Халықаралық салық салу жүйесі

Кіріспе

Елдер арасындағы салық салу

Халықаралық салық салу – әртүрлі елдердің салық заңдарына бағынысты жеке тұлғаға немесе кәсіпкерлікке салынатын салықты зерттеу немесе анықтау, немесе жекелеген елдің салық заңдарының халықаралық аспектілері. Үкіметтер әдетте табыс салығының аумақтық шегін белгілі бір деңгейде шектейді немесе елден тыс табысқа байланысты салықтарды өтеуді қарастырады. Мұндай шектеулер аумақтық, тұрғын жерге негізделген немесе ерекшеленген жүйелер түрінде көрінеді. Кейбір үкіметтер осы үш жүйенің әрқайсысының шектеулерін азайту үшін екі немесе одан көп сипаттамалары бар гибридтік жүйені енгізуге тырысады. Көптеген үкіметтер жеке тұлғаларға және/немесе кәсіпорындарға табыс салығын салады. Мұндай салық салу жүйелері кең ауқымды әртүрліліктерді қамтиды және жалпы ережелер жоқ. Бұл айырмашылықтар қос салық салуға (бір табысқа әртүрлі елдерде салық салынуы) немесе салықтан босатуға (табысқа ешбір елде салық салынуы) әкелуі мүмкін. Табыс салығы жүйелері тек жергілікті табысқа немесе бүкіл әлемдік табысқа салық салуға құқылы. Әдетте, бүкіл әлемдік табысқа салық салынатын жағдайларда, басқа юрисдикцияларға төленген салықтар үшін салық жеңілдіктері немесе шетелдік салық кредиттері қарастырылады. Мұндай кредиттерге шектеулер көбінесе қойылады. Көпұлттық корпорациялар әдетте, бүкіл әлемдік салық міндеттемелерін азайту үшін халықаралық салық мамандарын – заңгерлер мен бухгалтерлер арасындағы мамандықты пайдаланады. Кез келген салық салу жүйесінде табысты ауыстыру немесе қайта сипаттау арқылы салықтарды азайтуға болады. Юрисдикциялар көбінесе ортақ бақылаудағы тараптар арасындағы табыстың ауыстырылуына қатысты ережелерді енгізеді, бұл трансферттік бағалау ережелері деп аталады. Тұрғын жерге негізделген жүйелер салық төлеушілердің табысты мойындауды байланысты тараптарды пайдалану арқылы кейінге жылдыру әрекеттеріне ұшырайды. Кейбір юрисдикциялар мұндай кейінге жылдыруды шектеуші ережелерді енгізеді ("кешіктіруге қарсы" режимдер). Кейбір үкіметтер белгілі бір әлеуметтік мақсаттар немесе басқа да негіздер бойынша кейінге жылдыруға рұқсат береді. Үкіметтер арасындағы келісімдер (шарттар) көбінесе кімге қандай салық салуға құқылы екенін анықтауға тырысады. Көптеген салық шарттары тараптар арасындағы дауларды шешу үшін кемінде бір қарапайым механизмді қарастырады.

International taxation is the study or determination of tax on a person or business subject to the tax laws of different countries, or the international aspects of an individual country's tax laws as the case may be. Governments usually limit the scope of their income taxation in some manner territorially or provide for offsets to taxation relating to extraterritorial income. The manner of limitation generally takes the form of a territorial, residence based, or exclusionary system. Some governments have attempted to mitigate the differing limitations of each of these three broad systems by enacting a hybrid system with characteristics of two or more. Many governments tax individuals and/or enterprises on income. Such systems of taxation vary widely, and there are no broad general rules. These variations create the potential for double taxation (where the same income is taxed by different countries) and no taxation (where income is not taxed by any country). Income tax systems may impose tax on local income only or on worldwide income. Generally, where worldwide income is taxed, reductions of tax or foreign credits are provided for taxes paid to other jurisdictions. Limits are almost universally imposed on such credits. Multinational corporations usually employ international tax specialists, a specialty among both lawyers and accountants, to decrease their worldwide tax liabilities. With any system of taxation, it is possible to shift or recharacterize income in a manner that reduces taxation. Jurisdictions often impose rules relating to shifting income among commonly controlled parties, often referred to as transfer pricing rules. Residency based systems are subject to taxpayer attempts to defer recognition of income through use of related parties. A few jurisdictions impose rules limiting such deferral ("anti deferral" regimes). Deferral is also specifically authorized by some governments for particular social purposes or other grounds. Agreements among governments (treaties) often attempt to determine who should be entitled to tax what. Most tax treaties provide for at least a skeleton mechanism for resolution of disputes between the parties.

