Кіріспе

Жойылған бауырымен жорғалаушылар түрі

Cetiosaurus (,/s//iː//t//i//oʊ/'/s//ɔːr//ə//s//, /,/s//iː//ʃ//i// /) – грек тіліндегі keteios/κήτειος ("теңіз монстры", кейін "кит") және sauros/σαυρος ("бауырымен жорғалаушы") сөздерінен алынған, "кит бауырымен жорғалаушысы" деген мағынаны білдіреді. Бұл Орта юра кезеңінен, шамамен 168 миллион жыл бұрын қазіргі Ұлыбритания аумағында өмір сүрген шөп жейтін савропод динозаврының туысы. Cetiosaurus 1842 жылы сүйектері алғаш рет сипатталған савропод болды және Англияда табылған ең толық савроподтың үлгісі. Ол осылай аталуына себебі, оны сипаттаған сэр Ричард Оуэн оның теңізде мекендейтін жаратылыс, бастапқыда өте ірі крокодил деп ойлаған және оны құрлықта өмір сүретін динозавр деп танымаған. Алғашқы сипаттаманың нәтижесінде көптеген түрлер осы туысқа жатқызылды, соңында он сегіз түр анықталды. Олардың көпшілігі қазір басқа туыстарға жатқызылды немесе нашар қазба материалдарына негізделген күмәнді атаулар деп есептеледі. Бұл бастапқы типтік түр, Cetiosaurus medius үшін де дұрыс, сондықтан 2014 жылы C. oxoniensis ресми түрде жаңа типтік түр деп жарияланды. C. oxoniensis 1868 жылдан бастап табылған үш толыққанды үлгіге негізделген. Олардың құрамында бас сүйегінен басқа барлық сүйектер бар. Cetiosaurus oxoniensis – төрт аяқты, ұзын мойынды, кішкентай басты шөп жейтін жануар. Оның құйрығы мен мойны көптеген савроподтарға қарағанда қысқа болды. Алдыңғы аяқтары салыстырмалы түрде ұзын болды. C. oxoniensis-тің шамамен ұзындығы және салмағы болған деп есептеледі.

Алғашқы табылған жерлер

Cetiosaurus – Cardiodon тісті тұқымдасын есептемегенде, ең алғаш ашылып, аталған савропод және Англиядан танымал савропод. Жылдар бойы Cetiosaurus тұқымына савропод динозаврларының бірнеше тобына жататын көптеген түрлер жатқызылды. Осылайша, бұл тұқым әдеттегі "қалдық себет" таксоны болып саналды. Cetiosaurus-қа жатқызылған қазба қалдықтары көбінесе Англияда, сондай-ақ Франция, Швейцария және Мароккода табылған. 1842 жылы Оуэн осы тұқымның екі түрін атады: Cetiosaurus hypoolithicus және Cetiosaurus epioolithicus. Түрлердің атаулары оолиттік қабаттар деп аталатын қабаттардың астында (hypo) немесе үстінде (epi) табылғандығын көрсетеді. Бірінші түр Кингдонның материалдарына, ал екіншісі Йоркширдегі Уайт Набтан табылған омыртқалар мен метакарпальдарға негізделген. Жарияланымда жеткілікті сипаттама болмағандықтан, бұл түрлер көбінесе nomina nuda деп есептеледі. 1849 жылы белгілі болғандай, бұл сүйектердің кейбіреуі сауропод емес, Iguanodontidae тұқымдасына жатады. Сол жылы Александр Мелвилл мәселені шешуге тырысып, C. brevis-тің нағыз савропод материалдарын Cetiosaurus conybeari деп атады, бірақ осылайша бұрынғы атаудың кішігірім объективті синонимін жасады.

Cetiosaurus oxoniensis (қазақша: "Көлік құс")

