Кіріспе
Люксембургтік келісім (немесе "Люксембург келісімі") – 1966 жылдың қаңтарында Еуропалық экономикалық қауымдастықта (ЕЭҚ) дағдарысқа ұшыраған "Орындық дағдарысын" шешу мақсатымен қол жеткізілген келісім.
Шарль де Голль
ЕЭК-тің негізін қалаушылары (Конрад Аденауэр, Роберт Шуман және Жан Монне) Еуропалық интеграцияны жақтаған болса, Шарль де Голль француз ұлтшылы болды. 1960 жылы де Голль Парижде хатшылығы орналасқан үкімет басшылары кеңесі құрылуы керек деп есептеді. Ол Еуропада Францияның беделін арттыратын еуропалық институтты қалаған. Ол сондай-ақ, қазіргі экономикалық одақты – Еуропалық экономикалық қауымдастықты нығайту үшін саяси одақ құруға ұмтылды. Бұл Еуропада саяси үйлестіруді күшейтуге жасаған екінші әрекеті болды, алғашқысы – сыртқы істер министрлерінің ЕЭК құрылымынан тыс тұрақты түрде кездесуін қарастырған франко-итальяндық ұсыныс еді. Голландтар бұл ұсынысты тез арада қабылдамады, саяси одақ мәселелерін Батыс Еуропалық одақта талқылауды жөн көрді. 1960 жылдың шілдесінде Батыс Германия канцлері Конрад Аденауэр де Голльмен кездесті, онда де Голль «Еуропа ұйымдастырылуы туралы хабарлама» деген атпен тоғыз тармақты жоспар ұсынды. Бұл жоспарда де Голль мемлекеттік егемендіктің ықпалын азайтуды және АҚШ бастаған интеграцияны тоқтатуды ұсынды. Қалған бес ел саяси одаққа қызығушылық танытса да, жаңа құрылымға қатысты алаңдаушылық білдірді. Канцлер Аденауэр жоспарға НАТО-ны Еуропада сақтап, ЕЭК-тің қазіргі органдарын сақтау ережелері енгізілген жағдайда келісті. Голландияның сыртқы істер министрі Йозеф Лунс бұл жаңа қайта ұйымдастыруға қарсы болды, себебі Ұлыбритания мен НАТО-ның шығарылуы Еуропаны әлсіретеді деп ойлады. Сонымен қатар, де Голльдің жоспары Еуропаның үкіметаралық сипатқа ие болуын білдіретін болар еді, онда биліктің көп бөлігі мүше мемлекеттерде шоғырланатын еді, мемлекетаралық ұйымдарда емес. Бұл еуропалық интеграция үшін кері қадам болар еді. Лунс де Голльді француздық беделін континентке таратуға тырысқан гегемондық күш ретінде қарастырды. Де Голль француз билігін арттыруға ұмтылған: «Еуропа – Франция үшін Ватерлоодан кейін жоғалтқан нәрсесін қайтару құралы: әлемде бірінші орын».
Бенилюкс реакциясы
Бос орындық дағдарысының бастапқы кезеңінде Бенилюкс мемлекеттері дағдарыстың ЕЭК-қа тигізуі мүмкін болатын зиянды барынша азайтуға тырысты. Бенилюкс саяси консультациялық комитеті (COCOPO) бірден келесі қадамдар бойынша ортақ ұстанымды қалыптастыру жұмысына кірісті, бірақ бұл қиынға соқты және үш мемлекет арасында жарылыс тудырды. Бельгия мен Люксембург Бенилюкстің Франция мен ЕЭК-тің қалған бөлігі арасында делдалдық қызмет атқаруын қажет деп есептеді және француз делегациясының мүмкіндігінше тез оралуын қамтамасыз етуді, сонымен қатар болашақта ортақ нарық құру мүмкіндігін сақтап қалуды көздеді. Ортақ нарық құру Бельгия үшін ерекше маңызды болды, себебі ол елдің өнеркәсібі үшін өте маңызды еді және француздарсыз алға жылжу мұндай саясаттың әлеуетін шектеуі мүмкін еді. Бельгиялық делегацияның тағы бір мақсаты – ЕЭК штаб-пәтерінің Брюссельде қалуын қамтамасыз ету болды. Бельгияның қақтығыста бейтараптық саясат ұстану ниетіне француз тілінде сөйлейтін көптеген азаматтардың француз тарапының талаптарына көңіл бөлуі де әсер етті. Олар Францияға ақпарат беруді жалғастырып, талқылауды ұстап тұруды, бірақ тек техникалық шешімдер қабылдауды және ешқандай