Кіріспе

Салық салу жүйелері үкіметтер арасында әртүрлі болып келеді, сондықтан жалпылау жасау қиын. Нақты мысалдар түсіндіру мақсатында келтірілген және нақты үкіметтерге қатысты, жалпы мойындалған халықаралық ережелерге емес. Салықтар табыстың әртүрлі өлшемдеріне салынуы мүмкін, оның ішінде жергілікті есеп стандарттары бойынша белгіленген таза табыс (көптеген елдерде бұл "пайда" деп аталады), жалпы түсімдер, жалпы маржа (сатудан сату құны шегерілгенде) немесе түсімдердің нақты санаттарынан нақты шегерімдерді алып тастау. Егер басқаша көрсетілмесе, "табыс" термині кең мағынада қарастырылуы керек. Әдетте, заңдық юрисдикциялар кәсіпорындарға қарағанда жеке тұлғаларға басқаша табыс салығын тағайындайды. Кәсіпорындар барлық түрдегі табысқа бірыңғай салық төлейді, ал жеке тұлғалар табыстың сипатына немесе көзіне байланысты әртүрлі салықтар төлейді. Көптеген юрисдикцияларда салық бір кезде субъект деңгейінде де, меншік иесі деңгейінде де, кәсіпорындардың бір немесе бірнеше түріне салынады. Мұндай юрисдикциялар көбінесе субъектінің меншік иелеріне субъектінің табысына тікелей салық салынуын анықтау үшін осы юрисдикцияның немесе басқа юрисдикциялардың компаниялар заңнамасына сүйенеді. Дегенмен, маңызды ерекшеліктер бар, соның ішінде АҚШ ережелері заңды формасына қарамастан, субъектілерді тәуелсіз түрде сипаттайды. Әкімшілдік процедураны жеңілдету немесе басқа мақсаттар үшін кейбір үкіметтер "есептелген" табыс жүйелерін енгізді. Бұл жүйелер салық төлеушілердің белгілі бір тобына басқа салық төлеушілерге қолданылатын салық жүйесіне сәйкес салық салады, бірақ салық төлеуші алғандай есептелген табыс деңгейіне негізделеді. Қай салықтың дұрыс екендігі туралы даулар туындауы мүмкін. Дауларды шешу процедуралары кең ауқымды түрленеді, ал халықаралық аренада оларды орындау мәселелері одан да күрделі. Салық төлеуші үшін соңғы дауды шешу жолы – юрисдикцияны тастап, тәркіленуі мүмкін барлық мүлікті алып кету. Үкіметтер үшін соңғы шешім мүлікті тәркілеу, сотқа беру немесе ұйымды тарату болуы мүмкін. Салық жүйелері арасында басқа да маңызды тұжырымдамалық айырмашылықтар болуы мүмкін. Оларға салықты анықтау және жинаудың бағалау және өзін-өзі бағалау тәсілдері; бұзушылықтар үшін санкцияларды қолдану әдістері; жүйенің халықаралық аспектілеріне тән санкциялар; салықты орындау және жинау механизмдері; және есеп беру механизмдері кіреді, бірақ олармен шектелмейді.

Systems of taxation vary among governments, making generalization difficult. Specifics are intended as examples, and relate to particular governments and not broadly recognized multinational rules. Taxes may be levied on varying measures of income, including but not limited to net income under local accounting concepts (in many countries this is referred to as 'profit'), gross receipts, gross margins (sales less costs of sale), or specific categories of receipts less specific categories of reductions. Unless otherwise specified, the term "income" should be read broadly. Jurisdictions often impose different income based levies on enterprises than on individuals. Entities are often taxed in a unified manner on all types of income while individuals are taxed in differing manners depending on the nature or source of the income. Many jurisdictions impose tax at both an entity level and at the owner level on one or more types of enterprises. These jurisdictions often rely on the company law of that jurisdiction or other jurisdictions in determining whether an entity's owners are to be taxed directly on the entity income. However, there are notable exceptions, including U. S. rules characterizing entities independently of legal form. In order to simplify administration or for other agendas, some governments have imposed "deemed" income regimes. These regimes tax some class of taxpayers according to tax system applicable to other taxpayers but based on a deemed level of income, as if received by the taxpayer. Disputes can arise regarding what levy is proper. Procedures for dispute resolution vary widely and enforcement issues are far more complicated in the international arena. The ultimate dispute resolution for a taxpayer is to leave the jurisdiction, taking all property that could be seized. For governments, the ultimate resolution may be confiscation of property, incarceration or dissolution of the entity. Other major conceptual differences can exist between tax systems. These include, but are not limited to, assessment vs. self assessment means of determining and collecting tax; methods of imposing sanctions for violation; sanctions unique to international aspects of the system; mechanisms for enforcement and collection of tax; and reporting mechanisms.

Салық жүйелері

Табысқа салық салатын елдер көбінесе екі жүйеден бірін қолданады: аумақтық немесе тұрғын жері бойынша. Аумақтық жүйеде тек жергілікті табыс – ел ішінде алынған табыс – ғана салық салынады. Тұрғын жері бойынша жүйеде елдің тұрғындары бүкіл әлемдік табысына (жергілікті және шетелдік) салық төлейді, ал елде тұрмайтындар тек жергілікті табысына салық төлейді. Бұған қоса, кейбір елдер өз азаматтарының, елде тұрмаса да, бүкіл әлемдік табысына салық салады. Тұрғын жері бойынша салық жүйесі бар елдер әдетте тұрғындары шетелдік табысына басқа елдерге төлеген салықты есепке алып, оны шегеруге немесе салықтан жеңілдік беруге мүмкіндік береді. Көптеген елдер де екі рет салық салуды болдырмау немесе азайту үшін бір-бірімен салық келісімдеріне қол қояды. Корпоративтік табыс салығы тұрғысынан, кейбір елдер шетелдік табыстың белгілі бір бөлігін салық салу базасынан шығарып тастауға немесе оны кейінге жылдыруға рұқсат етеді.

Корпорациялар

Елдер жеке тұлғалар мен корпорациялар үшін міндетті түрде бірдей салық жүйесін қолданбайды. Мысалы, Франция жеке тұлғалар үшін тұру орнына негізделген жүйені, ал корпорациялар үшін аумақтық жүйені пайдаланады, ал Сингапур осыған керісінше, ал Бруней мен Монако корпоративтік табысқа, бірақ жеке табысқа салық салмайды.

