Кіріспе
Schloss Hartheim, сонымен қатар Hartheim Castle деп те аталады, Жоғарғы Австриядағы Алковен қаласында орналасқан қамал. Ол Австрияның Линц қаласынан шамалы қашықтықта салынған. 1600 жылы Якоб фон Аспен салған бұл қамал елдегі көрнекті Ренессанс қамалы болып есептеледі. Бұл ғимарат Aktion T4 деп аталатын нацистік бағдарламаның орталықтарының бірі ретінде танымал болды, онда психикалық немесе физикалық кемістігі бар деп саналған неміс азаматтары улы газбен жүйелі түрде өлтірілді. 1941 жылдың тамызында Aktion T4 бағдарламасы ресми түрде тоқтатылғаннан кейін, бұл нысан "Акция 14f13" бағдарламасы аясында еврейлерді, коммунистерді және басқа концлагерь тұтқындарын өлтіру үшін пайдаланылды. Осылайша ол Хартхайм өлтіру орталығы ретінде белгілі болды, онда нацистер барлығы 30 000 адамды өлтірді.
Schloss Hartheim, also known as Hartheim Castle, is a castle at Alkoven in Upper Austria, some from Linz, Austria. It was built by Jakob von Aspen in 1600, and it is a prominent Renaissance castle in the country. The building became notorious as one of the centers for the Nazi program known as Aktion T4, in which German citizens deemed mentally or physically unfit were systematically murdered with poison gas. After the official end of Aktion T4 in August 1941, the facility was used to murder Jews, communists, and other concentration camp prisoners under a program known as "Action 14f13". In this capacity it was known as the Hartheim killing centre, where the Nazis murdered a total of 30,000 people.
1940 жылға дейінгі тарих
Хартхайм Дунай өзенінің бойындағы Оттенсхаймнан Ашах-ан-дер-Донауга дейінгі Ефердинг алабының ортасында орналасқан. 1130 жылы Хартхайм деген әулет туралы жазбаларда айтылған. Олар Пассау епископтарының қарауында болған. 1287 жылы үш бауыр – Конрад, Питер және Генрих Хартхаймдіктер Вильхеринг аббаттығымен жасалған айырбас келісімі аясында қамалдың иелері ретінде аталды. Бірақ 1323 жылға қарай, басқа бір әулет иеленгені жазылған. 14 ғасырдың ортасына дейін бұл жерде негізінен бір ғана мұнара болды, сосын тұрғын үй салынды және қабырғалармен, бекіністермен және суарналармен қоршалды. Қолдан-қолға бірнеше рет өткеннен кейін қамал Аспен әулетінің меншігіне көшті, олар қазіргі түрімен салып, жаңартқан болуы мүмкін. 1690 жылдардың басында олар төрт қанатты, төрт көпбұрышты мұнарасы және биік орталық мұнарасы бар, идеалды Ренессанс стиліндегі жаңа сарай салдырды. 1799 жылы Стархемберг князі Георг Адам қаланы сатып алды. Дегенмен, 1862 жылға қарай қамалдың жағдайы нашарлап, замандас баяндамасында: «Есіктер, терезелер мен пештердің бәрі жоқ, бірнеше төбелерді ауыстыру қажет» деп сипатталған. 1898 жылы Стархемберг князі Камилло Генри қамал ғимаратын, шаруашылық құрылыстарын және біршама жерді Жоғарғы Австрияның мемлекеттік қайырымдылық қоғамына (Oberösterreichischen Landeswohltätigkeitsverein немесе OÖ. LWV) сыйға берді. Оны одан әрі қаржы жинау арқылы сол кездегідей «Ақымақтар институты» ретінде пайдалану жоспарланған. Сонымен қатар, 1900-1910 жылдар аралығында ғимаратты ақыл-жарық кемістігі бар адамдарға арналған күтім үйі ретінде пайдалануға мүмкіндік беру үшін ірі жөндеу және реконструкция жұмыстары жүргізілді. 1926 жылы баспалдақ бұзылып, оның орнына төсек көтеруге арналған лифт орнатылды.
Нацистік дәуір және оның салдары
1939 жылдан бастап нацистер Хартхаймды және тағы бес нысанды Aktion T4 іс-шарасы үшін өлтіру орталықтары ретінде пайдаланды. Бұл іс-шара неміс қоғамының "керексіз" деп саналған мүшелерін, әсіресе дене және психикалық мүгедектерді жаппай стерилизациялау мен жаппай өлтіруді жүзеге асырды. Барлығы осы нысандарда 200 мыңға жуық адам, оның ішінде мыңдаған балалар өлтірілді. Бұл әрекеттер нацистік евгеника идеяларымен үйлесімді болды. 1941 жылы ресми түрде тоқтатылса да, Aktion T4 1945 жылы Германия капитуляциясына дейін жалғасты. Хартхайм сарайындағы Aktion T4 іс-шарасының бірінші кезеңінде 18 мыңға жуық дене және психикалық мүгедек адам көмірқышқыл газымен уланды. Бұл нысан сонымен қатар Дахау және Маутхаузен концлагерьлерінен газ камерасына жіберілген он екі мыңға жуық тұтқынды, ал 1944 жылы Равенсбрюк концлагерінен туберкулезбен ауырған және психикалық кемістігі бар жүздеген әйелдерді өлтіру үшін де пайдаланылды. Сарайға психиатрлар Карл Брандт, Вюрцбург университетінің психиатрия профессоры және Вернер Хейде жиі келіп тұратын. 1944 жылдың желтоқсанында Хартхайм сарайы жойқын орталық ретінде жабылды және онда жасалған қылмыстардың іздері тазартылғаннан кейін санитариялық-курорттық емдеу орны ретінде қайта жаңартылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғимарат пәтерлерге айналдырылды. 1969 жылы бұрынғы газ камерасы мен қабылдау бөлмесінде алғашқы еске алу бөлмелері ашылды. 2003 жылдан бері Хартхайм сарайы нацистердің қолынан қаза тапқан он мыңдаған дене және психикалық мүгедектерге, концлагерь тұтқындары мен мәжбүрлі еңбекшілерге арналған ескерткіш нысаны болып табылады. Сондай-ақ 2003 жылы "Өмір құндылығы" көрмесі ашылды.