Кіріспе

Мистицизмге ғылыми көзқарас мистицизмнің типологиясын және мистикалық күйлерді түсіндіруді қамтиды. 19 ғасырдан бері мистикалық тәжірибе ерекше түсінік ретінде қалыптасты. Ол «мистицизммен» тығыз байланысты, бірақ тәжірибелік жаққа ғана баса назар аударады, ол өздігінен немесе адамның іс-әрекеті арқылы туындаған болса да, ал мистицизм тек мистикалық тәжірибелерді тудырумен ғана шектеліп қоймайды, сонымен қатар адамның өзгеруіне бағытталған кең ауқымды тәжірибелерді де қамтиды. «Интровертті мистицизм» деп аталатын нәрсенің мәні туралы ұзақ пікірталас жүріп келеді. Көп жылдық дәстүрді ұстанатындар осы мистицизмді жалпыға ортақ деп санайды. Периниализмнің танымал түрі әртүрлі мистикалық дәстүрлерді бір әмбебап трансцендентальді шындыққа сілтеме жасайтын нәрсе ретінде қарастырады, ал осы тәжірибелер сол шындықтың дәлелі болып табылады. Бұл тұрақты көзқарас «ғалымдар тарапынан көбінесе қабылданбайды», бірақ «оның танымалдылығы жоғалған жоқ». Оның орнына 1970 жылдары конструкционистік көзқарас басымдыққа ие болды, ол мистикалық тәжірибелердің бұрыннан бар анықтамалық жүйелер арқылы жүзеге асырылатынын, ал атрибуциялық тәсіл нақты оқиғаларға тағайындалатын (діни) мағынаға назар аударады. Нейрологиялық зерттеулер мидың қай аймақтары «мистикалық тәжірибе» деп аталатын процеске қатысатынын анықтауға тырысты, және осылайша, уақытша бөлік (temporal lobe) маңызды рөл атқарады деп жиі айтылады, бұл Вилаянур Рамачандранның 1998 жылғы «Мидағы көлеңкелер» кітабындағы тұжырымдамаларға байланысты болуы мүмкін. Мистикалық және зерделі дәстүрлерде мистикалық тәжірибелер өзіндік мақсат емес, өзін-өзі өзгертудің үлкен жолының бір бөлігі болып табылады.

Алғашқы зерттеулер

Тоғызыншы және жиырмасыншы ғасырлардағы зерттеушілер мистикалық тәжірибенің тарихи және психологиялық сипаттамалық талдауын жүргізуді, оның мысалдарына ден қойып, түрлеріне жіктеуден бастады. Алғашқы көрнекті мысалдардың қатарында – Уильям Джеймстің «Діни тәжірибелердің алуантүрлігі» (1902); Эдвард Карпентердің (1892) және психиатр Ричард Бэктің (1901 ж. «Космикалық сана» кітабында) «космостық сана» терминін зерттеуі; Ромен Роландтың (1927) «океандық сезім» анықтамасы және оны Фрейдтің зерттеуі; Рудольф Оттоның «нуминозды» (1917) сипаттамасы және оны Юнгтың зерттеуі; Фридрих фон Хюгельдің «Діннің мистикалық құрамы» (1908); Эвелин Андерхиллдің «Мистицизм» (1911) еңбегі; Алдоус Хакслидің «Мәңгілік философия» (1945) еңбегі бар.