Істен шығару

Көптеген жүйелер салық салынатын (төленетін) табыстан нақты ерекшеліктерді көздейді. Мысалы, бірнеше ел, атап айтқанда АҚШ, Кипр, Люксембург, Нидерланды және Испания, корпорациялардың белгілі бір шетелдік еншілес компанияларынан түсетін дивидендтерді табыстан шығарып тастайтын холдингтік компаниялар режимін қабылдады. Бұл жүйелер әдетте сол еншілес компаниялардан түсетін пайыздық табыс немесе роялти сияқты басқа табыс түрлеріне салық салады. Сонымен қатар, олар әдетте ерекшелік алу үшін иелік үлесі мен мерзіміне қатысты талаптар қояды. АҚШ АҚШ корпорацияларының АҚШ емес еншілес компанияларынан алған дивидендтерін, сондай-ақ АҚШ емес еншілес компанияларының жиынтық табысының жиынтық 10% материалдық тозуға жататын активтерден түскен табысынан артық бөлігінің 50% өтемін қамтиды. Нидерланды Нидерланд компанияларының еншілес компанияларынан түсетін дивидендтерге "қатысудан босату" мүмкіндігін ұсынады. Нидерландтың барлық еншілес компанияларынан түсетін дивидендтер автоматты түрде құқыққа ие. Басқа дивидендтердің құқыққа ие болуы үшін нидерландтық акционер немесе еншілес компаниялар кем дегенде 5% иелік етуі керек және еншілес компания жергілікті деңгейде белгілі бір деңгейде табыс салығына жатауы тиіс. Сингапур сияқты кейбір елдер резидент корпорациялардың шетелдік табысына салық салуды елге қайтарылғанға дейін кейінге жылдыруға рұқсат береді.

Жеке тұлғалар мен кәсіпорындар

Көптеген салық жүйелері жеке тұлғаларды бір жолмен, ал салықтық тұрғыдан ашық емес ұйымдарды басқа жолмен салыққа тартады. Ерекшеліктер салық ставкаларының айырмашылығындай қарапайым болуы мүмкін және көбінесе жеке тұлғаларға немесе корпорацияларға тән мәселелермен байланысты. Мысалы, көптеген жүйелер жеке тұлғаның салық салынатын табысын, оның күтіміндегі басқа адамдарға (асырауындағыларға) белгіленген сомадағы жеңілдікпен төмендетуге мүмкіндік береді. Мұндай концепция кәсіпорындар үшін маңызды емес. Көптеген жүйелер кәсіпорындардың кейбір түрлері үшін салықтық ашықтықты қамтамасыз етеді. Мысалы, көптеген елдер серіктестіктің табысын серіктестіктің өзіне емес, оның серіктестеріне салыққа тартады. Табыс салығының ерекшелігі – белгілі бір кәсіпорындарға белгілі бір нысанда салық салу, содан кейін осы табысты бөліскеңде кәсіпорын иелеріне қосымша салық салу болып табылады. Мысалы, АҚШ шетелдік жеке тұлғаларға немесе шетелдік корпорацияларға, АҚШ корпорациясына иелік ететін жағдайда, екі деңгейлі салық салады. Біріншіден, АҚШ корпорациясы өзінің табысына стандартты табыс салығын төлейді, содан кейін шетелдік акционерлерге төленген дивидендтерге қосымша 30% салық төленеді (филиал табысына салық). Шетелдік корпорация АҚШ-тағы өзінің табысына салық төлейді, сонымен қатар АҚШ-та қайта инвестицияланбаған табысына филиал табысына салық салынады. Осылайша, көптеген елдер корпорацияларды компаниялар салығының ережелері бойынша салыққа тартады және жеке акционерлерге корпоративтік үлестірулер бойынша салық салады. Әртүрлі елдер кәсіпорындар мен меншік иелеріне салық салуды жартылай немесе толыққанды "біріктіру" бойынша әрекеттер жасады (кейбіреулері осы әрекеттерді жалғастыруда). Егер екі деңгейлі жүйе болса, бірақ кейбір ұйымдардың салықтық ашықтығына рұқсат берілсе, анықтамалық мәселелер маңызды рөл атқарады.

