Кіріспе

Фредегар хроникасы – 7 ғасырдағы франк хроникасы үшін қолданылатын дәстүрлі атау, және ол, мүмкін, Бургундияда жазылған. Авторы белгісіз, ал Фредегарға жатқызылуы туралы мәліметтер тек 16 ғасырдан бастап қол жетімді. Хроника әлемнің жаратылуынан басталып, 642 жылында аяқталады. Сонымен қатар, 658 жылға дейінгі оқиғаларға сілтемелер де бар. Көшірмелердің кейбіреулерінде 642 жылға дейінгі хрониканың қысқартылған нұсқасы кездеседі, бірақ Каролингтер әулеті тұсында жазылған қосымша бөлімдер 768 жылы Ұзын Пепиннің қайтысымен аяқталады. Фредегар хроникасы және оның жалғасы – 591 жылдан кейін, Григорий Турскийдің "Decem Libri Historiarum" еңбегі аяқталғаннан кейінгі Меровингтер әулеті туралы мәлімет беретін сирек көздердің бірі.

Авторлығы

Қолжазбалардың ешқайсысында автордың аты көрсетілмеген. "Фредегар" (қазіргі француз тілінде Фредегейр) деген атты алғаш рет 1579 жылы Клод Фуше өзінің "Recueil des antiquitez gauloises et françoises" атты еңбегінде қолданды. Бұл шығарманы кім жазғаны туралы көп пікірталас болған, бірақ тарихшы Дж. М. Уоллес Хадрилл "Фредегардың" шынайы, болғанымен ерекше франк аты екенін мойындайды. Бұл еңбектегі вульгар латын тілі Хрониканың Галлияда жазылғанын растайды; одан басқа, оның шығу тегі туралы көп мәлімет жоқ. Осының салдарынан авторлыққа қатысты бірнеше теория пайда болды: 1878 жылға дейін даусыз айтылған бастапқы пікір бойынша, Хрониканы бір адам жазған. 1883 жылы Бруно Круш "Monumenta Germaniae Historica" басылымында Хрониканың үш автордың еңбегі екенін ұсынды, бұл теорияны кейін Теодор Моммсен, Вильгельм Левисон және Уоллес Хадрилл қабылдады. Фердинанд Лот Круштің бірнеше авторлық теориясын сынады, ал оның наразылығын 1928 жылы Марсель Бардо мен Леон Левилен қолдады. 1934 жылы Зигмунд Хеллман Круштің теориясын өңдеуді ұсынды, Хрониканың екі автордың еңбегі екенін дәлелдеді. 1963 жылы Уолтер Гоффарт бір автор туралы ойды жаңартып, қазір бұл көзқарас кеңінен қабылданды. Фредегардың Авенш аймағынан шыққан бургундиялық болғаны жиі айтылады, себебі ол бұл жердің Wifflisburg деген баламалы атын білген, бұл атау сол кезде ғана қолданысқа кірген. Бұл болжамды оның көптеген бургундиялық шіркеулердің жылнамаларына қол жеткізе алуымен түсіндіруге болады. Ол сонымен қатар сот құжаттарына қол жеткізе алған және ломбард, вестгот және славян елшілерімен сұхбаттаса алған. Оның Византия әлеміндегі оқиғаларды білуі көбінесе Бургундияның Византия Италиясына жақын орналасуымен байланыстырылады.

Қолжазбалар

Хроника отыздан астам қолжазбада сақталған, оларды Круш пен ағылшын ортағасырлық зерттеуші Роджер Коллинз бес топқа бөліп көрсетеді. Түпнұсқа жылнама жоғалып кеткен, бірақ оның 715 жылы Бургундиялық Луцерий есімді монах жасаған бір түптемесі бар. Бұл көшірме – бірінші топқа жататын қолжазбаның жалғыз данасы. Ол Bibliothèque nationale de France (MS Latin 10910) кітапханасында сақталады және бір кезде Париждегі Клермон колледжіне тиесілі болғандықтан, кейде "Кларомонтан кодексі" деп аталады. Француз тарихшысы Габриэль Монод дипломатиялық басылымды дайындап, 1885 жылы жариялады. "Кларомонтан кодексі" 1888 жылы Круш жариялаған сындық басылымның және 1960 жылы Уоллес Хадрилл жариялаған толық емес ағылшын тіліндегі аударманың негізі болды. Қалған қолжазбалардың көпшілігі Аустразияда көшірілген және тоғызыншы ғасырдың басына немесе одан кейінгі кездерге жатады. Алғашқы басылым, editio princeps, 1568 жылы Базельде Флаций Иллирикпен жарияланды. Ол MS Heidelberg University Palat. Lat. 864 қолжазбасын мәтін ретінде пайдаланды. Келесі жарияланған басылым 1602 жылы Ингольштадтта Канизиус жазған Antiquae Lectiones болды.

Ұзақтығы

Қолжазбалардың бір тобы (Круштің 4-сыныбы) Фредегар хроникасының қайта өңделуін, содан кейін 768 жылға дейінгі Франциядағы оқиғаларды сипаттайтын қосымша бөлімдерді қамтиды. Бұл қосымша бөлімдер Жалғастырулар деп аталады. Круш өзінің сындық басылымында осы қосымша тарауларды Кодекс Клармонан мәтініне қосады, бұл екі бөлімнің бір қолжазбадан шыққан деген жаңылыс ойын тудырады. 4-сыныптың қолжазбалары үш кітапқа бөлінеді. Бірінші кітап 4-ғасырдың белгісіз латын жазушысы Квинт Юлий Иларианның “De cursu temporum” трактатына негізделген бөліммен басталады. Одан кейін Франктердің Троялық тегі туралы кеңейтілген мәліметтер қосылған Фредегардың II кітабының нұсқасы келеді. Екінші кітап – Фредегардың III кітабына сәйкес Григорий Турскийдің тарихының қысқартылған нұсқасы. Үшінші және соңғы кітап Фредегардың IV кітабының 90 тарауынан және одан кейін Жалғастырулардан тұрады. Жалғастырулар үш бөлімнен тұрады. Алғашқы он тарау 721 жылға дейін аяқталатын анонимді Неустрия хроникасы – “Liber Historiae Francorum” негізінде жазылған. Екінші бөлім (11–33 тараулар) 751 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. Осы жерде хрониканы жазу Карл Мартельдің бауыры граф Хильдебрандтың бұйрығымен жүргізілгенін түсіндіретін колофон қосылған. Уоллес Хадриллдің аудармасы: Осы сәттен бастап, аталған король Пиппиннің інісі, атақты граф Хильдебранд франктардың осы тарихын немесе “geste”-ін жазуға көп еңбек сіңірді. Алдағы жазбалар Хильдебрандтың ұлы, атақты граф Нибелунгтің өкілеттігімен жасалған. Содан кейін хроника Франциядағы 768 жылға дейінгі оқиғаларды қамтитын тағы жиырма тараумен жалғасады. Орта ғасырлар зерттеушісі Роджер Коллинз 4-сыныптағы қолжазбалардағы мәтін Фредегар хроникасынан жеткілікті түрде ерекшеленетінін, оны жеке туынды деп қарастыру қажет екенін айтты. Ол жоғарыда аталған колофонда кездесетін Historia vel Gesta Francorum деген жаңа атауды ұсынды. Ол 751 жылға дейінгі мәтінге бір автор, ал қосымша тарауларға басқа автор жауапты болуы мүмкін деп болжайды.