Кіріспе
Дахалар, Даае, Дахалықтар немесе Дахалар (; Δαοι; Δααι, ; Δαι, ; Δασαι, ; Dahae; t=大益; парсы: ) – ежелгі шығыс ирандық көшпелі тайпалар конфедерациясы, Орталық Азия далаларында қоныстанған.
The Dahae, also known as the Daae, Dahas or Dahaeans (; Δαοι; Δααι, ; Δαι, ; Δασαι, ; Dahae; t=大益; Persian: ) were an ancient Eastern Iranian nomadic tribal confederation, who inhabited the steppes of Central Asia.
Сәйкестендіру
Дахейлер б.з. дейінгі жылдары Зороастризм дінін ұстанатын бес халықтың бірі ретінде айтылған, бірақ бұл сәйкестік нақты емес. Ирантанушы Янош Харматта Дахейлерді Массагеттермен/Сака тиграксаудамен байланыстырған, себебі ежелгі грек-рим авторлары оларды Аму Дарья және Сыр Дарья өзендері арасында мекендегендіктерi деп көрсеткен, ал Ариан да осы аймақта Массагеттер мен Дахейлерді орналастырған. Ғалымдар А. Абетеков және Х. Юсупов бұл тайпаның Массагеттер құрамына кіргенін болжаған. Ғалым И. А. Заднепровский Дахейлердің Массагеттердің ұрпақтары болғанын айтқан. Массагеттерді сақтармен теңестірген ғалым Марек Ян Олбрихт Дахейлерді сақтардан бөлек топ деп санайды.
Орналасқан жері
Дахейлер бастапқыда парсы Ахеменид империясының солтүстік-шығыс бөлігінде, Маргиана маңындағы Қарақұм шөлінің құрғақ далаларында, сак, соғд және хорасандық тайпалармен бірге, Гирканияның солтүстігіне орналасқан еді. Б.з.д. 4-ші ғасырдың соңы мен 3-ші ғасырдың басында Дахейлер, әсіресе Парни тайпасы, Қарақұм шөлінің оңтүстік және оңтүстік-батыс жиектеріне қоныстанды, ал б.з.д. 3-ші ғасырдың ортасына қарай батысқа жылжып, Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағалауында, Гирканияның солтүстігіндегі жерлерге қоныстанды. Тағы екі Дахей тайпасы – Ксантийлер мен Писуройлар – Ареяның солтүстік аймақтарына дейін шығыста мекен етті.
Атауы
Дахэ атауы көне парсы тіліндегі жазбада кездеседі және сақ тілінде "адам" деген мағына беретін есімнен шыққан. Көптеген халықтардың өз тілдерінде өзін "адам" деп атау әдетіне сәйкес, осыдан осы термин пайда болған. Бұл термин Хотан тілінде де расталған. Дахэлер көшпелі халық болғандықтан, оларға қатысты белгілі бір тұрақты қоныстар табылған жоқ. Ғалым Дэвид Гордон Уайт Дахэ атауы "Жағалаушылар" дегенді білдіреді деп санайды және оны прото-үнді-еуропалық түбірден шығарған, сондай-ақ Дактар есімі де осы түбірден туындағандығын айтады.
Тарих
Бір топ ертеректе Иран үстірті арқылы көшіп, оның оңтүстік-батыс бөлігінде қоныстанған парсы халқының құрамына біріккен болуы мүмкін, грек тарихшысы Геродот кейіннен мардиандар, дропикандар және сагарттармен бірге оларды көшпелі парсы тайпаларының бірі деп атады, бірақ бұл идентификация нақты емес. Олар солтүстіктегі Хорезм мен оңтүстіктегі Парфия және Гиркания арасындағы сауда жолдарын бақылаған. Вавилондық тарихшы Бероссқа сәйкес, парсы Ахеменид империясын құрған Кир Дахалармен шайқаста қаза тапты. Ирантанушы Мұхаммед Дандамаевтың пікірінше, Беросс Кирдің өлтірушілері ретінде массагеттерді емес, Дахаларды көрсеткен, себебі олар Беросс заманына дейін ұзақ бұрын массагеттерді Орталық Азияның ең танымал көшпелі тайпасы ретінде ығыстырған, алайда кейбір ғалымдар Дахаларды массагеттермен тең немесе олардың бір тармағы деп санайды. Дахалар туралы ең ерте жазбадағы нақты мәлімет Ахеменид патшасы Ксеркс І-нің Дайва жазуында кездеседі, онда олар және басқа да тайпалар аталған. Дахалар б.з.д. 331 жылы Гавгамела шайқасында Ахеменид әскерінің сол қанатында бактриялықтар мен сактармен бірге Александр Македонскийге қарсы күресті. Дахалар б.з.д. 300 жыл шамасында Маргиана және Ареяға шабуыл жасаған болуы мүмкін, және осы шабуыл кезінде олар сол екі елдегі Александрия және Гераклея қалаларын қиратқан. Б.з.д. 4-ші ғасырдың соңы мен 3-ші ғасырдың басында Дахалар, әсіресе олардың құрамындағы Парни тайпасы, Қарақұм шөлінің оңтүстік және оңтүстік-батыс жиектеріне қоныстанды, ал б.з.д. 3-ші ғасырдың ортасына қарай олар батысқа жылжып, Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағалауында, Гирканияның солтүстігіндегі жерлерге қоныстанды. Тағы екі Даха тайпасы, Ксантийлер мен Писуройлар, Ареяның солтүстік аймақтарына дейін шығыста өмір сүрді. 3-ші ғасырдың ортасында Парнилер Гирканияға көшіп, Охус өзенінің бойында қоныстанды. Олардың басшысы Арсак Парфян империясын құрды. Б.з.д. 2-ші ғасырда далаларда тұратын Дахалар (大益) және Парфян империясы (安息), сондай-ақ Хорезм (驩潛) және Соғдия (蘇薤) Қытайды билеген Хань әулетінің У Ди императорына елшілік жіберді.
The fought within the left wing of the Achaemenid army along with the Bactrians and the Saka against Alexander the Great at Gaugamela in 331 BCE. The Dahae may have invaded Margiana and Areia around 300 BCE, and during this invasion they destroyed the towns of Alexandreia and Heracleia located in these respective two countries. During late 4th and early 3rd centuries BCE, the Dahae, and especially their constituent tribe of the Parni, had settled along the southern and southwestern fringes of the Karakum desert, and by the mid 3rd century BCE they had moved west and had settled along the southeastern shores of the Caspian Sea, in the lands to the north of Hyrcania. Two other Dahae tribes, the Xanthioi and the Pissouroi, lived further east till the regions to the north of Areia. During the middle of the 3rd century itself, the Parni had moved into Hyrcania, where they lived along the Ochus river. Their leader, Arsaces, would found the Parthian Empire. During the 2nd century BCE, both the Dahae (大益 ) who still lived in the steppes and the Parthian Empire (安息 ), as well as the Chorasmians (驩潛 ), and Sogdians (蘇薤 ) sent embassies to the Emperor Wu of the Han dynasty which was ruling China.
Мұра
Дахейлер б.з.б. 3 ғасырда қоныстанған Гирканияның солтүстігіндегі жерлер олардың атымен белгілі болды.