Халиде Эдиб Адывар: Түрік романісі, педагог және қоғам қайраткері

Кіріспе

Түрік романисі, мұғалімі және саяси белсенді Халиде Эдиб Адывар (11 маусым 1884 – 9 қаңтар 1964) – түрік романисі, мұғалімі, ұлтшыл және феминист зиялы. Ол түрік әйелдерінің төмен әлеуметтік статусын және өзінің байқауы бойынша көптеген әйелдердің өз жағдайларын өзгертуге деген қызығушылық танытпауын сынаған романдарымен танымал болды. Ол пантүркішіл болды және оның бірнеше романдары түркішіл қозғалысты қолдады. Халиде Эдиб Адывар армян геноциді кезінде жетім қалған балаларды күштеп ассимиляциялауға қатысқаны үшін де еске алынады. Ол 1899-1901 жылдары Америка колледжінде оқыды, содан кейін бітірді. Әкесінің үйі Константинопольдегі зиялылық өмірдің орталығы болды және Халиде Эдиб бала кезінен қаланың зиялылық өміріне қатысты. Бітіргеннен кейін математик және астроном Салих Зекі Бейге үйленді, олардың екі ұлы болды. Алайда ол зиялылық қызметін жалғастырып, 1908 жылы Тевфик Фикреттің «Танин» газетіне және әйелдер журналы «Деметке» білім беру және әйелдердің мәртебесі туралы мақалалар жаза бастады. 1909 жылы «Сейие Талип» атты алғашқы романын жариялады. Білім туралы мақалаларының арқасында білім министрлігі оны Константинопольдегі қыздар мектептерін реформалауға шақырды. Ол Накие Ханыммен бірге оқу бағдарламалары мен педагогикадағы өзгерістер бойынша жұмыс істеді, сондай-ақ әртүрлі мектептерде педагогика, этика және тарих пәндерін оқытты. Мешіт мектептері жөніндегі министрлікпен келіспеушілікке байланысты қызметінен кетті. 1910 жылы Салих Зекіден ажырасты. Оның үйі, әсіресе түрікшілдіктің жаңа идеяларына қызығушылық танытқандар үшін зиялылық салонға айналды. 1911 жылы Түрік ошақтарына (Türk Ocağı) қосылды және 1912 жылы оның алғашқы әйел мүшесі болды. Сондай-ақ, ол «Әйелдерді көтеру» (Taali i Nisvan) ұйымын құрушылардың бірі болды. 1913-1914 жылдары армян дін қызметкері және музыкант Комитаспен дос болды. Комитас бірнеше рет оның үйіне ән салуға шақырылды. Халиде Эдиб жеке өзі оған достықпен қараса да, өзінің жазбаларында Комитас пен оның музыкасын армян емес, «Анатолиялық» деп сипаттады. Ол оның музыкасын түріктерден ұрлап алғанын және «сөздерін ғана армян тіліне аударғанын» айтты. Сонымен қатар, оның ата-анасы «вероятно түрік тегінен» шыққан және «оның тегі түрік немесе армян болса да, ол армян ұлтшылы болғанымен, мінезі мен жүрегінде түрік Анатолиясының адамы болған, бірақ оның өзі білмеген».

Turkish novelist, teacher and political activist

Halide Edib Adıvar ( , sometimes spelled Halidé Edib in English; 11 June 1884 – 9 January 1964) was a Turkish novelist, teacher, and a nationalist and feminist intellectual. She was best known for her novels criticizing the low social status of Turkish women and what she saw from her observation as the lack of interest of most women in changing their situation. She was a Pan Turkist and several of her novels advocated for the Turanism movement. Halide Edib Adıvar is also remembered for her role in the forced assimilation of children orphaned during the Armenian genocide. She attended the American College again from 1899 to 1901, when she graduated. Her father's house was a center of intellectual activity in Constantinople and even as a child Halide Edib participated in the intellectual life of the city. After graduating, she married the mathematician and astronomer Salih Zeki Bey, with whom she had two sons. She continued her intellectual activities, however, and in 1908 began writing articles on education and on the status of women for Tevfik Fikret's newspaper Tanin and the women's journal Demet. She published her first novel, Seviye Talip, in 1909. Because of her articles on education, the education ministry hired her to reform girls' schools in Constantinople. She worked with Nakiye Hanım on curriculum and pedagogy changes and also taught pedagogy, ethics, and history in various schools. She resigned over a disagreement with the ministry concerning mosque schools. She received a divorce from Salih Zeki in 1910. Her house became an intellectual salon, especially for those interested in new concepts of Turkishness. She became involved with the Turkish Hearths (Türk Ocağı) in 1911 and became the first female member in 1912. She was also a founder of the Elevation of Women (Taali i Nisvan) organization. She became a friend of the Armenian priest and musician Komitas between 1913 and 1914. Komitas was invited to sing at her house several times. While Halide Edib was friendly towards him in person, in her writings she described Komitas and his music as "Anatolian" instead of Armenian. She claimed that his music had been stolen from Turks and that he "simply turned the words into Armenian". In addition, she believed that his parents were "probably of Turkish descent" and that "he was an Armenian nationalist whether his origin was Turkish or Armenian, but in temperament and heart he was a real Anatolian Turk if unconsciously."