Табыс көзі

Табыс көзін анықтау аумақтық жүйеде маңызды рөл атқарады, себебі көз табысқа салық салынатынын немесе салықтан босатылатынын анықтайды. Мысалы, Гонконг резиденттері Гонконгта тіркелмеген компаниялардан алынған дивидендтерге салық төлемейді. Басқа юрисдикциялардағы салықтарға есептеу жүргізетін резиденттік жүйелерде де табыс көзінің маңызы зор. Мұндай есептеулер көбінесе юрисдикция бойынша немесе басқа юрисдикциялардан алынған жалпы табысқа салынатын жергілікті салық мөлшерімен шектеледі. Табыс көзі – тиісті салық жүйесінде табыстың туындаған жері. Табыс көзін анықтау тәсілі, әдетте, табыстың түріне байланысты болады. Қызмет көрсетуден түсетін табыс (мысалы, жалақы) қызмет көрсетілген жерде туындаған болып есептеледі. Қаржыландырудан түсетін табыс (мысалы, пайыз, дивиденд) қаржыландыруды пайдаланған тұлғаның тұрақты тұратын жерінде туындаған болып есептеледі. Материалдық мүлікті пайдаланудан түсетін табыс (мысалы, жалдау ақысы) мүліктің орналасқан жерінен туындаған болып есептеледі. Материалдық емес мүлікті пайдаланудан түсетін табыс (мысалы, роялти) мүлікті пайдаланған жерде туындаған болып есептеледі. Жылжымайтын мүлікті сатудан түскен пайда мүліктің орналасқан жерінен туындаған болып есептеледі. Жеке меншікке тиесілі материалдық мүлікті сатудан түскен пайда әртүрлі юрисдикцияларда әртүрліше қарастырылады. АҚШ мұндай пайданы үш түрлі жолмен анықтайды: а) сатып алынған тауардың сатудан түскен пайда тауарға меншік құқығы берілген жерге байланысты; б) жеке тұлғаның (немесе оған байланысты тұлғалардың) өндірген тауардың сатудан түскен пайда 50% меншік құқығы берілген жерге және 50% өндіріс орнына және белгілі бір активтерге байланысты; в) қалған пайда сатушының тұрақты тұратын жеріне байланысты. Кейбір жағдайларда салық жүйесі әртүрлі санаттағы тұлғалар үшін өзгеше болуы мүмкін. АҚШ азаматтары мен тұрақты резидент емес тұлдардың барлық мүлкіне, ол қай жерде орналасқан болса да, мұралық салық салынады. Тұрақты резидент емес шетелдік азаматтар мұралық салықты тек қайтыс болған кезде АҚШ-та орналасқан мүліктің бір бөлігіне ғана төлейді. АҚШ азаматтары/тұрақты резидент емес тұлдар арасындағы маңызды айырмашылық – салық міндеттемесін есептеуде рұқсат етілген жеңілдіктер. Егер табыстың әртүрлі сипаттамалары салықтық нәтижелердің өзгеше болуына әкелсе, оның сипаттамасын анықтау қажет. Кейбір жүйелер сипаттама мәселелерін шешу үшін ережелерді қарастырады, бірақ көп жағдайда мәселені шешу үшін сотқа жүгіну қажет. Кейбір жүйелер шетелдік салықтарды есепке алуға рұқсат беретін болса, табыс көзін шетелдік заңнамаға сәйкес анықтайды.

Determining the source of income is of critical importance in a territorial system, as source often determines whether or not the income is taxed. For example, Hong Kong does not tax residents on dividend income received from a non Hong Kong corporation. Source of income is also important in residency systems that grant credits for taxes of other jurisdictions. Such credit is often limited either by jurisdiction or to the local tax on overall income from other jurisdictions. Source of income is where the income is considered to arise under the relevant tax system. The manner of determining the source of income is generally dependent on the nature of income. Income from the performance of services (e. g., wages) is generally treated as arising where the services are performed. Financing income (e. g., interest, dividends) is generally treated as arising where the user of the financing resides. Income related to use of tangible property (e. g., rents) is generally treated as arising where the property is situated. Income related to use of intangible property (e. g., royalties) is generally treated as arising where the property is used. Gains on sale of realty are generally treated as arising where the property is situated. Gains from sale of tangible personal property are sourced differently in different jurisdictions. The U. S. treats such gains in three distinct manners: a) gain from sale of purchased inventory is sourced based on where title to the goods passes; b) gain from sale of inventory produced by the person (or certain related persons) is sourced 50% based on title passage and 50% based on location of production and certain assets; c) other gains are sourced based on the residence of the seller. In specific cases, the tax system may diverge for different categories of individuals. U. S. citizen and resident alien decedents are subject to estate tax on all of their assets, wherever situated. The nonresident aliens are subject to estate tax only on that part of the gross estate which at the time of death is situated in the U. S. Another significant distinction between U. S. citizens/RAs and NRAs is in the exemptions allowed in computing the tax liability. Where differing characterizations of an item of income can result in differing tax results, it is necessary to determine the characterization. Some systems have rules for resolving characterization issues, but in many cases resolution requires judicial intervention. Note that some systems which allow a credit for foreign taxes source income by reference to foreign law.

Табыс анықтамалары

Кейбір юрисдикциялар таза табысты сол юрисдикцияның қаржылық есеп принциптеріне сәйкес анықтайды, көбінесе ешқандай немесе аздаған өзгерістермен. Басқа юрисдикциялар салық салынатын табысты қаржылық есептемелерде көрсетілген табыстан тәуелсіз анықтайды. Ал кейбір юрисдикциялар салық салынатын табысты қаржылық есептемелердегі кіріске сәйкес есептеп, нақты түзетулер санаттарын қолданады, олар маңызды болуы мүмкін. Қаржылық есептемелерге сүйенетін юрисдикциялар жергілікті есептік принциптер бойынша табысты анықтауда жергілікті бухгалтерлердің пікірлеріне көбірек сенім артады. Мұндай юрисдикцияларда қаржылық есептемелерді тіркелген бухгалтерлер аудиторлық тексеруден өткізуі міндетті. Кейбір юрисдикциялар аудит талаптарын трансферттік бағалау сияқты салық мәселелері бойынша пікір білдіруді де қамтиды. Қаржылық есептемелерге сүйенбейтін юрисдикциялар табыс пен шығыстарды тану, активтер құнын қайтару, сәйкестік және басқа да ұғымдарды салық заңнамасында анықтауға тырысуы керек. Бұл анықтамалық мәселелер өте күрделі болуы мүмкін. Осы тәсілді қолданатын кейбір юрисдикциялар бизнес салық төлеушілерден қаржылық есептемелер мен салық салынатын табыстарды салыстыру жөніндегі есеп беруді талап етеді.