нақты міндеттемелерге бармауды ұсынды. Бельгиялықтар Комиссия мен Кеңес жұмысын жалғастыруды қаласа, люксембургтіктер Комиссия мен Кеңес отырыстарының қатаң түрде бейресми болуын және Франция оны қарсы тұру әрекеті ретінде қарастыруы мүмкін кез келген қадамнан аулақ болуын талап етті. Осының салдарынан дағдарыл басталғаннан кейін алғашқы кездесулерде ешқандай шешім қабылданбады. Люксембург дағдарыстың негізгі мәселелерінің қауымдастықтың нақтыланбаған ортақ мақсатынан туындайтынын, ал осы мақсатты анықтаусыз ешқандай келісімге келісуге және ратификациялауға болмайтынын мәлімдеді. Бенилюкс мемлекеттерінің бейбітшілікті сақтау және делдалдық рөлдерге ұмтылуына қарамастан, Нидерланды Францияның Брюссельден кетуіне бастапқыда қарсы болды. Олар тез арада Батыс Германия мен Италияның ұстанымдарын қолдады, сонымен бірге қауымдастық алға жылжу кезінде Франциямен байланысты сақтап қалудың пайдасын мойындады. Дегенмен, олар бес мемлекетпен ресми келіссөздерді жүргізуге және Франция болашақта қауымдастыққа қайта қосылған жағдайда оның қабылдауына мүмкіндік беретін шешімдер қабылдауға көбінесе жақтас болды. Бенилюкс елдері арасындағы осы әртүрлі көзқарастар COCOPO қабылдаған кез келген шешімнің біртұтастығын қиындатты. Нидерландының қолдауысыз Бельгия мен Люксембург ұсынған келіссөздерді кейінге қалдыру туралы ұсыныс дереу қабылданбады. Комитет Бельгияның Сыртқы істер министрі Пол Анри Спаак ұсынған Спаак жоспарына дейін ешқандай ортақ шешім қабылдамады. Спаак жоспары Комиссияның қатысуынсыз Кеңес отырысын өткізуді ұсынды, онда дағдарысқа қатысты маңызды мәселелер бойынша ортақ ұстаным қабылданып, Францияға бағалау үшін ұсынылатын еді, бұл келіссөздерге және француз делегациясының оралуына әкелуі мүмкін еді. Бұл COCOPO-ның тұтастай алғандағы ұстанымы болды – дағдарысты күтіп, оны шешуге белсенділік таныту және Францияны талқылауға қайтару.
Италия мен Батыс Германияның реакциясы
Италия да, Батыс Германия да ЕЭО-ның алғашқы жылдарында француз үстемдігіне ең көп наразылық білдірді. Өз елдерінің тұрақсыз саяси ахуалын пайдаланып, олар Рим шартын Францияның маңызды дипломатиялық жеңісіне айналдырды, және француздықтар сияқты көп пайда тапқан ел болған жоқ. Бұл, Италияны ең көп қаржы төлеуші ел еткен (сонымен қатар ең кедей ел болса да) және Батыс Германияны "қабылдауға болмайтын" 2,8 миллиард DM жылдық үлесімге ие еткен, өте қиысқан Ортақ ауыл шаруашылығы саясатымен (ОАС) бірге болды. Осының арқасында олар француздардың тым агрессивті екенін сезгенде, француз үкіметіне қарсы шығуға мүмкіндік алды. Бұл Италияға, әсіресе майлар мен майларды реттеу жөніндегі жаңа көпшілік дауыс беру және сиыр етіне ортақ баға белгілеу мәселелерінде ерекше пайда әкелді.
Ортақ ауыл шаруашылығы саясаты (ЖӨБ)
Жалпы ауыл шаруашылығы саясаты 1957 жылы Рим шартының нәтижесінде дүниеге келді. 1966 жылы бос орындықтар дағдарысы мен Люксембург келісімі салдарынан ЖАӨ ішінара реформаланды. ЖАӨ саясаты Люксембург келісімінің талаптарына сәйкес, білікті көпшілік дауыс беру арқылы қабылданады. ЖАӨ жеміс-жидек, көкөніс, қант және астық сияқты нарықтық тауарларға баға белгілейтін халықаралық ауыл шаруашылығы ұйымын құрды. ЖАӨ-нің басқа да мақсаттары: ауыл шаруашылығы өнімділігін арттыру, фермерлердің тұрмыс деңгейін қамтамасыз ету, нарықтарды тұрақтандыру, тұтынушыларға қолжетімді және қолайлы бағадағы тауарларды жеткізу.