1868 жылдың наурыз айында Блетчингдон маңындағы жұмысшылар сауроподтың оң жамбас сүйегін тапты. 1869 жылдың наурызынан 1870 жылдың маусымына дейін профессор Джон Филлипс осы жерді одан әрі зерттеу барысында Батондық қабаттан үш қаңқа мен қосымша сүйек материалдарын тапты. 1871 жылы ол осылардың негізінде екі түрді атады: Cetiosaurus oxoniensis (алғашқыда Ceteosaurus Oxoniensis деп жазылған) және Cetiosaurus glymptonensis. "Оксониенсис" Оксфордқа, ал "глимптоненсис" Глимптонға сілтеме жасайды. 1870 жылы Томас Хаксли Филипстің хатын жариялады, онда ол OUMNH J13617 нөмірімен тіркелген, бұрын Блетчингдоннан табылған сол жамбас сүйегіне негізделген Cetiosaurus giganteus деп атады; аталған хатта сипаттама болмағандықтан, бұл номен нудум болып табылады. Толық емес қазба ұзын және 1985 жылдан бері Лестер мұражайы мен өнер галереясында қойылған. Динозаврдың құрылымдық тұрғыдан жақсы сақталған бөліктері ғана көрсетіледі, ал күңгірт бөліктері басқа жерде сақталады. Көрмеде көрінетін көптеген заттар – нақты динозавр емес, оның көшірмесі (бейнелеуі). Көрмедегі модельдің омыртқа бағанасында он төрт мойын омыртқасы, он арқа омыртқасы, бес сакраль және шамамен елу қаудаль омыртқасы бар. 2010 жылы бұл жеке тұқымға бөлінді. 1905 жылы Артур Смит Вудворд Халкедің 1887 жылғы Ornithopsis leedsii атауын Cetiosaurus leedsi деп өзгертті. Бүгінде бұл көбінесе nomen dubium деп есептеледі. Егер бұл түр Cetiosaurus тұқымымен байланысты болса, онда оның атауы Cardiodon болар еді, себебі осы атауға басымдық беріледі. 2003 жылы Апчерч пен Мартин осы тұжырымды қабылдамады. Титондық қабаттарда табылған. Алайда 1903 жылы ол оның плиозаврид екенін мойндауға мәжбүр болды. 1880 жылы Саваж тағы бір түрді атады: Cetiosaurus philippsi. 1955 жылы Альберт Феликс де Лаппарент Батондық кезеңге жататын Эль-Мерс формациясынан Мароккода табылған үш қаңқаға сүйене отырып, Cetiosaurus mogrebiensis деп атады. Бұл атау Мағрибті білдіреді. Бүгінде бұл кейде жарамды таксон ретінде қарастырылады, бірақ Cetiosaurus тұқымына жатпайды. Швейцария материалдарына негізделген Cetiosaurus түрі де болған. 1932 жылы Фридрих фон Хуэне Хюненің 1922 жылғы Ornithopsis greppini атауын Cetiosaurus greppini деп өзгертті. Бүгінде бұл nomen dubium деп есептеледі. 2020 жылы C. greppini жаңа Amanzia тұқымдасына жатқызу ұсынылды.