Төлемдер

Салық салынатын табысты есептеу кезінде шығыстарды салықтан шегеруге мүмкіндік беретін жүйелер, мұндай шығыстарды табыс түрлері арасында бөлу қағидаларын қамтамасыз етуі керек. Мұндай түрлер салық салынатын және салықтан босатылған түрлер болуы мүмкін, немесе басқа жүйелердің салықтары үшін есептеулерге байланысты болуы мүмкін (мысалы, шетелдік салықтар). Мұндай қағидаларды қамтамасыз етпеген жүйе, салық төлеушілердің манипуляциясына ұшырауы мүмкін. Шығыстарды бөлу әдісі әртүрлі болады. АҚШ ережелері шығысты тікелей сол табыс түріне қатысты болған жағдайда, оны сол табыс түріне бөлуді, ал бірнеше табыс түрлеріне қатысты шығыстарды үлестіруді қарастырады. Белгілі бір дәрежеде алмастырылатын шығындар, мысалы, пайыздық төлемдер үшін арнайы қағидалар қарастырылған. Шығыстарды бөлу және үлестіру қағидалары табиғаты бойынша күрделі болуы мүмкін. Олар есептеу шығындары немесе филиалдық есеп принциптерін қамтуы мүмкін. Осылайша, кәсіпорын еншілес кәсіпорындарын капиталдың орнына несиелер арқылы қаржыландыруға бейімделеді. Көптеген мемлекеттер мұндай төлемдерді шектеу үшін "жеткіліксіз капиталдандыру" қағидаларын қабылдады. Әртүрлі тәсілдерге: пайыздық шығындарды ақша ағынының белгілі бір бөлігімен шектеу, белгілі бір арақатынастан асып кеткен қарыз бойынша пайыздық шығындарды шегермеу және басқа да механизмдер кіреді.

Кәсіпорынның қайта құрылуы

Көпұлтты кәсіпорынның бөліктерін ұйымдастыру немесе қайта ұйымдастыру жиі белгілі бір салық жүйесінде салық салуға жататын жағдайларды тудырады. Көптеген жүйелер мұндай жағдайлардың белгілі бір түрлерінен туындаған табыс немесе зиянды есепке алуға тыйым салатын ережелерді қамтиды. Ең қарапайым жағдайда, еншілес кәсіпорынға бизнес активтерін беру белгілі бір жағдайларда салық салынатын жағдай ретінде қарастырылмауы мүмкін. Құрылымдастыру және қайта құрылымдау ережелері көбінесе өте күрделі болады.

Басқа юрисдикциялардың салықтары бойынша кредиттер

Жүйенің юрисдикциясынан тыс алынған табысқа салық салатын жүйелер, әдетте, басқа юрисдикцияларға төленген салықтар үшін бір жақты несие немесе өтемақы қарастырады. Мұндай басқа юрисдикциялық салықтар жүйе ішінде "шетелдік" салықтар деп аталады. Салық шартылары көбінесе осы несиені талап етеді. Шетелдік салықтар бойынша несие, егер мұндай несиелерге шектеулер болмаса немесе шектеулер әлсіз болса, жоспарлаушылардың манипуляциясына ұшырауы мүмкін. Әдетте, несие кем дегенде салық төлеушінің юрисдикциядан тыс алынған табысқа төлейтін жүйе ішіндегі салық мөлшерімен шектеледі. Несие табыстың түріне, басқа юрисдикцияға немесе елге, тиімді салық ставкасына немесе басқа тәсілмен шектелуі мүмкін. Егер шетелдік салық несиесі шектеулі болса, мұндай шектеу басқа юрисдикциялардан алынған салық салынатын табысты есептеуді қамтуы мүмкін. Мұндай есептеулер жүйедегі табыс көзі мен шығыстарды бөлу ережелеріне көп көңіл бөледі.

Қайнар көзден алынатын салық

Көптеген заң юрисдикциялары резидент емес тұлғаларға төленетін сомалардан салық төлеуші резидент емес тұлғаның белгілі бір табысына байланысты салықты осы төлемдерден ұстап алып, осы салықты мемлекетке аударуды талап етеді. Мұндай алымдар көбінесе ұстап алынатын салықтар деп аталады. Бұл талаптар резидент емес тұлғалардан салықты жинаудағы ықтимал қиындықтарға байланысты туындайды. Ұстап алынатын салықтар көбінесе қолданыстағы табыс салығы ставкаларынан өзгеше ставкалары бойынша салынады. Бұдан әрі, ұстап алу ставкалары табыстың түріне немесе алушының түріне қарай өзгеруі мүмкін. Әдетте, ұстап алынатын салықтар табыс салығы туралы шарттармен азайтылады немесе жойылады (төменде қараңыз). Әдетте, ұстап алынатын салықтар кірістің жалпы сомасына, шығыстарды ескермей, салынады. Мұндай салық салу әкімшілік жұмысын жеңілдетуге мүмкіндік береді, бірақ салық төлеушінің салықтың қанша сомада жиналғанын білуін қиындатуы мүмкін.

