Кіріспе

Платереск, "күмісшінің өнерімен" деген мағынаны білдіреді (испан тілінде "plata" – күміс), Испанияда және оның территорияларында дамыған, 15 ғасырдың соңында пайда болып, кейінгі екі ғасыр бойы таралған көркемдік және сәулеттік бағыт. Бұл готикалық кеңістік ұғымдарының өзгеруі және мудехар, тұтанды готика, ломбард сәндік элементтерінің, сондай-ақ Тоскана мектебінің Ренессанс элементтерінің әртүрлі үйлесімі. Осы синкретизмнің мысалдары – ғимарат қасбеттеріндегі елтаңбалар мен мұнаралар, Ренессанс неоклассикалық стилінде салынған колонналар және үш бөлікке бөлінген қасбеттер (Ренессанс сәулетінде олар екі бөлікке бөлінеді). Платереск Киелі Рим императоры Карл V билігінің кезінде, әсіресе Саламанкада ең жоғары деңгейіне жетті, сонымен қатар Леон, Бургос, Сантьяго-де-Компостела сияқты Иберия түбегінің басқа қалаларында, сондай-ақ қазіргі Мексика және Боготадағы Жаңа Испания территориясында да гүлденді. Кейбір зерттеушілер оны "алғашқы Ренессанс" деп атайды, оны жеке стиль ретінде қарастырудан бас тартып, испандық емес Ренессанс ескерткіштерінен ажырату үшін. Жаңа Испанияда Платереск өзінің ерекше пішінін алды, мудехар дәстүріне берік байланысып, жергілікті американдық мәдениеттің ықпалымен үйлесті.

Этимология

Платереск термині күмісшілер кәсібінен пайда болған. Диего Ортис де Зунига оны алғаш рет 17 ғасырда Севилья соборының Корольдік капелласына қатысты қолданған. Бұл мәселе Платереск атауының нақты еместігін және стильдер арасындағы шатасу мен өту кезеңіндегі туындыларды сипаттау үшін оны қолданудың қиындықтарын көрсетеді, әсіресе олар декоративтік әсемдікпен ерекшеленеді, бұл испан сәулетшілерінің жаңа құрылымдық және кеңістіктік идеяларды дамытудағы сәтсіздіктерін жасыруға жасалған әрекетті білдіреді. Тіпті бұл мәселені платереск деп аталатын нәрсені, итальяндық Себастьяно Серлио еңбектерінен шабыттанған гротесктермен готикалық безендіруді алмастыру арқылы шешуге болады деп ұсынылған. Дегенмен, кез келген нақты аргумент Платереск немесе Проторенессанс – бұл Реконкистаны аяқтаған және Американы отарлауды бастаған империялық Испанияның үстем таптарының қажеттіліктеріне жауап берген өнер қозғалысы екенін мойындауы керек. Испандар өсіп келе жатқан күші мен байлығын сезіне бастады және олардың қуанышымен қазір ұлттық қазына саналатын нышандармен осыны бейнелейтін ұлы ескерткіштерді салу дәуірін бастады.