Әлсіз комиссия
Компромисс Комиссияға шектеуші әсер етті. Ол мүше мемлекеттердің басымдықтары мен Қоғамдастықтағы жоғары ұлттық идеалдар арасындағы билік тепе-теңдігінің маңыздылығын баса көрсету арқылы Комиссияны Кеңеске тәуелді етті. Нәтижесінде интеграция процесі баяулады, ал Кеңес ұсынған заңдардың минималды көлемі Комиссияның саясатты іске асыру қабілетін шектеді. Жалпы алғанда, Комиссия бұрын дербес түрде иеленген әкімшілік және бастамашылық құқықтары енді Кеңестің келісімін қажет етті. 1966 жылдың 28-29 қаңтарында өткен Еуропалық Парламент, Кеңес және атқарушы органдардың бірлескен отырысында Комиссияның бірнеше саяси шаралар бойынша Кеңестің мақұлдауын алуы тиіс екені туралы келісімге келді. Бұларға мыналар кіреді:
Комиссия кез келген саяси ұсынысты қабылдамас бұрын мүше мемлекеттердің тұрақты өкілдерімен байланысуы керек. Комиссия Кеңеске және мүше мемлекеттерге ресми хабарлама жібермей және мәтіндерді алмай тұрып, ұсыныстарды жұртшылыққа жарияламайды. Комиссия Қоғамдастыққа аккредиттелген мүше емес мемлекеттердің миссия басшыларының өкілеттіліктерін тексеру үшін Кеңес Президентімен кездесуі керек. Комиссия мүше емес мемлекеттердің екі институтқа қатысты қойған барлық сұрақтары туралы Кеңеске және керісінше хабарлауға міндетті. Комиссия халықаралық ұйымдармен байланыс орнату алдында Кеңеспен кеңесуі керек. Комиссия ақпараттық саясатты қалыптастыруда Кеңеспен бірлесіп жұмыс істеуі керек. Комиссия Қоғамдастық тарапынан жасалатын қаржылық міндеттемелер мен шығыстарды шешуде Кеңеспен ынтымақтасады. Компромисстің вето құқығын беруі Комиссияның заңнамалық бастама көтергіштігін де әлсіретті. Комиссия кез келген мүше мемлекеттің бір қарсы дауысымен бұл процесті тоқтатуға баруы мүмкін екенін білгендіктен, даулы және терең интеграциялық саясатты ұсынудан тартынды.
The Commission must contact the permanent representatives of the member states before adopting any policy proposals. The Commission must refrain from making proposals known to the public before the Council and the Member States receive formal notice and have possession of the texts. The Commission must meet with the President of the Council to review the credentials of Heads of Missions of non member states accredited to the Community. The Commission must inform the Council and vice versa of any questions posed by non member states regarding either institution. The Commission must consult with the Council before pursuing any links with international organisations. The Commission must co operate with the Council in establishing an information policy. The Commission must work with the Council to decide on financial commitments and expenditures made by the Community. The compromise’s allowance for a veto also weakened the Commission’s ability to push for legislation. In knowing that any member state could terminate the effort with a no vote, the Commission was discouraged from proposing controversial and deeper integration policies.
Білікті көпшілікпен дауыс беру
Люксембург келісімінде барлық мүше мемлекеттер білікті көпшілік дауыс беру (БМДБ) мәселесі бойынша компромисске келді. Комиссия БМДБ-ға жататын мәселелердің санын арттыру арқылы Қоғамдастықтың өкілеттіктерін кеңейтуді жоспарлады. Шарль де Голль Қоғамдастықтың өкілеттіктерін кеңейтуге қарсы болды. Келісімге сәйкес, егер шешім БМДБ бойынша қабылдалатын болса, мүше мемлекет өзінің ұлттық мүдделеріне қатер төнді деп мәлімдесе, Кеңес шешімді кейінге шегеретін болды. Бұл компромисс бірауыздан қабылданған келісімге қол жеткізілгенге дейін ешқандай шешім қабылдалмауы еді. БМДБ кіші мемлекеттерге олардың халқына шаққанда үлес көбірек берілгендіктен, дауыс беруда салмақ қосты.
Интеграциялау үшін тармақталу
Люксембург келісімі Еуропалық интеграция тарихындағы бетбұрыс деп есептеледі. Ол ЕО-ның мемлекетаралық сипатын сақтап, мемлекеттік егемендікті қорғады. Сондай-ақ, ол ЕО-ның билікті одан әрі бекітіп, жоғары ұлтаралық деңгейге көтерілуіне немесе мемлекеттердің билігінен айырылуына тосқауыл қойды. Бұл ЕО-ның бастапқы болжамға, яғни "толыққанды мемлекетке айналатындығына" қарама-қарсы бағытта дамуын білдірді. Оның орнына, Кеңесте барлық шешімдер бірауыздан қабылдануы тиіс деген қағида қалыптасты. Люксембург келісімі 1966 мен 1981 жылдар аралығында он шамаға ресми түрде қолданылса да, оның "көлеңкесі" Кеңес үстінде тұрып, шешім қабылдау процесін күрделендірді. Бүгінде көпшілік дауыс беру жиі қолданылып, Люксембург келісімінің маңызы жойылғанмен, мүше мемлекеттер әлі де шешімдерді бірауыздан қабылдауға дайын, себебі консенсус негізінде қабылданған шешімдер ұлттық билік органдарына ЕО директиваларын ынтамен, жандандықпен және уақтылы түрде ұлттық заңнамаға енгізуге ықпал етеді.