылысқа ие, бұл көптеген авторлардың негізгі теориялар жаһандық Оңтүстіктегі әлеуметтік қозғалыстарды дәл түсіндіре алмайды деп мәлімдеуіне әкелді, өйткені олар бастапқыда Солтүстіктегі қозғалыстарды түсіндіру үшін жасалған. Ресурстарды жұмылдыру немесе саяси процестер теориясы сияқты тәсілдер дамыған экономикалардағы демократиялық күреске айқын назар аударады, сондықтан Оңтүстіктің әртүрлі тарихи, саяси және мәдени контексін ескермейді. Постколониалдық сын өзінің жаңа эмпирикалық зерттеулер ұсынбағаны, әлеуметтік қозғалыстардың дамуы мен мінез-құлқына баламалы түсіндірмелер бермегені немесе трансұлттық қозғалыстарды түсіндірмегені үшін сынға ұшырады. Сонымен қатар, постколониалдық әлеуметтік қозғалыстарды зерттеу, кейбір дұрыс сын-пікірлер айтса да, өзінің мәдени эссенциализмнің және «жаңа шығыстанудың» жаңа түрін құру қаупіне тап болады.

Recent years have seen the rise of postcolonial critique, which hails from the larger postcolonial debate within the humanities and social sciences. While it is a diverse field, the epistemic core argument within postcolonial studies is that the discursive dominance of the Western world/global North has continued after the end of the formal colonization of the global South. From this perspective, global knowledge production is still dominated by Western forms of intellectual inquiry, exemplified by an emphasis on supposed objectivity, universalism and scientific rationality, which buttresses a Western dominated hierarchy of knowledge that fails to acknowledge its own ‘situatedness’. Most contemporary scientific theories, which have their roots in Western Enlightenment and rational inquiry, are therefore inherently Eurocentric. Postcolonialism problematizes the Eurocentricity of contemporary scientific thought and methodology by arguing that it projects misleading theories, based on particular Western facts, on the global South, while also systematically ignoring Southern data for theorizing. As a result, while contemporary theories aim to be universally valid, they have an inherent Western bias because they are based on Western ideas and thought of in Western institutions, which makes them incapable of accurately presenting and explaining events, structures and movements in the South because they misinterpret the South’s particularities. From this perspective, social movement theory has a Western bias, which has led to a variety of authors claiming that mainstream theories are incapable of accurately explaining social movements in the Global South, because they were originally developed to explain movements in the North. Approaches like Resource Mobilization or Political Process Theory therefore have an overt focus on democratic contestation in developed economies and thus fail to take the South’s different historical, political and cultural context into account. The postcolonial critique on its own has been criticized for failing to come up with new empirical findings, offer different explanations for the development and behaviour of social movements or explain transnational movements. It has also been argued that postcolonial social movements studies, despite forwarding some accurate criticism, is at risk of creating its own form of cultural essentialism and a 'new Orientalism'.

Қалыптау

Белгілі бір белсенділер өз әлеуметтік қозғалысы атынан жасайтын шақырулары, БАҚ, элита, сергектік көретін одақтастар және потенциалды жаңа мүшелер сияқты аудиторияда "қарқынды әсер етеді". Сәтті кадрлар ортақ мәдени түсініктерге (мысалы, құқықтар, мораль) сүйенеді. Бұл көзқарас әлеуметтік құрылымдық онтологияға берік негізделген. Роберт Бенфорд пен Дэвид А. Сноутың еңбектерін қараңыз. Соңғы он жылда саяси мүмкіндіктер теориясы кадрлық перспективаны ішінара қабылдады. Оны әлеуметтік қозғалыстың саяси теориясы деп атайды. Әлеуметтік құрылымдық – адам дамуының әлеуметтік контексте жүретін, білімнің басқалармен өзара әрекеттесу арқылы құралатын әлеуметтанулық теориясы. "Әлеуметтік құрылымдық ғылым мен ғылыми білімді әлеуметтанулық тұрғыдан талдау жемісті және ғылымның әлеуметтік табиғатын ашады". Сонымен қатар, тіл, тарих және әлеуметтік орта сияқты мәдени факторлар адамның танымдық дамуына ықпал етеді. Бұл теория мәдени ортадағы әлеуметтік өзара әрекеттесудің жеке түсінік пен білім құрудағы рөлін көрсетеді.

Рационалды таңдау

Рационалды таңдау теориясы бойынша, адамдар – стратегиялық түрде баламалы әрекеттердің салдары мен пайдасын сараптап, өздерінің пайдасын максималды деңгейге жеткізетін әрекетті таңдайтын ұтымды субъектілер. Осы көзқарас бойынша, негізгі зерттеу мәселесі – ұжымдық әрекет мәселесі, яғни рационалды адамдар неге ұжымдық әрекетке қатысуды таңдайды, егер олар қатыспаса да оның нәтижесінен пайда көретін болса. Манкур Олсон, Марк Личбах және Дэннис Чонгтың еңбектерін қараңыз. «Саяси наразылық және әлеуметтік қозғалыстар теориялары» еңбегінде Карл Дитер Опп өзінің рационалды таңдау теориясының нұсқасына бірқатар мәдени ұғымдарды енгізеді, сондай-ақ басқа да бірнеше тәсілдер оны мойындамай-ақ рационалды таңдау қағидаларына жасырын түрде сүйенеді.