Шарттар

Көптеген елдер арасында қосарланған салық салуды болдырмау үшін екіжақты негізде салық келісімдері бар (бірдей табыс, пайда, капиталдан түскен пайда, мұра немесе басқа да затқа екі рет салық салу). Кейбір елдерде олар екі есе салық салудан бас тарту туралы келісімдер, екі есе салық салу туралы шарттар немесе салық ақпаратын алмасу туралы келісімдер (TIEA) деп те аталады. Дамыған елдердің көпшілігінде көптеген салық келісімдері бар, ал дамушы елдер әлемдік салық келісімдер желісінде аз өкілдік етілген. Ұлыбританияның 110-нан астам ел мен аумақпен келісімдері бар. АҚШ-тың 56 елмен келісімдері бар (2007 жылғы ақпан айына дейін). Егер тараптардың бірі екіншісін салықтық бейіт деп санаса, салық келісімдері болмауы мүмкін немесе олардың қолданылуы шектеулі болуы мүмкін. Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) және Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) сияқты әртүрлі ұлттық және халықаралық ұйымдар салық келісімдерінің үлгілерін жариялаған. Келісімдер дивидендтерге, пайыздарға және роялтилерге салық салу ставкаларының төмендеуін көздейді. Олар кәсіптік табысқа салық салуға қатысты әрбір келісім жасасқан елдің құзығын шектейді, елде тұрақты мекеме болған жағдайда ғана салық салуға рұқсат береді. Келісімдерде жалақы және қызмет көрсетуден алынған басқа да табысқа салық салуға шектеулер қойылады. Олар сондай-ақ тұру ережелері арасындағы қақтығыстарды шешу үшін «қақтығысты шешу» шарттарын қамтиды. Дерлік барлық келісімдерде дауларды шешудің кеміндегі негізгі механизмдері бар, олар әдетте әр елдің салық органының «компетентті орган» бөлімімен келісіледі.

Кейінге қалдыруға қарсы шаралар

Резиденттік жүйелер резиденттерге юрисдикцияға аударылғанға дейін юрисдикциядан тыс кіріс салығы салынбау мүмкіндігін көздеуі мүмкін. Мұндай жүйелердегі салық төлеушілердің кірістерін елден тыс жерлерге аударуға елеулі ынтасы бар. Жүйенің ережелеріне байланысты, ауысу кіріс өндіретін қызметтің орналасқан жерін өзгерту арқылы немесе кірісті салық төлеушіге тиесілі жеке кәсіпорындарға ауыстыру арқылы жүзеге асуы мүмкін. Көптеген резиденттік жүйелер мұндай ережелерді манипуляциялау мүмкіндігіне байланысты, кірісті еншілес кәсіпорынға ауыстырмай, елден тыс кіріс алуды кейінге қалдыруға мүмкіндік беретін ережелерден сақтануға тырысады. Егер кәсіпорынның меншік иелері кәсіпорыннан бөлек салық салынатын болса, салық төлеушіден салықты кейінге қалдыру немесе жою мақсатында кіріс қосалқы кәсіпорынға ауыстырылуы мүмкін. Мұндай жүйелерде бақыланатын шетелдік корпорациялар арқылы мұндай кейінге қалдыруды шектеу шаралары қарастырылады. Елдер кейінге қалдыруға қарсы шараларды әзірлеуде әртүрлі тәсілдерді қолданады. АҚШ-та, ереже бойынша, АҚШ-тың бақыланатын шетелдік корпорациясының (CFC) акционерлері CFC-нің кірісінің немесе E&P-ның инвестицияларының үлесін АҚШ-тағы мүліктеріне қосуға міндетті. АҚШ акционерлері – шетелдік корпорацияның 10% немесе одан да көп үлесіне (меншік атрибуциясының күрделі ережелерін қолданғаннан кейін) иелік ететін АҚШ резиденттері. Мұндай резиденттер жеке тұлғалар, корпорациялар, серіктестіктер, трастар, мүлік және басқа да заңды тұлғаларды қамтуы мүмкін. CFC – 50%-дан астам үлесі АҚШ акционерлеріне тиесілі шетелдік корпорация. Бұл кіріс тасымалданатын кірістің бірнеше санаттарын қамтиды, соның ішінде көптеген инвестициялық кірістер, белгілі бір қайта сату кірістері және белгілі бір қызметтер кірістері. Кейбір ерекшеліктер бар, соның ішінде F бөліміндегі кірістен АҚШ-тың ең жоғары салық ставкасының 90% немесе одан да жоғары тиімді шетелдік салық ставкасына жататын CFC кірісі алынып тасталады. Төмен салық мөлшері – бұл Ұлыбритания қағидаларына сәйкес есептелген кіріске тиесілі Ұлыбританиядағы салықтың төрттен үш бөлігінен кем мөлшердегі нақты салық. Осыған сәйкес, Ұлыбританиядағы салықты есептеуде қиындықтар туындайды. Сонымен қатар, кейінге қалдыруға рұқсат беретін кейбір ерекшеліктер бар, соның ішінде рұқсат етілген елдердің «ақ тізімі» және бақыланатын компанияның табыстың 90% бөлу саясаты. Сонымен қатар, кейінге қалдыруға қарсы шаралар салық төлеуден жалтару мақсаты болмаған жағдайда қолданылмайды. Германияда шетелдік корпорацияның акционері болып табылатын неміс жеке тұлғасы немесе компаниясы шетелдік корпорация алған кейбір пассивті кірістер бойынша Германиядағы салық төлеуге жатады. Бұл ереже егер шетелдік корпорацияға пассивті кірістің 25%-дан кем салық салынатын болса қолданылады. Жапония және басқа да бірқатар елдер «қара тізім» тәсілін қолданады, онда салық ошағы деп танылған елдердегі еншілес компаниялардың кірісі акционерге ағымдағы салық салынады. Швеция акционердің ағымдағы салықтан босатылуы үшін еншілес компанияларды ұйымдастыруға болатын елдердің «ақ тізімін» қабылдады.

