Кіріспе

Оңтүстік Америкадағы жергілікті халықтарды бейнелейтін ту – Вифала ( ) – Анд тауларының кейбір жергілікті халықтарын ұсыну үшін жиі қолданылатын төртбұрышты белгі, оларға қазіргі Боливия, Перу, Чили, Эквадор, солтүстік-батыс Аргентина және оңтүстік Колумбия кіреді. Боливияның 2009 жылғы Конституциясы (6-бап, II бөлім) Оңтүстік Куласуйу Вифаласын Боливияның тағы бір ұлттық символы ретінде, қызыл, сары және жасыл түстерден тұратын үш түсті тумен бірге бекітті. Аймақтық сую вифалалары жеті түстен тұратын 7х7 шаршы тігістерден құралған, және диагональ бойынша орналасқан. Нақты құрамы белгінің қай суюды бейнелейтініне байланысты өзгереді. Ең ұзын диагональдық сызықтың түсі (жеті шаршы) ту ұсынатын төрт аймақтың біріне сәйкес келеді: Куласуйу үшін ақ, Кунтисуйу үшін сары, Чинчайсуйу үшін қызыл және Антисуйу үшін жасыл. Көтерілісші Тупак Катари кейде басқа түрлерімен байланыстырылады.

Колумбқа дейінгі дәуір

Қазіргі заманда Вифала жеті жолақты жаңбыр туымен шатастырылып, бұл ту дұрыс емес түрде Тавантинсуй (Инка империясы)мен байланыстырылады. Инка немесе Тавантисуйдің туы болған-болмағаны туралы пікірталас бар. Вифала стиліндегі ең көне сақталған мысал – Тиуанаку мәдениетіне (б.з.д. 1580 – 1187 ж.) тән кока сақтауға арналған чуспа (қалта). Чуспа қазір Бруклин мұражайында сақтаулы, ал оның Вифала дизайны басқа бірнеше элементтермен үйлесіп кеткендіктен, сол заманғы Анд космогониясында оның мағынасын немесе қолданысын анықтау мүмкін емес. Швецияның Гетеборг қаласындағы Әлемдік мәдениет мұражайында радиокөміртектік талдау бойынша 11 ғасырда жасалған деп есептелетін Вифала сақталған. Ол Тиуанаку аймағынан шыққан және каллавая емшісінің қабірінен алынған коллекцияның бөлігі болып табылады.

Боливиялық вифала

Аймара wiphala – 7 × 7 (49) шаршыға бөлінген төртбұрышты ту. Жеті түстің түстері диагональды шаршыларға орналастырылған. Нақты орналасуы мен түстері әртүрлі нұсқаларға сәйкес келеді, олар суюс немесе Тупак Катариға сәйкес келеді. Бұл Боливиядағы жергілікті және шаруа қозғалыстарының шерулерінде өте көзге түседі. Бұл "көліктік шаршылар" туы Боливиядағы Анд халықтарының жалпы жергілікті туы ретінде қолданылады және жақында Амазонка топтары саяси одақта оны кейде қабылдады. Боливия президенті Эво Моралес жаңадан бекітілген конституцияда қызыл, сары және жасыл тумен бірге Qullasuyu wiphala-ны елдің екі туы ретінде бекітті. Wiphala Боливия Әуе Күштерінің ұлттық түстеріне енді, мысалы, басқарушы ұшаққа (қазіргі Dassault Falcon 900EX). Wiphala сондай-ақ ресми түрде үкіметтік ғимараттарда, мысалы Паласио Кемадода және парламентте, 2009 жылғы түзетілген конституция енгізілгеннен бері үш түстік тумен бірге көтеріледі. 2019 жылғы Боливиядағы саяси дағдарыс кезінде Боливия полициясының формаларынан wiphala-ны кесіп тастаған видеолар пайда болды. Сондай-ақ, кейбір мемлекеттік ғимараттардан оны алып тастап, "Боливия Мәсіхке тиесілі!" деп ұрандаған наразылар өртеп жіберді. Бұл жағдайды президенттік міндетін атқарушы Жанин Анез жергілікті мұраны жою деп айыптады.

Эквадордағы әлеуметтік қозғалыстар

Қазіргі Эквадорда вифала негізінен CONAIE (Эквадордың жергілікті ұлттар конфедерациясы) өкілдік ететін жергілікті әлеуметтік қозғалысымен байланыстырылады. Бұл ұйым 1990-жылдардың соңы мен 2000-жылдардағы жаппай наразылықтарда маңызды рөл атқарды. CONAIE туы – бұл ортасында Инкаға дейінгі Эквадордың жағалауындағы Ла Толита мәдениетіне жататын халықтың маскасы бейнеленген вифала. Бұл ту CONAIE қозғалысының шерулерінде көрсетіледі, сондай-ақ оның саяси фракциясы – Movimiento de Unidad Plurinacional Pachakutik Nuevo País (Пачакутик рухымен құрылған қозғалыс) қолданады, ол сайлауға қатысып, құрамында елеулі мөлшерде заң шығарушылар бар. Пачакутик – кечуа тілінде Анд халқының жақсы болашаққа деген үміті мен көзқарасын білдіретін сөз. МУПП 1990-жылдары КОНАИЕ, шаруалар ұйымдары және қалалық әлеуметтік қозғалыстардың одағы арқасында құрылды. Бұған қоса, ол жергілікті ЛГБТ, феминист және афроэквадорлық айналымдар мен белсенділер арасында да қолдау табады.

Кусконың туымен шатастыру

Вифала жеті жолақтың көлденең жолақтары бар жаңбыр туымен шатастырылып келеді, бұл Перудің Куско қаласының қазіргі ресми байрағы болып табылады және ол үкіметтік ғимараттарда және қаланың басты алаңында жиі көрініс береді. Бұл жаңбыр туы кейде Инка империясының (Тавантинсуйу) символы ретінде қолданылады, бірақ перулік тарихшылар мен Перу Конгресі империяның ешқашан туы болмағанын мәлімдеген. Вифала, негізінен аймара халқымен байланысты эмблема, ал инкалардың шығу тегі кечуа халқынан бастау алады.