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде

1917 жылы доктор Аднанға (кейін Адивар) қайтадан үйленді және келесі жылы Стамбул университетінің әдебиет факультетінде әдебиет оқытушысы болып жұмысқа орналасты. Осы уақыт аралығында ол Зия Гөкалп идеяларының ықпалымен Түркияның ұлтшыл қозғалысында белсенділік танытты. 1916–1917 жылдары Дамаск, Бейрут және Айнтурадағы Сент-Жозеф колледжінде Османдық мектеп инспекторы болып қызмет етті. Бұл мектептерде жүздеген армян, араб, ассириялық, маронит, күрд және түрік жетімдері білім алды. Армян геноциді кезінде Халиде Эдиб Адивар мен Джемаль Паша басшылығымен, Сент-Жозеф колледжінде 1000-ға жуық армян және 200 күрд баласы «түрікшелендірілді». Халиде Эдиптің инспекторлық қызметі туралы есебі оның гуманитарлық күш-жігеріне және жағдайдың зорлық-зомбылығымен күресіне баса назар аударады. Алайда, The New York Times газетінің американдық куәгері Халиде Эдипті «Америкалық әйелдік идеалдарымен мақтанатын және батыстық достары жоғары бағалайтын кішкентай әйел» деп сипаттап, оны «[Кемал Пашамен] бірге армян аналары мен жас әйелдеріне қатысты адамдық азаптаудың түрлерін тыныш жоспарлап отырды» деп айыптады және «жетім балаларды түрікке айналдыру міндетін» алғанын мәлімдеді. Роберт Фиск Халиде Эдиптің «армян балалары армяндық болмысынан жүйелі түрде айырылып, оларға жаңа түрік есімдері беріліп, мұсылман болуға мәжбүр етілген, ал армян тілінде сөйлегендері естілсе, қатыгездікпен ұрып-соғылған» террорлық жетімдер үйін басқарғанын жазды. Карниг Паниан, «Қош бол, Антура» кітабының авторы, 1916 жылы осы жетімдер үйінде геноцидтен аман қалған алты жасар армян баласы болды. Панианның аты 551 номерімен ауыстырылды. Ол түркілендіруге қарсылық көрсеткен балаларды ұрып-соғу және аштықпен жазалауды көрді. Эдиптің жазбаларында армяндарға деген жек көрушілігі айқын көрінеді, оларды «османдықтардың мифтік және өмірлік жауы» ретінде бейнеледі, тіпті антисемитизмдегіге ұқсас қанға қастандық және бала жегіштік туралы айыптаулар жасады. Ол сондай-ақ түрік балаларын армяндарға айналдыруға жасалған қастандық туралы айтты, «осылайша Антурадағы жұмысы үшін оған тағылған айыптауларды армяндардың өзіне қайтарды». Уотенпоу былай жазады:

She married again in 1917 to Dr. Adnan (later Adıvar) and the next year took a job as a lecturer in literature at Istanbul University's Faculty of Letters It was during this time that she became increasingly active in Turkey's nationalist movement, influenced by the ideas of Ziya Gökalp. In 1916–1917, she acted as Ottoman inspector for schools in Damascus, Beirut and the Collège Saint Joseph in Aintoura, Mount Lebanon. The students at these schools included hundreds of Armenian, Arab, Assyrian, Maronite, Kurdish, and Turkish orphans. In the course of the Armenian genocide and under the direction of Halide Edib Adıvar and Djemal Pasha, about 1,000 Armenian and 200 Kurdish children were "Turkified" at the Collège Saint Joseph. Halide Edip's account of her inspectorship emphasizes her humanitarian efforts and her struggles to come to terms with the violence of the situation. However an American witness for The New York Times, describing her as "this little woman who so often boasts of her American ideals of womanhood and of which her Western friends make so much", accused Halide Edip of "calmly planning with [Cemal Pasha] forms of human tortures for Armenian mothers and young women" and taking on "the task of making Turks of their orphaned children." Robert Fisk wrote that Halide Edip "helped to run this orphanage of terror in which Armenian children were systematically deprived of their Armenian identity and given new Turkish names, forced to become Muslims and beaten savagely if they were heard to speak Armenian". Karnig Panian, author of Goodbye, Antoura, was a six year old Armenian genocide survivor at the orphanage in 1916. Panian's name was changed to the number 551. He witnessed children that resisted Turkification being punished with beatings and starvation: He wrote that Edip showed a strong hatred of Armenians in her writings, portraying them as "a mythical and existential enemy of the Ottomans" and even made claims of blood libel and child cannibalism similar to those in anti Semitism. She also claimed a conspiracy to turn Turkish children into Armenians, "thus also turning the accusations leveled against her for her work at Antoura back toward the Armenians themselves". Watenpaugh writes of her:

Түркияны жаңғырту және оның мұсылман элитасын батыстың сынынан қорғау – Халиде Эдиптің өмірлік еңбегінің негізгі элементтері. Бірақ армян балаларын қорғауға немесе геноцид құрбандары ретінде оларға көңіл білдіруден бас тартуы – қарапайым адамдық мейірімсіздікті көрсетеді. Халиде Эдип үшін әлеуметтік ерекшеліктер мен дін адамзаттың жалпыға ортақ сипатына шектеулер қойды; оның пікірінше, геноцид түрік прогресі, заманауилығы және ұлтшылдығы үшін тым жоғары баға емес еді. Антурадағы жетімдер үйіндегі рөліне қарамастан, Халиде Эдиб қантөгіске қатысты армяндарға көңіл білдірді, бұл Одақ және прогресс комитетінің мүшелерінің ашуын тудырып, оларды оны жазалауға шақыруға итермеледі. Талат паша оған ешқандай жаза бермеуге бұйрық берді, «Ол өз еліне өзі сенгендей қызмет етеді. Ол шын жүректен сөйлейді ғой», деді. Ал неміс тарихшысы Хилмар Кайзер былай деді: «Түрік ұлтшылы болғаның үшін сізді кісі өлтіруші деп қарауға болмайды. Халиде Эдип сияқты белгілі түрік ұлтшылдары болды; ол армяндарды ассимиляциялауды жақтады, бірақ кез келген өлтіруге қарсы болды». 1918 жылғы 21 қазанда Халиде Эдип «Вакит» газетінде жаппай қырғынды айыптайтын мақала жариялады: «Біз жазықсыз армян халқын қырғынға ұшыраттық. Біз армяндарды ортағасырлық әдістермен жоюға тырыстық». 1919 жылдан 1920 жылға дейін ол Түркияның тәуелсіздік соғысын қолдау мақсатымен құрылған апталық «Бөкей Мекмуа» журналына материалдар жазды.

Тәуелсіздік соғысы кезінде

Бірінші дүниежүзілік соғыста Осман империясы жеңілгеннен кейін одақтас әскерлер Константинопольді және империяның басқа да аймақтарын басып алды. Мұстафа Кемал Ататүрік басқыншылыққа қарсы күресті ұйымдастыра бастады, ал Эдиб Стамбулда "жанды сөз сөйлейтін және қауіпті агитатор" ретінде танымал болды. Ол империяның басқа да маңызды тұлғаларының бірі болды, Султанахмет демонстрациялары барысында грек әскерлерінің Смирнаны басып алуына наразылық білдірген мыңдаған адамға сөз сөйледі. Эдиб ақырында Константинопольді тастап, күйеуімен бірге Анатолияға Түрік ұлттық қозғалысына қосылу үшін көшті. Анкараға жолда келе жатқанда ол тағы бір журналист, Юнус Нади Абалиоглумен кездесті, ол да Түрік ұлттық қозғалысына қосылуға шешім қабылдаған еді. 1920 жылдың 31 наурызында Гейве теміржол станциясында өткен кездесуде олар Түркия Тәуелсіздік соғысының жағдайы туралы халықаралық қоғамдық пікірді хабардар етудің маңыздылығы туралы келісті және жаңалықтар агенттігін құру арқылы ұлттық күреске көмектесуге бейімділік білдірді. Олар "Анадолу агенттігі" деген атқа келісті. Грек-түрік соғысы кезінде ол ұлтшыл армияда қатардағы жауынгер, содан кейін сержант шеніне ие болды. Ол майданға сапар шекті, Батыс майдан қолбасшысы Исмет-пашаның штабында жұмыс істеді және "Түрік сынағы" атты кітабында басып алушы грек армиясының күйдірілген жер саясатын және Грек армиясының Батыс Анатолиядағы түрік азаматтарына жасаған қатыгездіктерін сипаттады.

