Тампере шайқасы: Финляндия азамат соғысының ірі ұрысы

Кіріспе

Финляндия азамат соғысының шешуші шайқасы

Өмірбаян

1910 жылдары Тампере Финляндиядағы үшінші ірі қала болып, шамамен 60 000 халқымен, қала маңындағы аудандарды қоса алғанда, есептелді. Бұл Финляндияның ең өнеркәсіптік дамыған қаласы және Финляндия еңбек қозғалысының астанасы саналды. Тампере 1905 жылғы жалпы ереуілде маңызды рөл атқарды және қала кәсіподақтар мен Социал-демократиялық партияның бекінісіне айналды. 1918 жылдың қаңтар айының соңында Азамат соғысы басталғанда, қызылдар Тампереден солтүстікке қарай 100 шақырым жердегі маңызды Хаапамаки теміржол торабын бағытқа алды. Бірден Тампереден солтүстікке қарай 50–60 шақырым аралықта фронт құрылды, ал Тавастия фронты соғыстың басты майданына айналды. Ірі жұмысшы табы мен теміржол байланыстары Тамперені Қызыл гвардияның негізгі базасына айналдырды, бірақ Қызыл үкімет Хельсинкиде орналасқан еді. 27 қаңтарда Тампере толығымен қызылдардың бақылауына көшті. Тампере Қызыл гвардиясының құрамында шамамен 6000 мүше болды, оның ішінде 300 әйел, жалпы санының шамамен 5% құрады. Қызылдар Тампереден оңтүстікке қарай 15 шақырым жердегі Лемпээла ауылына шабуыл жасады, бірақ олардың күшін қайтарды. Ақтар артиллериялық оқтарды қалаға бағыттап, қызылдарды Тамеланың шығыс жұмысшылар ауданынан эвакуациялауға мәжбүр етті. Ақтар Тампереден шығысқа қарай 15 шақырым жердегі Кангасала ауылын басып алды, бірақ бронепоездді пайдаланып, 300 қызыл әскер ақтардың шабуылынан өтіп, Мессукилаға қашып кетті. 24 наурызда қызылдар Лемпээладан толығымен бас тарды. Ақтар енді қызылдардың негізгі жабдықтау желісі – Рихимаки-Тампере теміржолын кесіп тастауға мүмкіндік алды. Ақтар қалаға кіру үшін ірі шабуылды бастады. Шайқас Тамперенің шығыс шетіндегі Калеванкангас зираты және ипподром аумағында шоғырланды. Шведиялықтар қардан жасалған ақ камуфляж киімдерін киген, бірақ қардың жоқтығынан оларды оңай нысанаға алуға болады еді. Ягерлер сұр түсті киімдерден ерекшеленетін жасыл түсті форма киді. Нәтижесінде, 400 адамнан тұратын швед бригадасы 20, ал ягер әскерлері 27 офицерін жоғалтты. Оның орнын Вернер Лехтимяки иеленді. Француз журналисі Генри Лапорттың сөзіне сүйенсек, Лехтимяки жігерлендіру үшін машинасымен қызылдардың қатары арқылы алға-артқа жүрді. Лапорт Ресейге ресми сапармен келген зейнеткер офицер еді. Кейіннен ол 1929 жылы жарық көрген "Le Premier Échec des Rouges" кітабында Тампере шайқасы туралы өзінің басынан өткендерін сипаттады. Сәтсіз шабуылдан кейін ақтар келесі бес күнге шабуылды тоқтатты. Тек артиллерия ғана қаланы атқылап жатты. Артиллериялық оқтардан кем дегенде 20 бейбіт тұрғын қаза тапты, олардың кейбіреулері бейтарап немесе ақтарды қолдаушылар болды, ал Тамела мен Киттала жұмысшылар аудандары дерлік толығымен қирады. Осы бес күндік кезеңде Лемпээлада шайқас жалғасты, онда қызылдар үзіліс жасауға талпынып жатты. 1700 адам Тампере соборында паналады. Олардың арасында Парламент депутаттары Эрнст Саари мен Юхо Лехмус, редактор және аудармашы Матти Кивекас, ақын Юхани Сильё, ресейлік офицер Георгий Булацель, және олимпиадалық спортшылар Давид Колехмайнен мен Калле Вильямаа болды.