Residency systems may provide that residents are not subject to tax on income outside the jurisdiction until that income is remitted to the jurisdiction. Taxpayers in such systems have significant incentives to shift income outside its borders. Depending on the rules of the system, the shifting may occur by changing the location of activities generating income or by shifting income to separate enterprises owned by the taxpayer. Most residency systems have avoided rules which permit deferring income from outside its borders without shifting it to a subsidiary enterprise due to the potential for manipulation of such rules. Where owners of an enterprise are taxed separately from the enterprise, portable income may be shifted from a taxpayer to a subsidiary enterprise to accomplish deferral or elimination of tax. Such systems tend to have rules to limit such deferral through controlled foreign corporations. Several different approaches have been used by countries for their anti deferral rules. In the United States, rules provides that U. S. shareholders of a Controlled Foreign Corporation (CFC) must include their shares of income or investment of E&P by the CFC in U. S. property. U. S. shareholders are U. S. persons owning 10% or more (after the application of complex attribution of ownership rules) of a foreign corporation. Such persons may include individuals, corporations, partnerships, trusts, estates, and other juridical persons. A CFC is a foreign corporation more than 50% owned by U. S. shareholders. This income includes several categories of portable income, including most investment income, certain resale income, and certain services income. Certain exceptions apply, including the exclusion from Subpart F income of CFC income subject to an effective foreign tax rate of 90% or more of the top U. S. tax rate. Low tax is determined as actual tax of less than three fourths of the corresponding UK tax that would be due on the income determined under UK principles. Complexities arise in computing the corresponding UK tax. Further, there are certain exceptions which may permit deferral, including a "white list" of permitted countries and a 90% earnings distribution policy of the controlled company. Further, anti deferral does not apply where there is no tax avoidance motive. Rules in Germany provide that a German individual or company shareholder of a foreign corporation may be subject to current German tax on certain passive income received by the foreign corporation. This provision applies if the foreign corporation is taxed at less than 25% of the passive income, as defined. Japan and some other countries have followed a "black list" approach, where income of subsidiaries in countries identified as tax havens is subject to current tax to the shareholder. Sweden has adopted a "white list" of countries in which subsidiaries may be organized so that the shareholder is not subject to current tax.

Трансферттік баға

Байланысты тараптар үшін төлем мөлшерін белгілеуді трансферттік бағалау деп атайды. Көптеген мемлекеттер трансферттік бағалау арқылы пайданы ауыстыру мүмкіндігіне сезімталдық танытып, байланысты тараптар арасындағы мәмілелер үшін бағаларды белгілеуді немесе тексеруді, сондай-ақ шегерімдерді беруді немесе кірістерді есепке алуды реттейтін қағидаларды қабылдады. Көптеген мемлекеттер трансферттік бағалау бойынша шамамен бірдей қағидаларды қабылдады. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) (жекелеген елдердің ескертулерімен) кең ауқымды нұсқаулықтарды қабылдады. Көптеген елдер бұл нұсқаулықтарды аз өзгерістермен қабылдады. Атап айтқанда, АҚШ және Канада ЭЫДҰ нұсқаулықтарынан кейбір маңызды жағынан өзгешеленетін қағидаларды қабылдады, көбінесе егжей-тегжейлі қағидаларды ұсына отырып. Арқалық қағидасы: Бұл трансферттік бағалау қағидаларының көпшілігіндегі маңызды ұғым, онда байланысты кәсіпорындар арасындағы бағалар тәуелсіз тараптардың арқалық қағида бойынша жасасқан мәмілелерінде қолданылатын бағалармен сәйкес болуы керек. Қағидалардың көпшілігі бағалар осы стандартқа сай келеді деп есептелуіне тексеру әдістерін белгілейді. Мұндай қағидалар көбінесе байланысты тараптардың мәмілелерін тәуелсіз тараптардың ұқсас мәмілелерімен (салыстырылатын бағалар немесе мәмілелер) салыстыруды қамтиды. Мұндай мәмілелер үшін түрлі шамалар қолданылуы мүмкін. Нұсқаулықтардың көпшілігі бағаларды тексеру үшін келесі әдістерді қолдануға рұқсат береді: салыстырылатын бақыланбайтын мәміле бағалары, салыстырылатын таңбалауларға негізделген қайта сату бағалары, шығынға таңбалау қосып есептеу және кәсіпорынның табыстылығын бағалау әдісі.

