Кіріспе

Тозақ кемесі – өте жаман және адамдық емес жағдайлардағы немесе экипажы арасында қатыгездігімен танымал кеме. Қазіргі кезде бұл термин екінші дүниежүзілік соғыста Жапон императорлық әскери-теңіз күштері мен Жапон императорлық армиясы одақтас әскери тұтқындарын (АТО) және ромушаларды (азиялық мәжбүрлі еңбекшілерді) Филиппин, Голландтік Оңтүстік Азия, Гонконг және Сингапурдан тасымалдау үшін пайдаланған кемелерді білдіреді. АТО және ромушалар Жапон аралдарына, Формозаға, Маньчжурияға, Кореяға, Молукк аралдарына, Суматраға, Бирмаға немесе Сиамға мәжбүрлі еңбекке жіберілді.

Этимология

Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде патриот тұтқындары британдық түрме кемелерін сипаттағанда кейде "тозақ" және "тозақ кемесі" деген терминдерді қолданды. Соғыс барысында патшаға адалдық серт беруден бас тартқан тұтқынға алынған патриот әскери қызметшілері британдықтардың түрме кемелерінде сақталды, олардың көпшілігі ескі және тозығы жеткен әскери кемелер болатын. Бұл кемелердегі жағдай көбінесе өте нашар болды, тұтқындар арасында дизентерия сияқты аурулар кеңінен таралды. Ең танымал түрме кемесі 400 адамдық экипажға арналған, бірақ соғыс кезінде 1000-ға дейін тұтқынды қабылдады. 1783 жылы соғыс аяқталғаннан кейін ол тасталып, Нью-Йорк портында өртеліп жіберілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде "тозақ кемесі" терминін одақтас әскери тұтқындары (соғыс тұтқындары) қолданды, ол Жапон империясының тұтқындар мен мәжбүрлі еңбекшілерді жапондық бақылаудағы түрлі аймақтарға тасымалдау үшін пайдаланған сауда кемелеріне қатысты. Америкалық тарихшы Грегори Ф. Мичноның мәліметінше, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 134 жапондық "тозақ кемесі" 156-дан астам рейс арқылы шамамен 126 000 одақтас әскери тұтқынын тасымалдады. Соғыс кезінде жапондықтар әскери операцияларды қамтамасыз ету үшін қажетті материалдарды өндіру үшін мәжбүрлі еңбекті, соның ішінде одақтас әскери тұтқындарын кеңінен пайдаланды. Сондықтан бұл кемелер тұтқындарды Жапонияның соғыс машинасына қажетті материалдарды мәжбүрлеп өндіруге жіберілген аймақтарға тасымалдау үшін қолданылды. Кемелердегі жағдай өте қиын болды, жолаушыларға жеткілікті тамақ, су және санитарлық жағдайдан бас тарту жиі кездесетін, ал олар тығыз жағдайға орналастырылды. Соңғы дегидратация, гипертермия және аштық, сондай-ақ жазалау және шамадан тыс ұрулар кейбіреулердің өліміне әкелді, бірақ бұл кемелердегі тұтқындардың өліміне ең үлкен себеп одақтастардың шабуылдары болды, олар мыңдаған жолаушыларды қасақана өлтірді; себебі бұл кемелер жапондық соғыс машинасы үшін жүк тасымалдағандықтан, олар одақтастардың шабуылына түсті. АҚШ Әскери-теңіз күштері осы шабуылдардың көп бөлігін одақтас барлау қызметтерінің және Ұлыбритания Корольдік Әскери-теңіз күштерінің Британдық Тынық мұхиты флотының көмегімен жүзеге асырды. "Тозақ кемесі" термині британ баспасөзінде нацистік Германияның одақтас әскери тұтқындарын тасымалдау үшін пайдаланған кемелерін сипаттау үшін де қолданылды, мысалы, неміс мұнай танкері Альтмарк. Кемеде 300 британдық теңізші болды, олар Kriegsmarine крейсері неміс крейсері "Адмирал Граф Шпей" батырған сауда кемелерінен құтқарылғаннан кейін алынған. Олар Корольдік теңіз күштерінің эсминецімен кемеге мінген кезде құтқарылды. "Альтмарк оқиғасы" деп белгілі болған құтқаруды сипаттағанда, британдық газеттер Альтмаркты "Гитлердің тозақ кемесі" немесе "Нацистік тозақ кемесі" сияқты сөздермен сипаттады.