Испандық платерекс

Платереск стиліне тән қасбеттер, алтарьлар сияқты, алтын шеберлерінің жұмыстарындай мұқият жасалып, тым көп әшекейленген. Әшекейлеу, түрлі шабыт көздерінен нәр алғанмен, негізінен өсімдік мотивтерінен тұрды, сонымен қатар медальондар, геральдикалық белгілер және жануарлардың суреттері де көптеп қолданылды. Платерескте алуан түрлі материалдар пайдаланылды: қыртыстар мен шатырларда алтын жалатылған плиталар, вазалар және т.б. 16 ғасырдың бірінші үштен бірінің соңында тарихи мәні бар геральдикалық белгілер мен ұзын балюстрадалар пайда болған кезде, көп түсті әшекейлеудің куәліктері көбейді, бұл әшекейлеудің бір түрі еді. Барлық сәулеттік беттердің әшекейленуі жаңа беттер мен кіші кеңістіктердің пайда болуына әкелді, олар өз кезегінде нишалар мен эдикулалар сияқты мол әшекейленді. Итальяндық элементтер де әшекейлеу ретінде біртіндеп дамыды: рустикация, классикалық капительдер, римдік аркалар және әсіресе гротесктер. Бұл әшекейлеудің нақты мағынасы бар және оны жай ғана әшекей ретінде қарастыруға болмайды; сондықтан лавр жапырақтары, әскери қалқандар мен мүйіздер әскери қызметкерлердің үйлеріне орналастырылды. Сол сияқты, грек және рим мифтері абстрактілі гуманистік идеалдарды бейнелеу үшін басқа жерлерде суреттелді, осылайша әшекейлеу Ренессанс идеалдарын білдіру және тарату құралына айналды. Дегенмен, готикалық дәстүрге қарағанда кеңістіктік өзгерістер азырақ болды.

Америкалық платерекс

Америкада, әсіресе қазіргі Мексикада, әртүрлі ежелгі мәдениеттер дамудың белгілі бір кезеңінде болды, оларды испандықтар Платеск стилін әкелген кезде барокко деп санауға болады. Бұл еуропалық құбылыс жергілікті дәстүрлермен өте үйлесімді араласып, Америкада таза готикалық сәулет пайда болмады, бірақ Платеск ежелгі американдық ықпалдармен бірігіп, көп ұзамай Америка бароккосы деп аталатын стильге айналды.

Тарих

Платереск стилі Изабеллино стилінің жалғасы болып табылады, онда итальяндық текті әшекейлік элементтер ибериялық дәстүрлі элементтермен бірігіп, готикалық құрылымдарды жабатын әсемдік кешендерін құрайды. 1530 жылға дейін негіз ретінде готикалық формаларын сақтайтын Платереск туралы айтуға болады. Одан кейін, ол қолданыла бергенімен және Платереск әшекейлері дамуын жалғастырғанмен, Ренессанс идеяларын қабылдай бастаған архитектураның бір бөлігіне айналды. 1563 жылы Сан-Лоренцо-де-Эль-Эскориал монастынының құрылысы басталғанда, Хуан де Эррераның араласуымен Ренессанс архитектурасы тазартылды, бұл Пиреней түбегінде Платересктің гүлденуі мен таралуын тоқтатты. Бұл стиль 20 ғасырдың басына дейін сақталды және ұлттық және аймақтық «жаңаруларда» көрінді. Ол кеңінен тарады, бірақ академиялық сын шеңберінде қабылданбағанымен, Мадридтің Гран-Виасында оның мысалдарына кездесуге болады. Мексикада 18 ғасырдың бірінші жартысынан бастап Оңтүстік-Батыс Америка Құрама Штаттарына тараған Платересктің жаңа нұсқасы болды. Бұл неоплатереск стилін 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы Испанияның Монтеррей стилі деп аталатын стилімен шатастыруға болмайды.

Платесктік қайта өрлеу

Ғасырлар өткен соң, испан отаршылдығының жаңғыру архитектуралық стилі бұрынғы, қарапайым Миссия жаңғыру стилінен Платереск және Чурригереск бөлшектерімен толықтырылып, одан да әсемдеумен ерекшеленді. Бертрам Гудхью мен Карлтон Уинслоу аға 1915 жылы Сан-Диегода (Калифорния) өткен Панама-Калифорния көрмесін жобалау алдында Мексикадағы испан отаршылдығының құрылыстарын зерттеді, бұл стильті АҚШ-қа енгізіп, одан кейін кеңінен танымал етті. Мексикада, мысалы, Correos de Palacio да бар. Кубада Гавана орталық теміржол станциясы, ал Гватемалада Ұлттық мәдениет сарайы орналасқан.