Р. С. Зейнер табиғи және діни мистика

Р. С. Зейнер мистицизмнің үш негізгі түрін ажыратады: теистік, монистік және паненхеникалық ("барлығы бірінде") немесе табиғи мистицизм. Теистік санатка яһуди, христиан және ислам мистикасының көптеген түрлері, сондай-ақ кейбір индуисттік мысалдар, мысалы Рамануджа және Бхагавад-гита кіреді. Зейнердің сөзіне сүйенсек, монистік тип – материалдық және психикалық әлемнен оқшауланған жандағы бірлік сезіміне негізделген, ол ерте буддизм және Самкхья, Адвайта Веданта сияқты индуист мектептерін қамтиды. Табиғат мистицизмі – «барлық нәрседегі Табиғаттың сезімі немесе барлық нәрсенің біртұтас екендігінің сезімі», мысалы, Дзен буддизмі, даосизм, көптеген Упанишадтар және американдық трансцендентализмі осы санатқа жатады. Екінші «монистік» бағытта Зейнер Самкхьяның, тарихи Будданың және түрлі гностик секталардың дуалистік «оқшаулану» идеалы мен Адвайта Ведантаның дуализмсіз ұстанымы арасында нақты шекара салады. Біріншілерінің пікірінше, жеке рухани монадтың (жанның) денемен бірігуі – «табиғи емес жағдай, ал құтқарылу – мәңгілік бақытта өзін бағалайтын өзінің табиғи «ұлы оқшаулануына» оралудан тұрады». Ал екінші көзқарас «жеке» жанды Барлықпен теңестіреді, осылайша дуализмді жоққа шығарады: «сен – осы». Зейнер теистік мистицизмді Құдайға құрмет көрсетуі және оның күшті моральдық императиві болғандықтан, басқа екі санатка қарағанда жоғарырақ деп санайды. Зейнер Алдус Хакслидің көзқарастарына тікелей қарсы тұрады. Зейнердің пікірінше, табиғи мистикалық тәжірибелердің құндылығы төмен, себебі олар қайырымдылық пен мейірімділікке тікелей жетелемейді. Зейнер табиғат мистицизміндегі, оның ойынша, нарциссистік бейімділіктерді сынап-қадімдейді. Паден Зейнерді «теологиялық зорлық-зомбылық» жасады деп сынады, оның тәсілі теистік емес дәстүрлерді «Зейнердің либералды католицизмін басымдыққа қоятын шеңберге сығып тастайды». Дегенмен, Зейнердің басқа көптеген еңбектерінен (мысалы, «Біздің жабайы Құдайымыз», «Дзен, есірткі және мистицизм», «Кездейсоқ уақытта», «Индуизм») мұндай сынның әділетсіз екені көрінеді.

Уолтер Т. Стейс экстравертті және интровертті мистика

Захнерді сондай-ақ Уолтер Теренс Стейс өзінің "Мистицизм және философия" (1960) атты кітабында осыған ұқсас негізде сынға алды. Стейс діни дәстүрлер арасындағы доктриналық айырмашылықтар мистикалық тәжірибелерді мәдени салыстыру кезінде тиімсіз критерийлер деп санайды. Стейс мистиканың түсіндіру емес, қабылдау процесінің бөлігі екенін, яғни мистикалық тәжірибелердің бірлігі сезіледі және тек содан кейін қабылдаушының фондық біліміне сәйкес түсіндіріледі деп аргументтейді. Бұл бір құбылыстың әртүрлі интерпретациялануына алып келуі мүмкін. Атеист бірлікті "эмпирикалық мазмұндан босатылған" деп сипаттаса, діншіл адам оны "Құдай" немесе "Илаһи" деп сипаттауы мүмкін. "Мистицизм және философия" еңбегінде Стейстің басты сұрақтарының бірі – барлық мистикалық тәжірибелерге ортақ белгілердің жиынтығы бар ма деген сұрақ. Діни мәтіндерді зерттеу негізінде, ол оларды жеке тәжірибелердің феноменологиялық сипаттамалары ретінде қарастырды және оккульттік құбылыстарды, көріністерді және дауыстарды ескермей, Стейс мистикалық тәжірибенің екі түрін ажыратты: экстраверттік және интроверттік мистицизм. Ол экстраверттік мистицизмді әлемдегі бірлік тәжірибесі ретінде сипаттайды, ал интроверттік мистицизм – "қабылдау объектілерінен айырылған бірлік тәжірибесі; бұл әдепкі бойынша 'ешнәрселік' тәжірибесі". Экстраверттік мистицизмдегі бірлік – қабылдау объектілерінің толықтығымен. Қабылдау үздірілмей тұрса да, "бірлік сол әлем арқылы жарқырайды"; интроверттік мистицизмдегі бірлік – таза санамен, қабылдау объектілерінен айырылған, "таза біртұтас сана, онда әлем және көптік туралы хабар толығымен жойылады". Стейс бойынша, мұндай тәжірибелер мағынасыз және интеллектуалды емес, толыққанды "барлық эмпирикалық мазмұнның жойылғандығы" күйінде.