Жапондық тозақ кемелерi

1942 жылдың мамыр айында жапондықтар тұтқынға алынған әскери тұтқындарды теңіз арқылы тасымалдауға кірісті. Тұтқындарды апталарға созылатын сапарға шығарып, аз ауасы, желдеткіші, тағамы мен суы бар жүк қоймаларына тығып тастайтын. Көптегені тұншығу, аштық немесе дизентериядан көз жұмды. Кейбір тұтқындар ыстық, ылғалдылық, оттегі, тамақ және судың жетіспеуінен сарсамыз болып, жағдайына бейімделмей қалды. Бұл көліктерде әскери тұтқындармен қатар жапон әскерлері мен жүк тасымалданғандықтан, оларды бейбіт азаматтар ретінде белгілеуге болмады. Осының салдарынан, одақтас суасты қайықтары мен ұшақтары мұндай кемелерге шабуылдау мүмкіндігі болды, яғни олар көздеген жеріне жетпей тұрып батып кету қаупіне тап болды. Одақтас әскери тұтқындардың 20 000-нан астамы, оларды тасымалдаған кемелер одақтас суасты қайықтары мен ұшақтарының шабуылына ұшырағанда қаза тапты.

Арисан Мару

1944 жылдың 24 қазанында "Арисан Мару" кемесі 1781 американдық және одақтас әскери және азаматтық тұтқындарды тасымалдап бара жатқанда, шамамен сағат 17:00-де американдық су асты кемесінен (USS Shark немесе USS Snook) торпедалық шабуылға ұшырады; ол ақыры сағат 19:00 шамасында батып кетті. Торпедалық шабуылдан тұтқындар ешқайсысы қаза болған жоқ, көбісі кемеден қашып шыға алды, бірақ жапондықтар оларды теңізден құтқаруға әрекет етпеді. Оқиғадан барлық 9 тұтқын ғана аман қалды. Бес адам қашып, кемедегі екі құтқару қайығының бірімен Қытайға жетті. Олар американдық әскерлермен қосылып, АҚШ-қа оралды. Ал қалған төртеуі кейін Жапон императорлық флоттық кемелерімен қайта ұсталды, олардың бірі құрлыққа жеткен соң көп ұзамай қайтыс болды.

Бразилиялық мару

1944 жылы 15 желтоқсанда батып кеткен Ориоку Марудан аман қалғандар Энура Мару мен Бразилия Маруға мінгізілді. Екі кеме де Тайваньдағы Такао (Каосиунг) портына Жаңа жыл күні жетті. 1945 жылдың 6 қаңтарында тұтқындардың шағын тобы Бразилия Марудан Энура Маруға ауыстырылды. Бірақ 9 қаңтарда Энура Мару американдық әскери ұшақтарымен бомбаланды және істен шықты.

Буйо Мару

"Буйо Мару" 5446 тонналық кеме болды, көбінесе үндістандық соғыс тұтқындары тасыды. 1943 жылғы 26 қаңтарда CDR Дадли В. Мортон басқарған "Ваху" кемесімен торпедаланды. Мортон кейін кемедегі құтқару қайықтарын шағын қарумен атуға бұйрық берді. 1907 жылғы Гаага конвенциясы кеме апаттан аман қалғандарды кез келген жағдайда өлтіруге тыйым салады. Мортон және оның бас офицері Ричард О'Кейн де аман қалғандарды жапондықтар деп жаңылысқандарын мәлімдеді. О'Кейн "Вахудан" атыс жасаудың мақсаты – әскерлерді қайықтардан түсіруге мәжбүрлеу болғанын, ешқандай әскерді қасақана нысанаға алмағанын түсіндірді. "Буйо Маруда" 1126 адамның ішінде атыс оқиғасы мен алғашқы суға бату кезінде 195 үнділік және 87 жапондық қаза тапты (қаза болғандардың нақты саны дереккөздерге қарай әртүрлі болды). Келесі күні, 27 қаңтарда, "Чоку Мару" (No. 2) қалған аман қалғандарды құтқарып, Палауға жеткізді.

