Кіріспе
Игбо мифологиясындағы рух. Одинаниде (игбо: ọ̀dị̀nànị̀) ọgbanje – отбасына қасақана бақытсыздық әкелетін зұлым рух деп есептелетін термин. Игбо елінде игбангеге сенім бұрынғыдай күшті емес, бірақ әлі де сенушілер бар. Игбо тілінде оның сөзбе-сөз мағынасы – "келіп-кететін балалар". Кейде "игбанге" сөзі тәуекел немесе жалтақ балаға синоним ретінде қолданылады. Огбанге сөзі көбінесе өзгергіш ретінде аударылады, себебі олардың келті және кеңінен еуропалық мифологиядағы әуежайлықтармен ұқсастықтары бар. Кейбір теоретиктер бұл түсініктер бұрын балалардың өмірін алып кеткен (мысалы, кенеттен сәби өлімі және дүрсіл қаназ ауруы) бұрын белгісіз ауруларды түсінудің мифологиялық жолдары ретінде қызмет етеді деп болжайды, себебі отбасылардағы осы аурулардың мұрагерлігі адамдарды қатысы бар балалардың барлығы бір зұлым рухтың жаңа бейнесі деген тұжырымға әкелуі мүмкін. Дәстүр бойынша, бала туылғаннан кейін белгілі бір уақыт ішінде (әдетте, жасөспрім шаққа дейін) қасақана өлтіріліп, отбасының келесі баласына қайта туылады және бұл цикл қайталанады, бұл үлкен қайғыға әкеледі. Сондай-ақ, ọgbanje әрқашан бір жақын отбасында туады деп есептеледі; тіпті үлкен отбасында да тууы мүмкін. Огбанге жүктілік пен туу арасындағы рухтан туылуы мүмкін. Тағы бір жолы – игбанге тобымен танысу. Зұлым рухтардың "iyi uwa" деп аталатын тастары бар, оларды жасырын жерге көміп қояды. İyi uwa игбангеге адам әлеміне оралып, өзінің мақсатты отбасын табуға мүмкіндік береді. Зұлым рухтың iyi uwa-сын табу игбанге отбасына қайғы-қасірет әкелмейтінін қамтамасыз етеді. İyi uwa дін қызметкерімен қазылып алынып, жойылды. Баланың ọgbanje емес екендігі тас жойылғаннан кейін немесе анасы сәтті басқа сәбиді дүниеге әкелгеннен кейін расталады. Әйелдер жүктілік кезінде нәрестемен бірге қайтыс болады, ал еркектер әйелдің сәбиі туылмай немесе қайтыс болғанға дейін қайтыс болады. Бала қайтыс болғаннан кейін игбанге қайта оралмасын деп, оларды кесіп тастайды немесе мүжілтеді. Алайда, кейбір игбангелер денелерін мүжілтеуден қалған іздермен оралады. Кейде әйелдерді сүндеттеу арқылы зұлым рухтан құтылуға болады деп ойлаған. Мүжілген жарақаттары жоқ игбангеді анықтау кейде қиынға соғады. Баланың туған белгілері, айтқан алғашқы сөздері және қайта туған баланың мінез-құлқының ұқсастығы да оларды анықтауға көмектеседі. Отбасылар осы белгілерге көп көңіл бөледі және көбінесе баланың игбанге екенін растау үшін болжамгерге барады. Огбанге белгісі – бала жиі ауырып, жиі қиындыққа ұшырайды.
An ọgbanje is a term in Odinani (Igbo: ọ̀dị̀nànị̀) for what was thought to be an evil spirit that would deliberately plague a family with misfortune. Belief in ọgbanje in Igboland is not as strong as it once was, although there are still some believers. Its literal meaning in the Igbo language is "children who come and go". Sometimes the word ọgbanje has been used as a synonym for a rude or stubborn child. The word ọgbanje is often translated as changeling, due to the similarities they share with the fairy changelings of Celtic and broader European mythology. Some theorists have hypothesized that these conceptions serve as mythological ways of understanding what were once unknown diseases that often claimed the lives of children (such as SIDS and sickle cell disease), as the inheritance of these diseases within families may have led people to conclude that the children involved were all incarnations of the same malevolent spirit. It was believed that within a certain amount of time from birth (usually not past puberty), the ọgbanje would deliberately die and then be reborn into the next child of the family and repeat the cycle, causing much grief. It is also believed that ọgbanje are born into the same immediate family all the time; it can even be born into an extended family. Ogbanje can be born into family from a spirit between gestation and birth. Another way is by being introduced to an ọgbanje group. The evil spirits are said to have stones called iyi uwa, which they bury somewhere secret. The iyi uwa serves to permit the ọgbanje to return to the human world and to find its targeted family. Finding the evil spirits' iyi uwa ensures the ọgbanje would never again plague the family with misfortune. The iyi uwa is dug out by a priest and destroyed. The child is confirmed to no longer be an ọgbanje after the destruction of the stone, or after the mother successfully gives birth to another baby. Female ọgbanje die during pregnancies along with the baby, while male ọgbanje die before the birth or death of a wife's baby. To prevent the ọgbanje from returning after the child's death, they would be cut or mutilated. Some ọgbanje, however, were said to return bearing the physical scars of the mutilation. Female circumcision was sometimes thought to get rid of the evil spirit. Trying to identify an ọgbanje that lacks mutilation scars can sometimes be difficult. Other things that have helped families identify them are birthmarks the child had, the first words they said, and behavior similarities from the child that has been reincarnated. Families paid a lot of attention to these types of characteristics, and most of the time would go to an oracle to confirm that the child was an ọgbanje. Another sign of an ọgbanje is a child who frequently becomes very ill, or is often in trouble.
Танымал мәдениетте
Чинуа Ачебедің сыншылар жоғары бағалаған "Бұзылған әлем" (1958) романында Эзенма кейіпкері ọgbanje деп есептелді, себебі ол анасынан туған 10 баланың алғашқысы болып, нәресте кезінде қайтыс болмады. Акваке Емезидің "Таза су" (2018) романында басты кейіпкер Адада бірнеше ọgbanje кездеседі. Франческа Экуясидің Scotiabank Giller Prize жүлдесіне ұсынылған "Майлы бал, шошқа және нан" (2020) романында Камбириначи кейіпкері өзін ọgbanje деп санайды. Бен Окридің Букер сыйлығын жеңіп алған "Аштықтан зардап шеккен жол" (1991) романында, сондай-ақ оның трилогиясындағы тағы екі кітабында – "Раушанды әндер" (1993) және "Құдайларды таң қалдыру" (1995) – Азаро кейіпкері рух бала, яки огбанге болып, әртүрлі әлемдер арасында саяхаттайды.