+ 1-кесте: Стейс (1960) бойынша экстраверттік және интроверттік мистикалық тәжірибелердің ортақ белгілері Экстраверттік мистикалық тәжірибелердің ортақ белгілері Интроверттік мистикалық тәжірибелердің ортақ белгілері 1. Бірлік көрінісі – барлық нәрсе Бір 1. Біртұтас сана; Бірі, Бос; таза сана 2. Бірдің барлық нәрседегі ішкі субъективтілік немесе өмір ретінде нақты түсінігі 2. Ғарыштық емес, уақытқа қатысты емес 3. Объективтілік немесе шындық сезімі 3. Объективтілік немесе шындық сезімі 4. Құдайға шүкіршілік, тыныштық және бейбітшілік 4. Құдайға шүкіршілік, тыныштық және бейбітшілік 5. Киелі, қасиетті немесе илаһи сезім 5. Киелі, қасиетті немесе илаһи сезім 6. Парадоксалдылық 6. Парадоксалдылық 7. Мистиктер оны сөзбен жеткізуге болмайтын деп санайды 7. Мистиктер оны сөзбен жеткізуге болмайтын деп санайды.

Стейс соңында әр түрлі мистикалық тәжірибе үшін жеті ортақ белгінің жиынтығы бар екенін, олардың көпшілігі екі типтің арасында кездесетінін айтады. Стейс сондай-ақ экстраверттік мистикалық тәжірибелер интроверттік мистикалық тәжірибелерге қарағанда төмен деңгейде екенін көрсетеді. Стейстің "интроверттік мистицизм" және "экстраверттік мистицизм" категориялары Рудольф Оттоның "ішкі тексеру мистицизмі" және "бірлік көрінісі" ұғымдарынан туындаған. Уильям Уэйнрайт экстравертті мистикалық тәжірибенің төрт түрін және интровертті мистикалық тәжірибенің екі түрін ажыратады. Мистицизм және философия туралы оның ықпалды басылымдары сериясынан Стивен Т. Кацтан, ал діни тәжірибе (1985) еңбегінен Уэйн Праудфуттан сын келді. Массон мен Массон Стейсті "жасырын алғышартты" пайдаланғаны үшін сынады, атап айтқанда, мистицизм ғылым мен логикаға теңесетіндей әлем туралы дұрыс білім бере алады. Джейкоб ван Белзен де Худқа ұқсас сынды айтты, ол Худтың мистикалық тәжірибелерде ортақ өзектің бар екендігін растағанын, бірақ мұндай ортақ өзектің бар екендігін болжайтын тестке негізделгенін атап өтті, "Стейстің Стейс тұжырымдамасын тексеру үшін қолданылатын құрал Стейске тәуелсіз емес, оған негізделген". Белзен сондай-ақ діннің өз алдына тұрмайтынын, бірақ оның мәдени контекстке енгенін және оны ескеру қажеттігін атап өтті. Осы сынға жауап ретінде Худ және т.б. дін зерттеуіндегі универсалистік тенденциялар "әдетте сенім немесе мистицизмнің мәдени қарастырылуынан алынған индуктивті жалпылауларға негізделген" дейді, Стейс мистикалық көріністің көрінісі ретінде таныған мәтіндерді іздегенін және олардан өзінің әмбебап өзегін жасағанын айтады. Сондықтан Худ Белзеннің "элементтер алдын ала болжалданғаны туралы мәлімдемесі дұрыс емес" деген қорытындыға келді.

Мистикалық тәжірибе

"Мистикалық тәжірибе" термині "діни тәжірибе", рухани тәжірибе және қасиетті тәжірибе" терминдерімен мағынасы жақын болып табылады. "Діни тәжірибе" – діни көзқарас аясында түсіндірілетін жеке тәжірибе. Бұл ұғым 19 ғасырда Батыс қоғамындағы рационализмнің күшеюіне қарсы тұру мақсатымен пайда болды. Уэйн Праудфут "діни тәжірибе" ұғымының бастауын неміс дінтанушысы Фридрих Шлейермахерге (1768–1834) жатқызады, ол діннің шексіздік сезіміне негізделгенін айтқан. Шлейермахер дінді ғылыми және секулярлық сынға қарсы қорғау үшін "діни тәжірибе" ұғымын қолданды. Бұл ұғымды көптеген дінтанушылар қабылдады, олардың ішінде Уильям Джеймс ең әсерлісі болды. "Мистикалық тәжірибе" деген қазіргі заманғы түсінікке әртүрлі Батыс және Шығыс қозғалыстары ықпал етті және оны қалыптастырды, мысалы, мәңгілік философия, трансцендентализм, универсализм, теософиялық қоғам, жаңа ой, неоведанта және буддалық модернизм.

