Кіріспе

Белиздегі үңгір Актун Туничил Мукнал (Кристалл қабірінің үңгірі), жергілікті тұрғындарда АТМ деп те аталады, Белиздегі Сан-Игнасио, Кайо ауданына жақын орналасқан, қаңқалар, керамика және тас бұйымдар бар Майя археологиялық орны ретінде белгілі. Үңгірдің негізгі бөлігінде сүйек қалдықтары табылған бірнеше аймақ бар. Ең танымал – «Кристалл бойшақ», 17 жастағы баланың қаңқасы, мүмкін құрбандыққа шалынған, оның сүйектері жылтыр, кристалды түрге айналған. Бұл жердегі керамика ерекшелігі – олардың ішінде «өлтіру тесіктері» (ішіндегі рухтарды босату үшін жасалған тесіктер) бар, бұл олардың рәсімдік мақсаттарда қолданылғанын көрсетеді. Майя мәдениетіне қатысты көптеген артефакттар мен қалдықтар үңгір еденіне толыққандай қатып қалған. «Монки Пот» деп аталатын бір артефакт Орталық Америкада табылған осындай төрт артефакттың бірі. Майя тайпасы мұнда үңгір құрылымдарын да өзгертіп, кейде құрбандық шалу үшін алтарьлар, ал кейде бет-әлпеттер мен жануарлардың силуеттерін жасау үшін немесе үңгірге көлеңке түсіру үшін қолданған. Үңгірдің жоғарғы бөлігі үңгір құрылымдарымен әсем безендірілген. Үңгірдегі жануарлар дүниесіне жарғанаттар, ірі тұщы су шабақтары, рактар, сомаңдар және басқа тропикалық балықтар кіреді. Бұған қоса, амблипиги сияқты ірі омыртқасыздар мен түрлі жыртқыш өрмектер де мекендейді. Агути мен сусарлар да үңгірді пайдалана алады. Бұл және басқа да көптеген түрлер Белиздегі осындай көлемдегі өзен үңгірлерінде жиі кездеседі. Жақын маңдағы басқа Майя археологиялық орындары – Кахал Печ, Чаа Крик, Эль Пилар, Сюнантунич және Түн ортасындағы қорқыныш үңгірі. Актун Туничил Мукналды Чикибул үңгір жүйесіндегі Актун Тун Кулмен шатастырмау керек.

Туризм

Белиз Туризм Кеңесі, Белиз Ұлттық Мәдениет және Тарих Институты, Археология Институтымен координацияда, туристік кірістер мен оны қорғау арасасындағы тепе-теңдікті сақтау үшін, осы үңгірге турлар өткізуге шағын топ агенттерге лицензия берді. Үңгір Тапир тауының табиғи қорығында орналасқан. Басты үңгір жүйесі шамамен 3 миль (5 км) ұзын, және шамамен 2 миль (3 км) болатын ұзын өзен арнасынан тұрады, ол ағынға толы шұңқырмен аяқталады. Үстіңгі тарихқа дейінгі арналар, үлкен сынық тастар мен алып бөлмелер арқылы шұңқырдан тағы 1 мильдей (1.6 км) созылады. Үңгірден тар жерден өту арқылы шығуға болады, ол орман ішіндегі алып саңылаудың құлауымен аяқталады. Үңгірдің үстіңгі арнасы төменгі кіреберістен шамамен 1/3 бөлігінде орналасқан. Онда 14 қаңқа қалдығы табылды, сондай-ақ ежелгі майя тоқымдарының көптеген мысалдары сақталған. Жаңбыр жауған кезде өзеннің су деңгейі көтеріліп, үңгірдің кейбір бөліктерін су басуы мүмкін болғандықтан, үңгір мерзімімен жабылады.

Қорғау

2012 жылдың мамыр айының соңында бір турист камерасын құлатып, мың жылдан астам көнелігі бар адам бас сүйегін сыныптырды. Осы оқиғаның нәтижесінде, рұқсатсыз камералар үңгірге әкелуге тыйым салынды. Ал бірде тағы бір келуші басқа бас сүйегін абайсызда басып, сындырып жіберген. Барлық келушілерге жоғарғы құрғақ камераға жеткенде аяқ киімдерін шешіп, шұлық кию ұсынылады, бұл аяқ трафигінің әсерін азайтуға көмектеседі.

Медиа

Ghost Hunters International 3-ші маусымның 9-шы бөлімі "Кристалл қыз: Белиз және Франция" таинсты әйел туралы аңыз-ертегілерді зерттеді. National Geographic оны үздік 10 қасиетті үңгірдің біріншісі деп тізімдеді. Үңгір және оған туризм "Нақты жұлдыз" атты болжамды ғылыми-фантастикалық романның негізгі тақырыбы болып табылады.