Салық төлеуден жалтару және салық төлеуден жалтару

Салықтан қашу схемалары, яғни салықтарды төмендету үшін заңды ережелерді пайдалану, салықтардың төмен немесе мүлдем жоқ юрисдикциялардан, салық бейіштері деп аталатын жерлерден пайдалануы мүмкін. Мысалы, жеке тұлғалар өздерінің инвестицияларын немесе тұрақты тұратын жерін, ал корпорациялар өздерінің бас кеңселерін салықтық ортасы артықшылықты юрисдикцияларға көшіруі мүмкін. Корпоративтік орын ауыстыру заңнамамен шектелген юрисдикцияларда, шетелдік корпорациямен бірігуді кері қайтару арқылы төмен салықты компанияға қайта тіркелу қажет болуы мүмкін ("инверсия", кері бірігуге ұқсас). Сонымен қатар, трансферттік бағалар пайданы төмен салықты юрисдикциядағы еншілес компанияларға бағыттап, "пайданы азайтуға" мүмкіндік береді. Экономикалық Ынтымақтастық және Даму Ұйымы (ЭЫДҰ) көпұлтты корпорациялардың салықтан қашу схемаларына қарсы күресу үшін екі тіректі шешім ұсынды. Бірінші тірек негізінен пайданы оның пайда болған жеріне қайта бөлуге бағытталған және әлемдегі ең ірі компаниялардың бірнеше жүзіне ғана қатысты. Нәтижесінде, 125 миллиардтан астам евроға салық салу құқығы нарықтық юрисдикцияларға қайта бөлінеді деп естіметеді. Екінші тірек – жаһандық ең төменгі салық, ол көпұлтты корпорациялардың, оның ішінде олардың еншілес компанияларының жаһандық табысына 15%-дық ең төменгі салық мөлшерлемесін енгізеді. Ол кем дегенде 750 миллион евро жылдық консолидацияланған кірісі бар барлық көпұлтты корпорацияларға қолданылады және шамамен 150 миллиард евро салық түсірімін әкелуі күтілуде. 2024 жылға қарай ЭЫДҰ-ның екі тіректі шешімін 140 юрисдикция қабылдады, бірақ оның ішінде тек 33-і дереу іске асырады. Салықтан қашу схемалары, яғни салықтарды төмендетудің заңсыз әрекеті, көбінесе қасақана жіберу немесе дұрыс емес есеп беру арқылы, сондай-ақ қаржылық есептілігі шектеулі немесе мүлдем жоқ салық бейіштерінен пайдалану арқылы жүзеге асырылады. Мұндай схемалар 2008 жылғы дағдарыс кезінде әлемдік үкіметтер үшін маңызды мәселеге айналды. Бұл мәселеге жауап ретінде АҚШ 2010 жылы Шетелдік шоттарды салық салу туралы заңды (FATCA) енгізді, ал ЭЫДҰ-ның Жалпы есеп беру стандарты (CRS) оны одан әрі кеңейтті, бұл салық ақпаратын автоматты түрде алмасудың жаңа халықаралық жүйесі болып табылады, оған шамамен 100 юрисдикция қосылды. Кейбір салық төлеушілер үшін CRS қазірдің өзінде "іске қосылды", ал басқалары үшін ол жақын арада күтілуде. Бұл жаһандық салық ақпаратын алмасудың мақсаты – салық ашықтығын қамтамасыз ету, бірақ алмасылатын ақпараттың көп көлеміне байланысты құпиялылық және деректердің бұзылуы туралы алаңдаушылықтар тудырады. Кеңейтілген Әлемдік Жоспарлау (EWP) – 2008 жылдан басталган жаһандық дағдарыстан кейін мемлекеттік салық органдарынан түскен салық директиваларының нәтижесінде құрылған халықаралық салық салудың бір бөлігі. EWP-ның негізінде дұрыс құрылған Жеке өмірді сақтандыру полисі (PPLI) тұр, ол салық төлеушілерге өздерінің активтерін құру үшін өмірді сақтандырудың нормативтік базасын пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл активтер әлемнің кез келген жерінде орналасуы мүмкін, сонымен бірге жаһандық салық органдарының талаптарына сәйкес келуі мүмкін. EWP сонымен қатар EWP-ның алты қағидасында көрсетілген активтерді қорғау және құпиялылықты қамтамасыз ету артықшылықтарын ұсынады.

Tax avoidance schemes, which are the legal use of rules to reduce taxes, may take advantage of jurisdictions with low or no taxes, known as tax havens. For example, individuals may move their investments or their residence, and corporations may move their headquarters, to jurisdictions with more favorable tax environments. In jurisdictions where corporate movement has been restricted by legislation, it might be necessary to reincorporate into a low tax company through reversing a merger with a foreign corporation ("inversion" similar to a reverse merger). In addition, transfer pricing may allow for "earnings stripping" as profits are attributed to subsidiaries in low tax jurisdictions. The Organisation for Economic Co operation and Development (OECD) has proposed a two pillar solution to address tax avoidance schemes used by multinational corporations. The first pillar is mostly focused on reallocating profits to where they have been generated, and would only apply to a few hundred of the world's largest companies. As a result, it is estimated that taxing rights on more than 125 billion euros would be reallocated to market jurisdictions. The second pillar is the global minimum tax, which would introduce a minimum tax rate of 15% on the global income of multinational corporations, including their subsidiaries. It would apply to all multinational corporations with consolidated annual revenue of at least 750 million euros and is expected to bring in around 150 billion euros in taxes. As of 2024, the OECD's two pillar solution was accepted by 140 jurisdictions, but only 33 would be implementing it immediately. Tax evasion schemes, which are the illegal attempt to reduce taxes, usually through deliberate omission or incorrect reporting, may also take advantage of tax havens with little or no financial reporting. Such schemes became a major issue for governments worldwide during the 2008 recession. Responses to this issue began when the United States introduced the Foreign Account Tax Compliance Act (FATCA) in 2010, and were greatly expanded by the OECD's Common Reporting Standard (CRS), a new international system for the automatic exchange of tax information, to which around 100 jurisdictions have committed. For some taxpayers, CRS is already "live"; for others it is imminent. The goal of this worldwide exchange of tax information is tax transparency, and has aroused concerns about privacy and data breaches due to the sheer volume of information to be exchanged. Expanded Worldwide Planning (EWP) is an element of international taxation created in the wake of tax directives from government tax authorities after the worldwide recession beginning in 2008. At the heart of EWP is a properly constructed Private placement life insurance (PPLI) policy that allows taxpayers to use the regulatory framework of life insurance to structure their assets. These assets can be located anywhere in the world and at the same time can be brought into compliance with tax authorities worldwide. EWP also brings asset protection and privacy benefits that are set forward in the six principals of EWP.