Кіріспе

Сорен Кьеркегордың «Философиялық фрагменттерге ғылыми емес постскрипті» (Afsluttende uvidenskabelig Efterskrift til de philosophiske Smuler) – Сорен Кьеркегордың маңызды еңбегі. Бұл жұмыс гегельдікке, Гегель философиясына, әсіресе Гегельдің «Логика ғылымына» қарсы бағытталған. Шығарма «Субъективтілік – шындық» деген қағидасымен де белгілі. Бұл Кьеркегордың Гегельдің детерминистік философиясына жасаған шабуылы еді. Гегельдің жүйесіне қарсы Кьеркегор көбінесе метафизикалық либертариандық немесе еркін ерік жақтасы ретінде түсіндіріледі, бірақ Кьеркегордың экзистенциализмді қалыптастыруы үшін еркін ерік туралы қақтығысқа түсетін түсінік қажет емес деген пікір де бар. Атауынан көрініп тұрғандай, Постскрипт – бұрынғы «Философиялық фрагменттерге» жалғасқан туынды. Бұл еңбектің атауы ирониялық, себебі Постскрипт Фрагменттерден шамамен бес есе үлкен. Постскрипт автор ретінде «Йоханнес Климакус» есімін, ал редактор ретінде Кьеркегор есімін көрсетеді. Басқа псевдонимдермен жазылған шығармалары сияқты, Постскрипт Кьеркегордың жеке сенімдерін бейнелемейді. Алайда, басқа псевдонимдік туындыларынан өзгеше, Кьеркегор осы жұмыстың редакторы ретінде өзінің атын қояды, бұл Постскрипттің Кьеркегордың жалпы авторлық еңбегіндегі маңыздылығын көрсетеді.

Қорытындылаудағы ғылыми емес постскриптідегі қарама-қайшылықтар

Объективтілік Субъективтілік Объективті шындық – бұл мәлімдемелерге қатысты, білушінің болуына ешқандай қатысы жоқ нәрсе. Тарих, ғылым және спекулятивтік философияның барлығы объективті біліммен айналысады. Климақтың пікірінше, барлық объективті білім күмәнді. Ол не айтылғанына назар аударады. Субъективті шындық – бұл маңызды немесе этикалық-діни шындық. Ол сыртқы әлем туралы ұсыныстар мен қабылдаулардан емес, ішкі сезіну, тәжірибелер және әсіресе Құдаймен қарым-қатынастан тұрады. Тікелей хабарлау – бұл жеке бастан өткізбей, яғни хабарланған нәрсені жеке тәжірибеден өткізбей жеткізілуге және түсінілуге болатын мәлімдемелерден тұрады. Объективті білімді тікелей жеткізуге болады. Жанама хабарлау қабылдаушы тарапынан иемденуді қажет етеді. Алушы хабарланған нәрсені тек естіп қана қоймай, өзі де сезінуі немесе сезінген болуы керек.

Қабылдау

Эдуард Гейсмар Сорен Кьеркегордың еңбектері бойынша алғашқы лекция оқығандардың бірі болды. Ол 1936 жылғы наурыз айында Принстон теологиялық семинариясында лекция берді және Йоханнес Климак туралы былай деді:

Уолтер Лоури Кьеркегордың авторлық еңбегін «Қорытынды постскриптумға» дейін алдымен «Эстетикалықтан алшақтау», ал Йоханнес Климакқа жатқызылатын еңбектерді «Спекуляциядан алшақтау» деп сипаттады. Эмиль Брунер 1937 жылғы «Көтерілістегі адам» кітабында Кьеркегорды 51 рет атады және 1947 жылы Кьеркегордың шындық туралы идеясын субъективтілік ретінде пародиялап, шындықты объективтілік етіп көрсетті. Герберт Рид 1947 жылғы «Көп түсті шапан: Ғылыми емес постскриптум» кітабында Кьеркегордың кітабын былай қорытындылады: Бұл Кьеркегордың барлық еңбектерінің басты тақырыбына арналған тағы бір толық түсіндірме, ол «немесе» деген сөзбен бейнеленген дилемма: әлде эстетикалық дереулік, ол ләззат іздеуді ғана емес, сонымен қатар үмітсіздікті («өлімге дейін ауру») және діни немесе метафизикалық өзін-өзі түсіндіруді қамтиды; әлде этикалық, сонымен қатар имманенттілік пен дереулік діні және (оның ең жоғарғы шегі ретінде) парадокс ретінде ұғынылатын христиандық. Постскриптумда Кьеркегор діни баламаның мәнін анықтауға баса назар аударады: оқырмандарына эстетикалық өмір мен кез келген діннің арасында емес, нағыз дін мен басқа да барлық мүмкін баламалардың арасында таңдау жасалатынын түсіндіруге тырысады. Нағыз діннің ерекшелігі – оның тікелейлігі, онсыз ол тіршілікке келе алмайды. Тікелейлік – бұл ойдан айырмашылығы: ол сезімдер немесе интуиция арқылы тікелей ұғыну, және бұл біздің «болуды» ұға алатын жалғыз құралымыз. «Субъективтілік – шындық», және христиандық осы негізде түсіндірілуі және оған сену керек. Герберт Ридтің «Көп түсті шапан» кітабы, 253 бет.

Кьеркегордың экзистенциалист болғаны туралы мәселені Либус Лукас Миллер көтерді. Ол 1957 жылы келесіні жазды:

1962 жылы Жан Т. Уайльд «Білімді іздеу» еңбегін редакциялады және Кьеркегордың «Қорытынды постскриптумынан» Готтольд Лессингке қатысты үзіндіні қосты. Уайльд былай деді: «Қорытынды постскриптумның» бірінші бөлімінде «христиандық шындығына қатысты объективті мәселе» қарастырылады. Кьеркегор христиан дінінің шындығын немесе жалғандығын тарихи немесе спекуляциялық тұрғыдан білуге болмайтынын көрсетеді. Ол «логикалық жүйе мүмкін, бірақ экзистенциалдық жүйе мүмкін емес» дейді. 1963 жылы Кеннет Хамильтон Пол Тиллихті Кьеркегор сияқты Гегельге қарсы адам деп сипаттады. Ол Кьеркегордың жүйе құрушыларға деген сенімсіздігіне сіңірді, ол «Қорытынды ғылыми емес постскриптумда» (13, 15, 106-112 беттер) талқылады. Ануп Гупта (1969 ж.т.) Кьеркегордың шындық туралы идеясын «Кьеркегордың романтикалық мұрасы: Өзінің екі теориясы» еңбегінде талқылады. 2005 жыл (19 бет). Гупта былай деді: «Бізге Кьеркегордың «ақиқат» деген сөзді қалай түсінетінін түсіну керек». Ол шындық адамды азат етеді деп ойламайды. Мысалы, судың белгілі бір тазалығы мен атмосфералық қысымы болғанда, су жүз градус Цельсийде қайнайды деген «нақты» мәлімдеме бар. Әрине, Кьеркегор бұл шындықты түсіну адамды бостандыққа жеткізеді деп ойламайды. Шындықты табу, оны іске асыру, өмір сүру керек. Қысқасы, шындық – зертханадағы көрермен сияқты, біз қызығушылықсыз қарай алатын объективті факт емес. Егер біз осы мақсатқа жету үшін, өзімізді жетілдіруге еркіндігімізді қолдансақ, онда біз өз бостандығымызды шындықты жеткізу үшін пайдаланамыз». (Оттава университетінің баспасы)

Джозеф Х. Смит (1927) Кьеркегордың (объективті) шындыққа назар аударатынын айтады, өйткені ол функция мәселесіне назар аударады, себебі «адамның шындығы және сол шындықтың сенімдер мазмұнына қалай сәйкес келетіндігі» сияқты ұйғарымдардан басқа да шындықтар бар. Ол Кьеркегордың «өз-өзіңе деген адал күмәндану» туралы айтып отырғанын айтады.