Соғыстан кейін

Күйеуі Аднан Адивардың Прогрессивті республикалық партияны құруға қатысуы нәтижесінде отбасы билік ететін элитадан алшақтады. 1926 жылы Прогрессивті республикалық партия таратылып, Келісім заңы бекітілген кезде, ол және оның күйеуі мемлекетке опасыздық жасады деген айып тағылып, Еуропаға қашып кетті. Олар 1926 жылдан 1939 жылға дейін Франция мен Ұлыбританияда тұрды. Халиде Эдиб Америка Құрама Штаттары мен Үндістанға көп саяхат жасап, лекция оқыды және сабақ берді. Ол Үндістанның британдық колония болған кезіндегі әсерлерін "Үндістан ішінде" атты кітабында жинақтады. 1939 жылы Түркияға оралып, Стамбулдағы әдебиет факультетінде ағылшын әдебиетінен профессор болды. 1950 жылы ол Парламентке сайланды және 1954 жылы отставкаға кетті; бұл оның өміріндегі жалғыз ресми саяси лауазымы болды.

Өлім

Халиде Әдиб 1964 жылдың 9 қаңтарында Стамбулда қайтыс болды. Ол Стамбулдағы Меркезефенди зиратында жерленді.

Мұра

1970 жылдардан бастап Осман және түрік зерттеулер қауымдастығы студенттерге Халиде Эдип Адивар атындағы стипендия тағайындады. Адивардың армян геноцидіне қатысы кеңінен белгілі болғаннан кейін, қауымдастық стипендияның атын өзгертуге тырысты; бірақ 2021 жылға дейін атау өзгертілген жоқ, себебі қауымдастықтың басшылығы Халиде Эдип Адивар стипендиясын қаржылай қолдайтын донордың келісімін әлі алмаған.

Негізгі жұмыстар

Севие Талип (1910). Хандан (1912). Мевут Хюкюмлер (1918). "Ени Туран" (1912). Ұлы Эсери (1919). Атестен Гомлек (1922; ағылшын тіліне аударғанда Смирна қызы немесе Жалынның көйлегі). Чыкан Кури (1922). Қалб Агрисі (1924). Вұрун Қаппей (1926). Халида Эдибтің естеліктері, Нью-Йорк Лондон: The Century, 1926 (ағылшын тілінде жарық көрді). Профиль. Түрік ордеалы, Нью-Йорк Лондон: Ғасыр, 1928 (мемуар, ағылшын тілінде басылды). Зейнонун ұлы (1928). Түркия батысқа қарайды, Нью-Хейвен Лондон: Йель университетінің баспасы / Оксфорд университетінің баспасы, 1930. Клоун және оның қызы (алғаш рет 1935 жылы ағылшын тілінде және 1936 жылы түрік тілінде Sinekli Bakkal болып басылды). Индия ішінде (алғаш рет 1937 жылы ағылшын тілінде және 2014 жылы түрік тілінде Hindistan'a Dair деп жарияланды). Türk'ün Ateşle İmtihanı (мемуар, 1962 жылы жарық көрді; ағылшын тіліне аудармасында House with Wisteria).

Танымал мәдениетте

Франсис Казанның "Халиданың сыйы" (2001) романы Халида Эдибтің жастық шағы мен қалыптасуы туралы кезеңдік әңгіме. Халида Эдиб "Құтылу", "Тәуелсіздік" және "Жас Индиана Джонс шежірелері" сияқты бірнеше фильмдер мен телешоуларда кейіпкер ретінде пайда болады. Халида Эдибтің бірнеше романдары да фильмге және теледидарға бейімделді. Олардың бірі – "Йолпалас қылмысы". Халида Эдиб мектеп оқушыларына арналған "Халида Эдибтің ашкөз жүрегі" деректі фильмінің тақырыбы болып табылады.