Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Италиялық физиолог (1561–1636)
Italian physiologist (1561–1636)
Санторио Санторио (29 наурыз 1561 – 25 ақпан 1636), нағыз аты Санторио Сантори (немесе де Санториис), ағылшын тілінде Падуандық Санкториус деп жақсы танымал, итальяндық физиолог, дәрігер және профессор. Ол өмір ғылымдарына сандық тәсілді енгізіп, медицинадағы қазіргі заманғы сандық тәжірибелердің әкесі саналады. Сондай-ақ ол бірнеше медициналық құралдардың ойлап табушысы ретінде белгілі. Оның 1614 жылы жазылған «De Statica Medicina» еңбегі көптеп жарияланып, дәрігерлердің бірнеше буынына әсер етті.
Santorio Santorio (29 March 1561 – 25 February 1636) whose real name was Santorio Santori (or de' Sanctoriis) better known in English as Sanctorius of Padua was an Italian physiologist, physician, and professor, who introduced the quantitative approach into the life sciences and is considered the father of modern quantitative experimentation in medicine. He is also known as the inventor of several medical devices. His work De Statica Medicina, written in 1614, saw many publications and influenced generations of physicians.
Өмір
Санторио 1561 жылғы 29 наурызда Каподистрияда, Истрияның Венеция бөлігінде (қазіргі Словенияда) дүниеге келді. Санторионың анасы Элизабетта Кордони (немесе Кордония) Истриялық ақсүйек отбасынан шыққан асыл әйел болған. Санторионың әкесі Антонио Фриулиден шыққан дворян еді, ол Венеция Республикасының қалалық бас ординаторы қызметін атқарды. Ол өз туған қаласында білім алып, 1578 жылы Венецияға оқуға кетіп, 1585 жылы Падуа университетінде медицина ғылымдарының дәрежесін алды. 1587 жылдан 1594 жылға дейін ол хорват ақсүйегінің жеке дәрігері болды, содан кейін Венецияда медициналық практика ашып, онда Галилеймен танысты. Санторио 1636 жылғы 25 ақпанда Венецияда көп жылдар бойы ауырған несеп жолдары ауруының салдарынан қайтыс болды. Ол көп жылдар бойы дәрігерлік қызмет атқарған монастырьдегі "Бақытты Марияның қызметшілері" шіркеуіне жерленді. 1630 жылы ол Венеция жұқпалы ауруын емдеу үшін тағайындалған Венеция дәрігерлер коллегиясының мүшесі болды. Санторионың ғылым және медицина тарихындағы орны, ең алдымен, тәжірибелік әдістерді дамытуға қосқан үлесімен байланысты. Оның ең маңызды еңбегі – корпускуляризмнің алғашқы формасын жасауы және, ең бастысы, денедегі гомеостаздық тепе-теңдікті анықтауға арналған дәл аспаптарды ойлап табуы, әсіресе пульс жиілігі, температура және сезімтал терлеуді өлшеуде. Бұл көрсеткіштер пульсиология деп аталатын арнайы құралдармен, термометрлермен (Sanctorii гидролабиясы) және Санторионың есімімен байланысты салмақ креслосы (sella Sanctorii) арқылы өлшенді.
Santorio was born on 29 March, 1561, in Capodistria, in the Venetian part of Istria (today in Slovenia). Santorio's mother, Elisabetta Cordoni (or Cordonia), was a noblewoman from an Istrian family. Santorio's father, Antonio, was a nobleman from Friuli working for the Venetian Republic as chief of ordinance of the city. He was educated in his home town and continued his studies in Venice before he entered the University of Padua in 1578, where he obtained his medical degree in 1585. He became a personal physician to a Croatian nobleman from 1587 to 1594, and he set up a medical practice in Venice, where he met Galileo. Santorio died in Venice on 25 February 1636 caused by complications of a urinary tract disease that he suffered from for many years, and he was buried in Servants of the Blessed Virgin Mary Church , the convent where he served as physicians for many years. In 1630, he was one of the members of the Venetian College of Physicians appointed to cure the Venetian plague. Santorio's place in the history of science and medicine rests primarily on his contribution to the development of experimental methods. Most notably, his merits lie in the elaboration of an early form of corpuscularianism and above all in the invention of precision instruments meant to ascertain the homeostatic balance of the body, especially with regard to pulse frequency, temperature, and insensible perspiration. These factors were in fact measured with special instruments called pulsilogia, with thermometers (hydrolabiaSanctorii), and by means of a weighing chair, also called sella Sanctorii, to which Santorio's name is still associated nowadays.