Типтік түр мәселесі

Принципі бойынша, әрбір туыс үшін типтік түрді көрсету қажет, ол оның түрін анықтау үшін қызмет етеді. Дәстүрлі түрде C. medius Cetiosaurus туысының типтік түрі саналды. 1888 жылы Ричард Лайдеккер C. oxoniensis түрін типтік түр ретінде ресми түрде бекітті, бірақ қазіргі ICZN ережелері бойынша бастапқы автордың, яғни Оуэннің атынан аталған түрлердің бірі таңдалуы тиіс. 2003 жылы Пол Апчерч пен Джон Мартин C. "hypoolithicus" және C. "epioolithicus" түрлері номина нұда болғандықтан қолданылмайтынын анықтады. Оуэннің 1842 жылғы екінші мақаласында аталған төрт түрдің ішінде – C. brevis, C. brachyurus, C. longus және C. medius – тек C. brevis ғана nomen dubium емес. Олардың түсіндіруінше, C. brevis типтік түр болып табылады. Егер бұл қорытынды дұрыс болса, ол үлкен таксономиялық тұрақсыздыққа алып келер еді, себебі Pelorosaurus туысы оның қазбаларына негізделген және сауроподтың мүлдем басқа түрі ретінде танылған. Сондықтан Upchurch & Martin ICZN-ге типтік түрді C. oxoniensis түріне өзгертуді ұсынды, ол Cetiosaurus туысымен әдетте байланыстырылатын Орта Юра дәуіріндегі ең жақсы белгілі түр. C. oxoniensis-ті Cetiosaurus-тың типтік түрі етіп бекіту, Cetiosaurus атауын дәстүрлі түрде байланыстырылған жануарға сақтап қалды. Бір тіс тәжі, OUMNH J13597, түрге уақытша жатқызылды. Оның мойны денесінен ұзын емес, орташа ұзындықта болды. Құйрығы айтарлықтай ұзын, кем дегенде қырық құйрық омыртқасынан тұрады. Оның арқа омыртқалары, арқадағы сүйектері, бастапқы ауыр құрылыста, шектеулі ауа қуыстарымен, кейінгі сауроподтардың, мысалы Brachiosaurus-тың өте қуыс сүйектерінен өзгеше болды. Оның алдыңғы қолдары жоғарғы қолдарынан ұзын болды, көптеген басқа сауроподтардан айырмашылығы, нәтижесінде алдыңғы аяғы артқы аяғымен тең болды. Оның жамбас сүйегі шамамен алты фут ұзын болды. Оуэн өзінің бастапқы сипаттамаларында Cetiosaurus пен басқа сауроподтар арасындағы айырмашылықты көрсетуге батыл болған жоқ, себебі олар әлі табылмайтын еді. Енді осындай туыстар табылғандықтан, Cetiosaurus oxoniensis-тің ерекшелігі және оның жарамды таксон мәртебесі оның жаңа туынды белгілерін немесе аутапоморфияларын көрсету арқылы дәлелденуі керек. 2003 жылы Upchurch & Martin C. oxoniensis-тің бес аутапоморфиясын анықтады. Арқаның артқы омыртқалары мен алдыңғы артқы омыртқаларының жоғарғы жағында төмен, симметриялық және пирамида пішіндес тікендер бар. Барлық арқа омыртқаларының тікендерінде тікен мен диапофиз арасында тік қыр жоқ, ол жоғалған немесе тікен мен постзигапофиз арасындағы қырмен біріккен болуы мүмкін. Ортаңғы құйрықтың омыртқалары омыртқа денесінің алдыңғы бетінің жоғарғы жағында тіл тәрізді процеске ие; бұл нейрондық канал еденінің кеңеюі. Алдыңғы құйрық омыртқаларының шеврондылары төменгі ұштары көлденең емес, алдыңғы жағынан артқы жағына қарай жалпақталған біліктеріне ие. Ілияның төменгі бөлігі, оған жамбас сүйектері бекітілген, оның негізінің сыртқы бетінде үшбұрышты ойыс бар. Алайда ол бастапқыда оның динозавр екенін танымады; 1842 жылы ол Динозаврияны атағанда, Cetiosaurus кірмеді. Бұл мұндай үлкен жануар теңізде өмір сүрген болуы керек деген алдын ала пікірге байланысты болды. Оуэн крокодилдік туыстық қатынастарды болжады. 1850-ші жылдардың басында Гидеон Мантелл Пелорозаврды зерттеу нәтижесінде Cetiosaurus құрлықтағы жануар екеніне күдік білдіре бастады. Алайда бұл идея басқа ғалымдар тарапынан баяу ғана қабылданды. 1859 жылы Оуэн әлі де Cetiosaurus-ты крокодилдерге жатқызды. 1861 жылы Оуэн барлық осындай түрлерді өздерінің тобында біріктірді: Opisthocoelia. 1869 жылы Томас Хаксли Cetiosaurus динозавр екенін нақты айтты. 1888 жылы Лайдеккер Cetiosaurus-ты өзінің туысына: Cetiosauridae отбасына жатқызды. Ұзақ уақыт бойы бұл әдеттегі "примитивті" сауроподтардың үлкен, анық емес отбасы ретінде жұмыс істеді. Алайда бүгінде Cetiosaurus-тен әлдеқайда көп базальды сауроподтар белгілі. Қазіргі заманғы нақты кладистік зерттеулер Cetiosaurus oxoniensis-тің сауропод ағашындағы орны туралы бірде-бір нақты қорытындыға әкелген жоқ. Кейде Cetiosauridae табылды, бұл Cetiosaurus oxoniensis-ті үнділік Barapasaurus, Оңтүстік Американың Patagosaurus немесе африкалық Chebsaurus түрлерімен біріктіретін клад. Басқа зерттеулер дәстүрлі Cetiosauridae парафилетикалық екенін және Cetiosaurus oxoniensis-ті Eusauropoda-да базальдық, Neosauropoda-да базальдық немесе осы кладтан тыс жерде қалпына келтіретінін көрсетті.

Палеобиология

Цетиозаврмен шамамен бір дәуірде өмір сүрген басқа динозаврлар – Мегалозавр, Дюриавенатор және Процератозавр, сондай-ақ анықталмаған тиреофоралар мен паравиандар. Цетиозавр өмір сүрген орта – су тасқынына ұшыраған жазықтар мен ашық орманды жерлер. Пауыл Цетиозаврды тамақтанудағы универсал динозавр деп санады, оның мойнының орташа ұзындығы мен дене пропорциялары ескеріліп, төменгі және орташа биіктіктегі өсімдіктермен қоректенген.