Кіріспе

Игбо мифологиясындағы рух. Одинаниде (игбо: ọ̀dị̀nànị̀) ọgbanje – отбасына қасақана бақытсыздық әкелетін зұлым рух деп есептелетін термин. Игбо елінде игбангеге сенім бұрынғыдай күшті емес, бірақ әлі де сенушілер бар. Игбо тілінде оның сөзбе-сөз мағынасы – "келіп-кететін балалар". Кейде "игбанге" сөзі тәуекел немесе жалтақ балаға синоним ретінде қолданылады. Огбанге сөзі көбінесе өзгергіш ретінде аударылады, себебі олардың келті және кеңінен еуропалық мифологиядағы әуежайлықтармен ұқсастықтары бар. Кейбір теоретиктер бұл түсініктер бұрын балалардың өмірін алып кеткен (мысалы, кенеттен сәби өлімі және дүрсіл қаназ ауруы) бұрын белгісіз ауруларды түсінудің мифологиялық жолдары ретінде қызмет етеді деп болжайды, себебі отбасылардағы осы аурулардың мұрагерлігі адамдарды қатысы бар балалардың барлығы бір зұлым рухтың жаңа бейнесі деген тұжырымға әкелуі мүмкін. Дәстүр бойынша, бала туылғаннан кейін белгілі бір уақыт ішінде (әдетте, жасөспрім шаққа дейін) қасақана өлтіріліп, отбасының келесі баласына қайта туылады және бұл цикл қайталанады, бұл үлкен қайғыға әкеледі. Сондай-ақ, ọgbanje әрқашан бір жақын отбасында туады деп есептеледі; тіпті үлкен отбасында да тууы мүмкін. Огбанге жүктілік пен туу арасындағы рухтан туылуы мүмкін. Тағы бір жолы – игбанге тобымен танысу. Зұлым рухтардың "iyi uwa" деп аталатын тастары бар, оларды жасырын жерге көміп қояды. İyi uwa игбангеге адам әлеміне оралып, өзінің мақсатты отбасын табуға мүмкіндік береді. Зұлым рухтың iyi uwa-сын табу игбанге отбасына қайғы-қасірет әкелмейтінін қамтамасыз етеді. İyi uwa дін қызметкерімен қазылып алынып, жойылды. Баланың ọgbanje емес екендігі тас жойылғаннан кейін немесе анасы сәтті басқа сәбиді дүниеге әкелгеннен кейін расталады. Әйелдер жүктілік кезінде нәрестемен бірге қайтыс болады, ал еркектер әйелдің сәбиі туылмай немесе қайтыс болғанға дейін қайтыс болады. Бала қайтыс болғаннан кейін игбанге қайта оралмасын деп, оларды кесіп тастайды немесе мүжілтеді. Алайда, кейбір игбангелер денелерін мүжілтеуден қалған іздермен оралады. Кейде әйелдерді сүндеттеу арқылы зұлым рухтан құтылуға болады деп ойлаған. Мүжілген жарақаттары жоқ игбангеді анықтау кейде қиынға соғады. Баланың туған белгілері, айтқан алғашқы сөздері және қайта туған баланың мінез-құлқының ұқсастығы да оларды анықтауға көмектеседі. Отбасылар осы белгілерге көп көңіл бөледі және көбінесе баланың игбанге екенін растау үшін болжамгерге барады. Огбанге белгісі – бала жиі ауырып, жиі қиындыққа ұшырайды.

Танымал мәдениетте

Чинуа Ачебедің сыншылар жоғары бағалаған "Бұзылған әлем" (1958) романында Эзенма кейіпкері ọgbanje деп есептелді, себебі ол анасынан туған 10 баланың алғашқысы болып, нәресте кезінде қайтыс болмады. Акваке Емезидің "Таза су" (2018) романында басты кейіпкер Адада бірнеше ọgbanje кездеседі. Франческа Экуясидің Scotiabank Giller Prize жүлдесіне ұсынылған "Майлы бал, шошқа және нан" (2020) романында Камбириначи кейіпкері өзін ọgbanje деп санайды. Бен Окридің Букер сыйлығын жеңіп алған "Аштықтан зардап шеккен жол" (1991) романында, сондай-ақ оның трилогиясындағы тағы екі кітабында – "Раушанды әндер" (1993) және "Құдайларды таң қалдыру" (1995) – Азаро кейіпкері рух бала, яки огбанге болып, әртүрлі әлемдер арасында саяхаттайды.