Уильям Джеймс

Уильям Джеймс өзінің "Діни тәжірибелердің алуан түрлілігі" атты еңбегінде "діндік тәжірибе" терминін кеңінен қолданды. Джеймс жазды: Бұл кітап діни немесе мистикалық тәжірибе туралы классикалық зерттеу болып табылады және "діндік тәжірибе" туралы академиялық және халық арасындағы түсінікке терең ықпал етті. Меркурдың сөзіне сәйкес, транс күйінде сананың қалыпты функциялары уақытша тоқтатылады, транс тәжірибелері әдеттегі бағалаулар арқылы сүзгіленбейді және нақты әрі шын болып сезіледі. Стейс және Форман сияқты ғалымдар көріністерді, өлімге жақын тәжірибелерді және парапсихологиялық құбылыстарды мұндай "ерекше психикалық күйлерден" шығарып тастауға бейімделген, ал бірлік сезіміне кенеттен келу тәжірибелеріне назар аударды, бірақ неврологиялық тұрғыдан олардың бәрі байланысты болып көрінеді.

Тұрақтылық, конструкционизм және контекстуализм

19 және 20 ғасырларда мистикалық тәжірибелер туралы ғылыми зерттеулерде "мистикалық тәжірибе" туралы әңгіме басым болды, бұл тәжірибелік жаққа толық назар аударатын, ол өздігінен туындаған немесе адамның әрекеттерінен шақырылған болатын. Тұрақтылықты жақтаушылар әртүрлі тәжірибелік дәстүрлерді бір ғана жалпы трансценденттік шындыққа сілтеме ретінде қарастырады, ал осы тәжірибелер сол шындықтың дәлелі болып табылады. Осы көзқарас бойынша мистикалық тәжірибе жекешелендіріледі, олар пайда болған жағдайдан ажыратылады. Уильям Джеймс өзінің "Діни тәжірибелердің алуан түрлері" атты еңбегінде осы тұрақты көзқарасты және жеке тәжірибені діни шындықтарды растау ретінде кеңінен танымал етуде маңызды рөл атқарды. Эссенциалистік модель мистикалық тәжірибенің социомәдени, тарихи және діни жағдайға тәуелсіз екенін, ал барлық мистикалық тәжірибенің мәні бойынша бірдей екенін көрсетеді. Осы "жалпы негізгі тезис" бойынша, әртүрлі сипаттамалар бір-біріне ұқсас, тіпті бірдей тәжірибелерді жасыра алады.

Тұрақтылықты жақтаушылардың басты өкілдері – Уильям Джеймс, Р.С. Зейнердің теистік және монистік мистицизм арасындағы айырмашылығына жауап ретінде интровертті және экстравертті мистицизмді ажырататын Уолтер Теренс Стейс, Хастон Смит және "Мистицизм шкаласын" пайдаланып эмпирикалық зерттеулер жүргізген Ральф В. Худ болды, бұл шкала Стейстің моделіне негіделген. 1960 жылдардан бері әлеуметтік конструкциялизм мистикалық тәжірибелердің "көптеген түрлі тәжірибелердің отбасы" екенін, оларға көптеген түрлі діни және діни емес мистикалық есептер кіретінін дәлелдеді. Конструкционистер мистикалық тәжірибелердің мистиктерге таныс идеялар, символдар және тәжірибелер арқылы толықтай құрылатынын, ал тәжірибе "мистиктің әкелетін және қалыптастыратын" ұғымдарымен қалыптасатынын айтады. Басқаша айтқанда, мистик не сезінеді, оның күтулері мен тұжырымдамалық негіздерімен анықталады. "Жалпы негізгі тезисті" сынаушылар конструкционистік көзқарастың басты өкілі Стивен Т. Кац екенін айтады, ол бірқатар жарияланымдарында конструкционистік тәсілді өте ықпалды және убедительный етіп көрсетті. Тұрақты көзқарас "ғалымдар тарапынан көбінесе қабылданбайды", бірақ "оның танымалдылығы жоғалған жоқ". Контексттік тәсіл кең таралған тәсілге айналды және мистикалық тәжірибелердің тарихи және мәдени жағдайын ескереді.

