Кіріспе
Экологиялық басқару және аудит жүйесі (EMAS) – 1993 жылы Еуропалық Комиссия әзірлеген, ерікті экологиялық басқару құралы. Ол ұйымдарға өздерінің қоршаған ортаға қатысты өнімділігін бағалауға, басқаруға және үнемі жақсартуға мүмкіндік береді. Бұл жүйе жаһандық түрде қолданылады және барлық жеке және мемлекеттік ұйымдар үшін ашық. EMAS-қа тіркелу үшін ұйымдар Еуроодақтың EMAS ережелерінің талаптарын орындауы керек. Қазіргі таңда 4600-ден астам ұйым және 7900-ден астам нысан EMAS жүйесінде тіркелген.
Негізгі көрсеткіштер
Еуроодақтың Экологиялық басқару және аудит жүйесі негізгі көрсеткіштерді немесе өнімділік негізгі көрсеткіштерін (KPI) ұсынады, олармен тіркелген ұйымдар өздерінің қоршаған ортаға қатысты өнімділігін өлшеуге және белгіленген мақсаттарға жету үшін үздіксіз экологиялық жақсаруларын бақылауға мүмкіндік алады.
EMAS-қа сәйкес белгіленген индикатор
2010 жылдың қаңтар айында күшіне енген EMAS III жүйесі тіркелген ұйымдардан алты маңызды экологиялық сала бойынша негізгі өнімділік көрсеткіштері туралы есеп беруді талап етеді. Бұл көрсеткіштер тікелей экологиялық факторларға назар аударады және EMAS жүйесінде тіркелген барлық ұйымдарға қолданылады.
ISO 14001 стандарты бойынша
EMAS тіркелімінде тіркелген барлық ұйымдар EMAS талаптарына сәйкес экологиялық басқару жүйесін іске асырады. ISO 14001 халықаралық стандарты EMAS-тың негізгі бөлігі болғандықтан, бұл ұйымдар сол стандарттың талаптарын автоматты түрде орындайды. Дегенмен, EMAS тіркелген ұйымдар ISO 14001 стандартының шеңберінен асып түсетін талаптарды да орындайды. EMAS тіркелген ұйымдар мыналарды көрсетеді:
Сенімділік: EMAS-тың дұрыс іске асырылуы білікті және тәуелсіз экологиялық сарапшылармен бағаланады. Ашықтық: экологиялық өнімділік туралы мерзімді есеп беру арқылы. Бұл есептерде маңызды көрсеткіштер туралы ақпарат болады. Есептерді экологиялық сарапшы растауы тиіс. Үздіксіз жақсарту процесі: нақты экологиялық өнімділікті үздіксіз жақсартуға міндеттену арқылы. Бұл өнімділік те экологиялық сарапшымен бағаланады. ISO 14001 тек экологиялық басқару жүйесін жақсартуды талап етеді. Заңнамаға сәйкестік: қолданыстағы экологиялық заңнаманы толық орындау арқылы. Мүдделі тараптарды қатыстыру: қызметкерлер мен басқа да мүдделі тараптарды олардың міндеттемелерінен, идеяларынан, білімінен және тәжірибесінен пайдалану үшін тарту арқылы.
Credibility: the proper implementation of EMAS is assessed by qualified and independent environmental verifiers. Transparency: by periodically reporting on their environmental performance. Those reports include information on key performance indicators. The reports must be validated by an environmental verifier. Continuous improvement process: by committing themselves to continuous improvement of their actual environmental performance. This performance is also evaluated by an environmental verifier. ISO 14001 only requires improving the environmental management system itself. Compliance: by fully complying with applicable environmental legislation. Stakeholder engagement: by involving employees and other stakeholders in order to benefit from their commitment, ideas, skills and experiences.