In the 1910s, Tampere was the third largest town in Finland with a population of approximately 60,000, including the suburbs. It was the most industrialized town in Finland which was considered the capital of the Finnish labour movement. Tampere had played a key role in the 1905 general strike and the town was a stronghold for the trade unions and the Social Democratic Party. As the Civil War started in late January 1918, the Reds targeted the important railway junction of Haapamäki, 100 kilometres north of Tampere. The frontline was soon established 50–60 kilometres north of Tampere and Tavastia Front became the major theatre of the war. The large working class population and the railway connections made Tampere the main base for Red Guards, although the Red government was working in Helsinki. On January 27, Tampere was completely under the control of the Reds. Tampere Red Guard had about 6,000 members, including 300 women, about 5% of the total. and the village of Lempäälä, 15 kilometres south of Tampere, but were repelled. White artillery started firing on the town, and the Reds were forced to evacuate the eastern working class district of Tammela. The Whites captured the village of Kangasala, 15 kilometres east of Tampere, but using an armoured train, 300 Reds managed to fight their way through advancing White troops and flee to Messukylä. On the evening of 24 March, the Reds finally lost Lempäälä. The Whites were now able to cut the Riihimäki–Tampere railway, the main Red supply line. The Whites completed a large offensive in order to finally enter the town. The fighting concentrated to the areas of Kalevankangas Cemetery and the Hippodrome in the eastern outskirts of Tampere. The Swedes were dressed in white snow camouflage battledresses, making them an easy target as there was hardly snow at all. The Jägers wore green uniforms which easily stood out of the grey suited privates. As a result, the 400 man Swedish Brigade lost 20 and the Jäger troops lost 27 officers. He was succeeded by Verner Lehtimäki. According to the French journalist Henry Laporte, Lehtimäki drove in his car back and forth through the Red lines to encourage his men. Laporte was a retired officer returning from an official mission to Russia. He later described his experiences of the Tampere Battle in the 1929 book Le Premier Échec des Rouges. After the failed attack, the Whites halted their offensive for the next five days. Only the artillery was pounding the town. The artillery fire killed at least 20 civilians, some of them neutral or White supporters, and destroyed the working class neighbourhoods of Tammela and Kyttälä almost completely. During this five day period, the fighting continued in Lempäälä, where the Reds still were desperately trying to breakthrough. 1,700 people took shelter in the Tampere Cathedral. Members of the Parliament Ernst Saari and Juho Lehmus, editor and translator Matti Kivekäs, the poet Juhani Siljo, the Russian officer Georgij Bulatsel and the Olympic athletes David Kolehmainen and Kalle Viljamaa.

Салдары

Ақтар қызылдардың қарсыласуын тоқтатар-тоқтамас жазалауды бастады. 1000-ға дейін адам атылды, сондай-ақ Тампередегі барлық орыстар да. Атылған 200 орыстың көп бөлігі әскерлер болды. Жазалауға түскендердің арасында әйелдер мен балалар да болды, бірақ тұтқынға алынған әйел-саяқтар Лахти мен Выборгтағы Ақтардың істегенідей жүйелі түрде атылмады. Шабыстық орналасқандықтан, мүсін жылдар бойы жергілікті анархистер мен басқа да солшыл радикалдар тарапынан жиі зардап шекті. Скульптор Виктор Янссонның «Вапауденпатас» (Азаттық мүсіні) Тампередегі Ақтардың жеңісін еске алатын тағы бір мүсін. Ол 1921 жылы Хеменпуйсто паркіне орнатылды. Мүсіннің моделі – ашкөз дін қызметкері Элиас Симойоки болды. Мүсін парктің екінші жағында орналасқан Тампере жұмысшыларының үйіне бағытталған қылыш ұстап тұр. Бұл мүсін көбінесе 70-тен астам қызылдарды өлтірген әйгілі Ақ палач Йоханнес Фромның лақап атымен «Руммин Юсси» деп аталады. Швеция бригадасының ескерткіш тақтасы Калеванкангас зиратының жанында орналасқан. Бұл мүсінші Гуннар Финннің туындысы. Қызыл ескерткіш 1941 жылы Калеванкангас зиратына орнатылды. Оны 1918 жылы 15 жасында Калеванкангас түрмесіне қамалған мүсінші Юсси Хиетанен жасады. Тағы бір ескерткіш соңғы қызылдар қарсыласуын тоқтаған Писпала қаласында орналасқан.