Кіріспе

Дунайдағы бұрынғы арал Ада Кале (; Адакаледен, яғни "Арал бекінісі"; Újorsova немесе курсив = иә; Сербия және Болгария: Адакале, Адакале) – 1970 жылы Темір қақпалар су электр стансасы салыну кезінде суға батқан, Румынияда орналасқан Дунайдағы шағын арал. Арал Оршовадан төмен ағысқа қарай орналасқан, ұзындығы екі километрден кем және ені шамамен жарты километрге жуық (1,75 x 0,4–0,5 км). Ада Каледе Осман империясының түкпір-түкпірінен келген түрік мұсылмандары тұрған, сонымен қатар экзогамиялық некелер арқасында Болгарияның Видин және Русе қалаларындағы түрік мұсылман халқымен туыстық байланыстары болған. Ада Кале аралы – Темір қақпа бөгетінің салдарынан жойылған ең танымал орын. Бұрын Осман Түрік елінің бөлігі болған, 18-19 ғасырларда бірнеше рет қолы ауысқан, онда мешіт және көптеген қиялы бұрылыс жолдар болған, ол еркін порт және контрабандистердің мекені ретінде белгілі болған. Арал тұрғындары түрік тәттісі, баклава, раушан суы, өрік және раушан джемдері, раушан майын өндірген, сондай-ақ түрік майлы күресімен әйгілі болған. Ада Каленің бар екендігі 1878 жылғы Берлин конгресіндегі Ресей-Түрік соғысы, Румынияда Тәуелсіздік соғысы деп аталатын бейбіт келіссөздерде назарға алынбаған, бұл аралдың 1923 жылға дейін Осман сұлтанының заңды меншігінде қалуына мүмкіндік берді.

Тарих

Адакале түркілері (Adakale Türkleri). Түріктердің қоныстануы 1699 жылы Осман империясы аралды басып алғаннан кейін басталды. Осман архивіндегі құжатта аралдың және оның тұрғындарының қысқаша тарихы былайша сипатталған: 1770 жылдан кейін Дунайдан қайықтар өтпеген, ал Адакаледегі Осман пашасының басқаруындағы Сипахи офицерлері отбасыларын Адакалеге әкелді. Бұл жердегі адамдардың барлығы осы әскери отбасылардың ұрпақтары, сондықтан халықтың ана тілі түрік тілі болып табылады. 1830 жылы Осман империясының Смедерево санжағының аумағында Сербия княздігі құрылғанда, Сербия княздігінде тұратын көптеген түркілер Осман жерлері саналатын 6 елді мекенге қоныстанды. Адакале осы алты түрік кварталының біріне айналды, олардың әрқайсысы қалашық делінетін. Арал тұрғындары экзогамиялық некелер арқылы Видин және Русе түркілерімен туыстық байланыста болды. 1913 жылғы халық санағы көрсеткендей, тұрғындардың көпшілігі Ресей-Түрік соғысынан кейін аралға келген Румелиден шыққан Балқан түркілері және мұсылман ромдары болды. Бірлікке түрік тілі, мәдениеті және ислам діні себеп болды. Халық суфизмді ұстанды. Румыния Социалистік Республикасы кезінде тыйым салынғанға дейін ерлер фез, ал әйелдер шаршаф киген. Арал тұрғындары лақүм, раушан суы және раушан майы өндірді. Олар туризм, темекі өнеркәсібі және балық аулау арқылы да көшкен. Арал түрік мұнай күресі және футбол командасымен танымал болды. 1913 жылы Екінші Балқан соғысы кезінде аралды Австро-Венгрия армиясы басып алды, ал 1919 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Румыния Корольдігі басып алды. Кейбір түрік отбасылары аралды тастап, Мухажир ретінде Стамбулға кетті. Бұл басқыншылықтар Осман империясы Трианон келісімінде қабылданбады. 1923 жылы Лозанна келісімінен кейін арал ресми түрде Румыния Корольдігінің құрамына кірді. 1923 жылдан 1938 жылға дейін түрікке қарсы сезімге байланысты Ада Кале және Добруджадан көптеген түрік отбасылары Түркияға кетті. 1945 жылы Ада Каледен Түркияға кеткен түріктер Румыния Социалистік Республикасында өмір сүргісі келмегендіктен көшіп барды. 1951 жылы Ада Каледен келген кейбір түрік отбасылары Бараган жазығына қоныстануға мәжбүр болды. 1967 жылы аралды су басудан бұрын аралда қалған түрік халқының барлығы көшіп кетті. Көпшілігі Түркияға, ал қалғандары Румынияның Добруджа аймағына қоныс аударды. Коммунизм кезінде, 1950-1960 жылдары Оршовадан келген румын, неміс және венгр әйелдері Ада Каледен келген түрік ерлерге үйленді.

Салдары

Плотина салынысымен аралда салынған кейбір құрылыстар жақын орналасқан Шимян аралына көшірілді, оның ішінде бекіністің катакомбаларының бір бөлігі, мешіт, базар, Махмут Пашаның үйі, зират және басқа да түрлі заттар. Дегенмен, Ада Кале қауымы арал эвакуацияланғаннан кейін Шимян аралына қайта қоныстанбай, Түркияға көшіп кетуге бекінді. Шағын бөлігі түрік азшылығы бар тағы бір румын аймағы – Добруджаға кетті, сол себепті "Жаңа Ада Кале" құрылысы ешқашан аяқталған жоқ.

Әдебиетте

Ада Кале ең танымал венгр жазушыларының бірі – Мор Йокайдың романында маңызды рөл атқарады. 1872 жылы жарық көрген «Алтын адам» («Az Arany Ember») романында Ада Кале «Ешкімнің аралы» деп аталады және ол сыртқы материалдық әлемге қарсы қойылатын тыныштық, уединение және сұлулықтың дерлік мифтік символына айналады. Патрик Ли Фермордың Еуропа арқылы жасаған саяхаты туралы баяндауының екінші томы – «Орман мен су арасында» еңбегінде автор 1934 жылы қарт тұрғындар тобымен өткізген ғажайып сапарды сипаттап, аралдың тарихын талқылайды.