Стивен Кац конструкционизм

1960 жылы Уолтер Стейстің маңызды кітабынан кейін мистика философиясы көп назар алмады. Бірақ 1970-ші жылдары Стивен Кац жалпыға ортақ "мәңгілік" тұжырымдамасына қарсы, әр мистикалық тәжірибенің ерекшелігі туралы пікірді қайта жақтандырды. Ол жиі сілтеме жасалатын сөзінде былай деді:

Кацтың (1978) пікірінше, Стейстің типологиясы "әлдеқайда шектеулі және тұрақсыз", мистикалық тәжірибенің күрделігі мен әртүрлілігін "дұрыс емес санаттарға" сығып тастайды. Кацтың сөзінше, Стейс тәжірибе мен түсіндіру арасындағы айырмашылықты байқамайды, сонымен қатар мұндай тәжірибені "мистикалық" деп тануға байланысты эпистемологиялық мәселелерді де, ал осы тәжірибелерге қандай тұжырымдамалық негіз жетекшілік етеді және оларды қалыптастырады деген маңызды сұрақтарды да елемейді. Кац сондай-ақ Стейс сипаттамалық тілдегі ұқсастықтың тәжірибедегі ұқсастыққа нұсқауы мүмкін деген болжамды қабылдамайды. Кацтың айтуынша, сипаттамаларды және олардың контекстін мұқият зерттеу осы тәжірибелердің бірдей емес екенін көрсетеді. Кац сонымен қатар Стейс бір нақты мистикалық дәстүрді жоғарырақ және үлгілік деп есептейтінін, ал Кац редукционизмді қабылдамай, Құдайды Құдай ретінде, ал Нирвананы Нирвана ретінде қалдырады. Паденнің сөзінше, Кац тәжірибе мен оның интерпретациясы арасындағы айырмашылықты жоққа шығарады. Кац тәжірибенің өзінің мистиктің мәдени және діни фонмен шартталғанын, ал емес сипаттаманы айтады. Кацтың пікірінше, таза немесе аралықсыз тәжірибе болуы мүмкін емес. Бірақ Лейбельманның айтуынша, Кац тәжірибе аралықсыз бола алмайды демеген; ол тәжірибе туралы тұжырымдамалық түсінік аралықсыз бола алмайды және ол мәдени шартталған түсініктерге негізделгенін айтқан. Лейбельманның сөзінше, Кацтың аргументін дұрыс түсінбеу кейбіреулерді "таза сана оқиғаларының" шынайылығын қорғауға итермеледі, бірақ бұл мәселе емес. Лейбельман сондай-ақ мистиктің интерпретациясы қатысы жоқ бақылаушының интерпретациясынан гөрі дұрыс немесе анық болуы міндетті емес екенін атап өтті.

Роберт Форман таза сана оқиғасы

Роберт Форман Катцтың көзқарасын сынап, мистикалық тәжірибелерді баяндайтын қарапайым адамдар осы тәжірибеде олардың бұрынғы түсінік аясында сипаттау мүмкін емес, мүлдем жаңа сана нысаны пайда болатынын көбінесе байқайтынын айтты. Ньюберг болса, кез келген құрылымдық қалыптастырудан бос "таза сана құбылысының" болуын көрсететін неврологиялық дәлелдер бар екенін мәлімдеді.

Ричард Джонс конструктивизм, антиконструктивизм және перенниализм

Ричард Х. Джонс «конструктивизм» мен «мәңгілікшілдік» арасындағы даудың дұрыс қойылмағанын айтады. Ол «антиконструктивизм» мен «мәңгілікшілдік» арасында ерекшелік жасайды: конструктивизмді мистикалық доктриналардың қатынасы туралы мәңгілікшілдік философиясына жүктемей, мистикалық тәжірибелердің белгілі бір түріне қатысты жобауға болмайды. Конструктивизм мен антиконструктивизм – мистикалық тәжірибелердің өзінің мәнісі, ал мәңгілікшілдік – мистикалық дәстүрлер мен олардың ұстанатын доктриналары туралы мәселе. Адам мистикалық тәжірибелердің мәнісі туралы конструктивизмді барлық мистикалық тәжірибелер бір мәдени «мәңгілік шындықты» ашады деген талапсыз да жобауы мүмкін. Антиконструктивистер конструктивистердей контекстуализмді жақтауы мүмкін, ал мәңгілікшілдер мистикалық тәжірибені мистиктердің мәдени ортасымен қарастыру қажеттілігін жобамайды, себебі барлық мистиктер бірдей әмбебап шындықты айтады.