Пайдасы мен шығыны
EMAS – бұл жан-жақты және қатаң талаптарға жататын жоғары деңгейлі жүйе, оны енгізу үшін белгілі бір қаржылық және кадрлық ресурстар қажет. Өтеу ретінде EMAS ұйымдарға осы шығындарды асып түсетін көптеген артықшылықтарды ұсынады. EMAS жеке өнімділікті жақсартуға бағытталғандықтан, әрбір ұйым әртүрлі экологиялық және экономикалық факторларды ескеруі тиіс. Тіркелген ұйымдардың әртүрлілігіне байланысты EMAS-тың орташа пайдасы мен шығындарын есептеуге болады деу қиын. EMAS жүйесіне тіркелген ұйымның қаржылық пайдасы елдеріне қарай өзгеше болуы мүмкін. Мысалы, кейбір елдерде қалдықтарға төленетін ақы төмендетіледі, рұқсат беруге кететін шығындар азаяды, лицензиялау рәсімдері жылдамдатылады және тағы да басқалар. Дегенмен, пайда мен шығын туралы анықтамалық мәліметтер беру мақсатында бірнеше зерттеулер жүргізілді. 2009 жылы Еуропалық комиссия EMAS жүйесіне тіркелген ұйымдар үшін шығындар мен пайданы зерттеуді жариялады. Осы зерттеудің нәтижелері фактілер парағында жинақталған.
Негізгі артықшылықтары
Жүйелі аяқтама арқылы экологиялық және қаржылық көрсеткіштер: мысалы, ресурстар мен энергияны тиімді пайдалануды арттыру, қалдықтарды азайту. Қауіптерді және мүмкіндіктерді басқару: мысалы, заңнамаға сәйкестік, реттеуші органдардан жеңілдіктер алу. Сенімділік, ашықтық және бедел: мысалы, экологиялық мәлімдеме, негізгі өнімділік көрсеткіштері, тәуелсіз экологиялық сарапшылар арқылы тексеру және растау. Қызметкерлерді күштендіру және ынталандыру: мысалы, қызметкерлердің қатысуын жақсарту, олардың хабардарлығын арттыру, көбінесе жаңаруларға алып келеді.
Шығындар
Тұрақты шығындар: растау/тексеру төлемдері, тіркеу төлемдері, EMAS логотипін корпоративтік стильге енгізу. Сыртқы шығындар: іске асыру және есеп беруді қолдау үшін консультациялық сараптама, тіпті міндетті болмаса да, көбінесе қажет болады. Ішкі шығындар: іске асыру, басқару және есеп беру үшін қажетті персонал және техникалық ресурстар.
EMAS марапаттары
EMAS марапаттары EMAS жүйесіне тіркелген ұйымдардың қоршаған ортаны қорғау жөніндегі күш-жігерін мақтайды. Еуропалық комиссия 2005 жылдан бері осы марапаттарды жыл сайын табыстап келеді. Экологиялық басқару саласындағы EMAS марапаттары жыл сайын алты санат бойынша компаниялар мен мемлекеттік органдарға беріледі. EMAS марапаттарының бағыты әр жылдары өзгеше болады. Жыл сайын EMAS марапатын жеңіп алғандар қоршаған ортаға қатысты қызметтерінің нақты бір саласындағы жетістіктері үшін марапатталады. Өткен тақырыптар ресурстарды тиімді пайдалану және қалдықтарды басқару сияқты әртүрлі мәселелерді қамтыды. 2011 жылғы EMAS марапатының тақырыбы – мүдделі тараптардың қатысуы арқылы үздіксіз жақсартуға қол жеткізу.
Даму
ЕМАС I (ЕМАС I) 1993 жылы қабылданды және 1995 жылы қолданысқа енгізілді. Бастапқыда ол өнеркәсіптік секторлардағы компаниялармен ғана шектелді. 2001 жылы ЕМАС регламентіне енгізілген бірінші түзетулер (ЕМАС II) жүйесін мемлекеттік және жеке қызметтерді қоса алғанда, барлық экономикалық секторларға ашты. Сонымен қатар, ЕМАС II ISO 14001 стандартының экологиялық басқару талаптарын интеграциялау арқылы, мүдделі тараптарға қатысуды білдіретін жаңа ЕМАС логотипін қабылдау арқылы және қаржылық қызметтер немесе әкімшілік және жоспарлау шешімдері сияқты жанама әсерлерді ескеру арқылы күшейтілді. ЕМАС регламентінің соңғы түзетуі 2010 жылдың 11 қаңтарында күшіне енді (ЕМАС III). ЕМАС III жүйесін енгізу арқылы бұл жүйе жаһандық түрде қолданыла бастады және енді Еуропалық Одаққа мүше мемлекеттермен шектелмейді. ЕМАС III арқылы ЕО экологиялық өнімділік туралы есеп беруді үйлестіру үшін міндетті негізгі көрсеткіштерді (KPI) енгізді. 1997 жылы 2140 болған ЕМАС жүйесіне тіркелген ұйымдардың саны 2011 жылы 4659-ға жетті.