Хофуку Мару

Хофуку Мару, сондай-ақ Хофуку Мару (豊福丸 (Kyūjitai: 豐福丸), Хофуку Мару) деп те аталады, 1944 жылдың 21 қыркүйегінде американдық әскери ұшақтармен батырылған жапондық жүк кемесі. Ол 1289 британдық және голландтық соғыс тұтқындарын тасымалдап бара жатқанда, олардың 1047-сі қаза тапты.

Жунё Мару

5 065 тонналық Jun'yō Maru пароходы 1944 жылдың 16 қыркүйегінде Танджонг Приоктан (Батавия) шамамен 4200 ромуша құл жұмысшысы мен 2300 әскери тұтқынмен жолға шықты. Бұл голландтық тұтқындардың арасында 10-шы батальон лагерінен 1600 адам және Кампонг Макассар лагерінен 700 адам болды. Жавадан әкетілген тұтқындардың 23-ші тобы "Жава партиясы 23" деп аталды. "Жава партиясы 23"-ке Суматраның батыс жағалауындағы Падангқа, Суматра теміржолында (Орталық Суматра) жұмыс істеу үшін бағытталған шамамен 6500 адам кірді. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде кеме Суматраның батыс жағалауынан 15 миль қашықтықта, Бенколенге жақын жерде екі торпеданың нысаны болды – біреуі кеменің алдына, екіншісі артқы жағына тиді. Кеме 20 минут ішінде батып, шамамен 4000 ромуша мен 1626 әскери тұтқын қаза тапты. Шамамен 200 ромуша мен 674 әскери тұтқын жапондық кемелермен құтқарылып, Паданг түрмесіне жеткізілді, онда сегіз тұтқын көз жұмды.

Качидоки мару

1944 жылдың 12 қыркүйегінде 950 британдық әскери тұтқынмен бірге "Пампанито" суасты қайығымен батырылды. Олардың 431-і қаза болды. "Качидоки Мару" сол күні "Силайон" суасты қайығымен бірге батырылған конвойда жүріп жатқан.

Лиссабон теңіз кемесі

Лиссабон Мару 1942 жылдың 1 қазанында USS Grouper су асты қайығының торпедалық шабуылына ұшыраған кезде Гонконгтен Жапонияға 2000 британдық әскери тұтқынды өте қиын жағдайда тасымалдап бара жатқан. Кеме келесі күні батып, 800 тұтқын қаза тапты. Көптеген тұтқындар кеменің жапондық күзетшілері тарапынан атылып немесе басқа тәсілмен өлтірілді.

Марос Мару

600 тонналық "Марос Мару" (жапондықтар "СС Мару" деп атаған "Харуёши Мару") 1944 жылдың 17 қыркүйегінде Амбоннан шығып, Селебестің оңтүстік жағалауымен Сурабаяға бағытталды, бортында 500-ге жуық британдық және голландтық соғыс тұтқындары болды. 1944 жылдың 21 қыркүйегінде кеме Муна аралына (Селебестің оңтүстігінде) 150 тұтқынды мінгізу үшін келді. Кеме Макассарға келгеннен кейін қозғалтқышты жөндеу қажет болды. Жөндеу жұмыстарына кеткен 40 күн ішінде мұнда 159 тұтқын кеменің қоймаларында қайтыс болды. Олар Макассар портында теңізшілердің зиратына жерленді. 1944 жылдың 26 қарашасында кеме Сурабаяға жеткенде бар болғаны 327 тұтқын тірі қалды. Олар пойызбен Батавиядағы Кампонг Макассар лагеріне (Местер Корнелис) жеткізілді және 1944 жылдың 28 қарашасында келді.

Монтевидео Мару

Монтевидео Мару – Екінші дүниежүзілік соғыста «Sturgeon» суасты қайығымен батырылған жапондық көмекші кеме. Оның салдарынан Рабаулдан тасымалданған 1054 австралиялық әскери тұтқын мен азамат суға батып қайтыс болды. Соғысқа дейін ол жолаушылар мен жүк тасымалдайтын кеме ретінде жұмыс істеп, көбінесе Азия мен Оңтүстік Америка арасында қатынайтын.