Контекстуализм және атрибуция теориясы

Мистикалық тәжірибенің теориялық зерттеуі, тәжірибеге негіделген, жекешелендірілген және мәңгілік көзқарас бағытынан, контекстуалдық және эмпирикалық бағытқа қарай өзгерді. Контекстуалдық тәсіл, конструкционизм мен атрибуция теориясын да қамтиды, тарихи және мәдени контексті ескереді.

Неврологиялық зерттеулер

Қазіргі таңда мистиканы ғылыми тұрғыдан зерттеу екі бағытқа қатысты: мистикалық тәжірибелердің неврологиялық негіздерін және оларды тудыратын факторларды анықтау, сондай-ақ медитацияның күшін дәлелдеу. Мистикалық тәжірибелер мен неврологиялық белсенділік арасындағы байланыс анықталды, бұл тәжірибелердің негізгі орны ретінде уақытша бөлікті көрсетеді, ал Эндрю Б. Ньюберг пен Юджин Г. д'Аквили маңдай бөлігіне де назар аударды. Жақындағы зерттеулер әдепкі режимдегі желінің маңыздылығын көрсетуде.

Соңғы жағы

Соңғы ми бөлігі "Мен" сезімін тудырады және сезім мүшелерінің қабылдауына таныс немесе жат сезім береді, сондай-ақ осындай тәжірибелерден туындайтын тұлғаның өзгеруіне. Девхерст пен Беард (1970) сопақша бөлік эпилепсиясы (TLE) бар науқастардың дінге кенеттен келген алты жағдайын сипаттады. Олар бұл жағдайларды бірнеше батыс әулиелерінің кенеттен дінге келуімен байланыстырды, олар эпилепсиямен ауырған немесе ауырған болуы мүмкін. Девхерст пен Беард түрлену тәжірибесінің бірнеше аспектілерін сипаттады және нақты бір механизмді жақтамады. Норман Гешвинд 1970 және 1980 жылдары сопақша бөлік эпилепсиясына байланысты мінез-құлық өзгерістерін сипаттады. Гешвинд қазір Гешвинд синдромы деп аталатын шектен тыс діндарлықты қамтитын жағдайларды сипаттады, ал синдромның кейбір аспектілері кейбір діни тұлғаларда, әсіресе шектен тыс діндарлық пен гиперграфияда (артық жазу) анықталды. Гешвинд бұл "интерикталдық тұлғалық бұзылысын" неврологияға енгізді, сопақша бөлік эпилепсиясы бар науқастарға тән ерекше тұлғалық қасиеттерді сипаттады. Сыншылар бұл қасиеттер кез келген аурудың салдары болуы мүмкін екенін және сопақша бөлік эпилепсиясы бар науқастарды сипаттау үшін жеткілікті емес екенін атап өтті. Нейропсихиатр Питер Фенвик 1980 және 1990 жылдары оң сопақша бөлік пен мистикалық тәжірибе арасындағы байланысты тапты, бірақ патология немесе мидың зақымдануы осы тәжірибелердің көптеген себептерінің бірі ғана екенін анықтады. Ол сопақша бөлік эпилепсиясы бар діни тұлғалар туралы бұрынғы есептерге күмән келтірді, "1980 жылға дейін әлемдік ғылыми әдебиетте экстаздық аура мен сопақша бөлік эпилепсиясының өте аз нақты мысалдары жарияланған" деп атап өтті. Фенвикке сәйкес, "Сопақша бөлік эпилепсиясы және патология туралы ертеректегі есептер, сондай-ақ мистикалық және діни күйлерге қатыстылығы, авторларының ынтасынан гөрі сопақша бөлік жұмысының табиғатын ғылыми тұрғыдан түсінуге көбірек қарыздар болуы мүмкін". Эпилепсиямен ауыратын науқастарда діни сезімнің күшті болуы сирек кездеседі. Радакришнанның айтуынша, "егер дін философиясы ғылыми болатын болса, ол эмпирикалық болуы керек және діни тәжірибеге негізделген болуы керек". Ол бұл эмпиризмді Ведаларда көрініс тапқан: "Ришилердің шындықтары логикалық ойлаудың немесе жүйелі философияның нәтижесі ретінде дамыған жоқ, олар рухани сезімнің, дриштидің немесе көрудің өнімдері. Ришилер - Ведаларда жазылған шындықтардың авторлары емес, олар өздерінің өмірлік рухын ғаламдық рух деңгейіне көтеріп, мәңгілік шындықтарды ажырата алатын көрушілер. Олар өздерінің ізбасарларынан гөрі әлемде көп нәрсені көрген рухтар әлеміне зерттеуші алғашқы ғалымдар. Олардың айтқандары уақытша көрініске емес, тұрақты өмір мен күштің үздіксіз тәжірибесіне негізделген. Ведалар ең жоғары билік деп есептелгенде, бұл барлық биліктің ең талапшылдығы - фактілердің билігі дегенді білдіреді". Бұл ұстаным Кен Уилбердің пікірін қайталайды: "Бізде әлемнің ұлы мистикалық даналары түрінде өте дамыған және жетілген тұлғалардың тамаша халқы болуы мүмкін (Маслоудың зерттеулерімен қолдалады). Сондықтан, біз нағыз мистикалық дана адам дамуының ең жоғары сатыларын білдіреді деп есептейік - ол адамзаттың өзі маймылдардан асып түсетініндей, қалыпты және орташа адамзаттан жоғары. Бұл бізге "сананың ең жоғары деңгейіне" жақын үлгі береді - "үстіңгі саналық күй" сияқты. Сонымен қатар, мистикалық даналардың көпшілігі өздерінің үстіңгі саналық әлемге көшу кезеңдері мен қадамдары туралы егжей-тегжейлі жазба қалдырды. Яғни, олар бізге сананың ең жоғары деңгейі мен үстіңгі сана туралы ғана емес, сонымен қатар оған дейінгі барлық аралық деңгейлер туралы да айтады. Егер біз осы жоғары сатыларды алып, оларды батыс психологиясы мұқият сипаттаған және зерттеген төменгі және орта сатыларға / деңгейлерге қоссақ, онда біз сана спектрінің өте теңдестірілген және жан-жақты моделіне жетеміз". "Why God Won't Go Away" кітабы дін ғалымдарынан көп назар алмады. Бұлкелидің айтуынша, "Ньюберг пен Д'Аквили соңғы жарты ғасырдағы сыншыл ғалымдардың адам табиғаты мен тәжірибесі туралы универсалистік талаптарды күмәнге ұшырату туралы білмейтіндей көрінеді". Мэтью Дей сондай-ақ "діндік тәжірибе" нейрологиялық негізін табу "діннің берік теориясына тіпті жақындамайды" деген оқшауланған жайт екенін жазады.