Өнертабыстар
Санторио алғаш рет жел өлшегіш, су ағынын өлшегіш, пульсилог (пульс жылдамдығын өлшейтін құрылғы) және термоскопты қолданды. Оның пульсилогы мен термометрі Галилео Галилей, Паоло Сарпи және Джованни Франческо Сагредоның, оның Венециядағы білімді достар тобының ұқсас өнертабыстарынан бұрын пайда болды. Санторио 1602 жылы пульсилогты, ал 1611 жылы термоскопты енгізді. Пулсилог медицина тарихындағы алғашқы дәлдік машинасы болды. Жаңа құралымен жүргізген кең ауқымды тәжірибелері Санториоға пульстің Галендік теориясын стандарттауға және әртүрлі реттелген және реттелмеген жиіліктерді сандық түрде сипаттауға мүмкіндік берді. Бір ғасырдан кейін, Франсуа Бойсье де Саваж де Лакруа атты тағы бір дәрігер пульсилогты жүрек қызметін тексеру үшін пайдаланды.
Santorio was the first to use a wind gauge, a water current meter, the pulsilogium (a device used to measure the pulse rate), and a thermoscope. His pulsilogium and thermometer predates similar inventions by Galileo Galilei, Paolo Sarpi and Giovanni Francesco Sagredo who were his learned circle of friends in Venice. Santorio introduced the pulsilogium in 1602 and thermoscope in 1611. The pulsilogium was probably the first machine of precision in medical history. Extensive experimentation with his new tool allowed Santorio to standardise the Galenic rationale of the pulse and to describe quantitatively various regular and irregular frequencies. A century later, another physician, François Boissier de Sauvages de Lacroix used the pulsilogium to test cardiac function.
Метаболизмді зерттеу
Санкторий Галлен мен басқа да ежелгі дәрігерлерге мәлім болған, денедегі сезімсіз тер шығуын (perspiratio insensibilis) зерттеді және метаболизмді зерттеуді бастады. Санторио тридцать жыл бойы өзінің және ішкен-жегендерінің, сондай-ақ зәр мен нәжісінің салмағын өлшеу үшін арнайы орындық құрылғысын пайдаланды. Ол жеген тамақтың салмағын шығарылған қалдықтардың салмағымен салыстырды, екіншісі айтарлықтай аз болды, себебі ол жеген әр сегіз фунт тағамға үш фунт қалдық ғана шығарды. Санторио пациенттерін зерттеу үшін де салмақ өлшеу құрылғысын қолданды, бірақ осы тәжірибелердің жазбалары жоғалып кеткен. Оның тәжірибелерін шәкірттері қайталап, толықтырды, бірақ 1790 жылы Антуан Лавуазье олардан басып өтті. Дегенмен, ол экспериментальды физиологияның әкесі ретінде құрметке ие. Ол осы тәжірибелер барысында құрастырған және қолданған "салмақ креслосы" да әйгілі. Орталық жыл сайын Санторио есімімен аталған халықаралық ғалымдарға арналған түрлі сыйлықтар мен гранттарды ұсынады, мысалы, зерттеудегі үздік нәтижелері үшін Санторио сыйлығы, медициналық гуманитарлық ғылымдар мен ғылым саласында Санторио стипендиясы және Санторио жаһандық стипендиясы.
Sanctorius studied the so called perspiratio insensibilis or insensible perspiration of the body, already known to Galen and other ancient physicians, and originated the study of metabolism. For a period of thirty years, Santorio used a chair device to weigh himself and everything he ate and drank, as well as his urine and faeces. He compared the weight of what he had eaten to that of his waste products, the latter being considerably smaller because for every eight pounds of food he ate, he excreted only 3 pounds of waste. Santorio also applied his weighing device to study his patients, but records of these experiments have been lost. While his experiments were replicated and augmented by his followers and were finally surpassed by Antoine Lavoisier in 1790, he is still celebrated as the father of experimental physiology. The "weighing chair", which he constructed and employed during this experiment is also famous. The centre offers each year various awards and grants for international scholars that are named after Santorio, such as the Santorio Award for Excellence in Research, the Santorio Fellowship for Medical Humanities and Science and the Santorio Global Fellowship.