Ориоку Мару

Ориоку Мару – 7 363 тонналық жүк тасымалдайтын жолаушылар кемесі. Батан өлімінен, Коррегидордан және басқа да шайқастардан аман қалған 1620 адамды, көбінесе американдықтарды, кеме ішінде тығыз сығылып, 1900 жапон азаматы мен әскери қызметкерін тасымалдады. 1944 жылдың 13 желтоқсанында Маниладан шығып, келесі екі күнде АҚШ әуе күштерінің бомбалауы мен оқ жаудыруына ұшырады. Субик шығанағындағы Олонгапо теңіз базасына жақындағанда, АҚШ теңіз күштерінің "Хорнет" ұшақтары белгісіз кемеге шабуыл жасап, 15 желтоқсанда батып кетті. Кемеде шамамен 270 адам қаза тапты. Кейбіреулері сусызданудан немесе тұншығудан көз жұмды. Ал басқалары шабуыл кезінде қаза тапты, суға батып кетті немесе кеме Субик шығанағында батып бара жатқанда қашып баруға тырылғанда атылды. Осы жерде "Тұзақ кемесі ескерткіші" орналасқан. Бір полковниктің ресми баяндамасында: "Көптеген адамдар ақыл-есінен айырылып, қараңғыда пышақтармен қаруланып, адамдарды өлтіріп, қанын ішуге немесе зәрге толы ыдыстармен шайқап, өзара төбелес жасады. Кеме ішінде тығыздық соншалық, адамдар бір-біріне өте жақын болғандықтан, қозғалу үшін тек басқалардың үстінен өтуге тура келді." деп жазылған.

Ракуо Мару

1944 жылы 12 қыркүйекте «Sealion» торпедалық шабуыл жасады. Кейіннен бұл кеме Сингапурдан Формозаға (Тайвань) 1317 австралиялық және британдық соғыс тұтқынын тасымалдап бара жатқанын анықтады. Барлығы 1159 тұтқын қаза тапты. Өмірді сақтау салдарындағы 350 адам келесі күні жапондық әскери кемесімен бомбаланды және құрлыққа есуге тырысқанда олардың барлығы қаза болды. 15 қыркүйекте «Sealion», «Growler» және «Pampanito» аймаққа оралып, салдарда жүрген 63 аман қалған соғыс тұтқынын құтқарып алды. Олардың төртеуі Мариана аралдарындағы Сайпан портындағы Танапагқа жеткенге дейін қайтыс болды.

Суэц мару

Suez Maru – жолаушылар тасымалдауға арналған 4645 тонналық жүк кемесі болатын. 1943 жылдың 25 қарашасында 548 әскери тұтқынмен (415 британдық және 133 голландтық) Амбоннан Сурабаяға бағыт алды. Бұл тұтқындардың бәрі Молукка және Амбон аралдарындағы еңбек лагерлерінен әкелінген науқас адамдар еді. Олардың жиырмасы жарақаттанғандықтан мүшеқатарға алынған. 1943 жылдың 29 қарашасында кеме Мадуэра аралының шығысындағы Кангян аралының жанында «Бонефиш» торпедасымен нысанаға алынды. Көптеген тұтқындар кеменің ішінде суға батып қайтыс болды. «Бонефиш» экипажы «Суэц Мару» кемесінде әскери тұтқындар бар екенін білмеген. Кемеден қашып шығып, теңізге түскендерді жапондықтар атып өлтірді. «W 12» мина іздеуші кемесі жапондықтардың аман қалғандарын құтқарып алды, бірақ жақында жарияланған құжаттарға сәйкес, «W 12» кемесі теңіздегі аман қалған тұтқындарды (кем дегенде 250 адамды) пулеметтен атқан. Ешбір тұтқын тірі қалған жоқ.

БАҚ-тағы көріністер

2012 жылы продюсер Ян Томпсон «Тозақ кемелері», «Өлім науқаны» және әскери тұтқын лагерлері туралы «Never the Same: The Prisoner of War Experience» атты деректі фильм жасады. Фильм лагерьлер мен кемелердің көріністерін, тұтқындардың суреттерін және жазбаларын көрсетті, ал Лоретта Свит баяндамашы ретінде тартылды. Midnight Oil тобының «In the Valley» әнінде «Монтевидео Мару» кемесінің батып кетуі айтылады, онда әншінің әкесі суға батып қайтыс болды, – «Көтерілетін күн оны мәңгілік демалысқа жіберді».