Әдетті режімдегі желі

Соңғы зерттеулер рухани және өзін-өзіңнен асып түсу тәжірибесінде әдепкі режим желісінің маңызды екенін көрсетті. Оның функциялары, ішкі санаға қатысты және өзіне-өзінің хабардар болуымен байланысты, ал медитация кезіндегі және галлюциногендерді қолдану арқылы жүргізілген жаңа бейнелеу эксперименттері осы желінің белсенділігінің төмендеуін көрсетеді. Бұл фактіге сүйене отырып, кейбір зерттеулер өзін-өзі жоюдың ықтимал нейрокогнитивтік механизміне тоқталады, бұл кейбір мистикалық құбылыстарда байқалады.

Рухани даму және өзін-өзі өзгерту

Мистикалық және зерделі дәстүрлерде мистикалық тәжірибелер өзіндік мақсат емес, олар өзін-өзі өзгертудің үлкен жолының бір бөлігі. Мысалы, Дзен буддалық тәлім кеншомен аяқталмайды, алайда түсінікті тереңдету және оны күнделікті өмірде іске асыру үшін практика жалғастырылуы тиіс. Кеншоның бастапқы түсінігін тереңдету үшін шикантаза және коандарды зерттеу қажет. Бастапқы түсініктен кейінгі біртіндеп тереңдеу және жетілудің осы жолы Линдзи Исюанның "Үш құпия қақпасы", "Бес дәреже", Хакуиннің "Білудің төрт жолы" және "Он өгізді отарлау суреттері" арқылы бейнеленген, олар жолдың қадамдарын көрсетеді.