Кіріспе

Алжирлік революционер.

Ол 1957 жылдың ақпанында француз парашютистерімен тұтқындалды. Оның өлімі туралы 1957 жылдың наурыз айында Роберт Лакосттың баспасөз хатшысы Пьер Горлин хабарлады. Оның өліміне байланысты оқиғалар даулы болды, көптеген адамдар оның жазаланғанға дейін азапталғанын айтты. Оны білгендердің көпшілігі, ол өзіне қол жұмсау мүмкін емесін жоққа шығарды, себебі ол өз-өзіне қол жұмсауға тыйым салатын Ислам дініне берілгендігін еске салады, бұл туралы бұқаралық ақпарат құралдарында хабарланған. 2000 жылы генерал Ауссарес Бен М’хиди оның қамауда болған кезде өлім жазасына кесілгенін мойындады, бірақ оның өліміне қатысты нақты шындық бүгінгі күнге дейін құпия болып қалуда. Бен М’хиди Алжирде ұлттық батыр саналады және француз колониализмін аяқтаған революцияның символы болып есептеледі.

Ерте өмір

Ларби Бен М'хиди 1923 жылы сол кезде Константин департаментіне қарасты Эль Куахи ауылының Айн М'лила қаласында араб тайпасы Улед Деррадждың ұрпағы марабут отбасында дүниеге келген. 4 жасында Құран оқып, әкесінің діни мектебі мен мешітінде хафиз болды, кейіннен француз билігі оны қиратты. Оқуын жалғастыру үшін Батнадағы француз мектебінде оқыды, онда бастауыш білім беру куәлігін (Certificat d'études primaires élémentaires) алды. Бен Мхиди отбасы кейін Бискраға көшіп барды, онда Ларби Бен Мхиди орта мектепке түсті. 1939 жылы ол Алжир мұсылман скауттары қатарына қосылды, қысқа мерзім ішінде топ жетекшісі болып, қарулы күреске қызығушылық танытты. Әскерге жақындасу үшін француз казармаларының жабдықтау бөліміне жұмысқа өтініш берді, нәтижесінде жұмысқа қабылданды. Ол қару мен құпия жазбаларды ұрлап, жұмысты тастап, өмірін саясатқа және елге қызмет етуге арнады.

Көтеріліс

Бен М’хиди Мессали Хадждың ізбасары болды және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Мессалидің Алжир халық партиясының (АХП) мүшесі болды, қозғалыста маңызды жауапкершілікке тез ие болды. Бен Мхиди 1945 жылғы мамыр айында француз оккупациялық күштеріне қарсы Сетиф көтерілісінен кейінгі күні тұтқындалды. Көтеріліс қазіргі Сетиф қырғыны деп аталатын оқиға арқылы басылды. Ол Бискрада тұтқындалып, төрт ай бойы Константиндегі Кудиат түрмесінде қамалды. Француз армиясының Сетиф, Гелма және Херрата қалаларында жасаған қырғындары оны қатты шоқтырды. 1946 жылғы 15 наурызда Бен М’Хиди 1945 жылғы тәртіпсіздіктер үшін тұтқындалған ұлтшылдардың көпшілігіне рақымшылық жасалуына байланысты түрмеден босатылды. АХП 1945 жылғы Сетиф шабуылдарынан кейін таратылды және оның орнына 1946 жылдың қазан айында Демократиялық бостандықтардың жеңісі үшін қозғалысы (MTLD) құрылды, оның басшысы Мессали Хадж болды. 1950 жылы Бен Мхидиді сотқа жібермей, 10 жылға бас бостандығынан айырды. 10 қазанда Ларби Бен Мхиди және CRUA-ның тағы бес мүшесі трансформацияны мақұлдады, осылайша Ұлттық азаттық майданы (FLN) және Ұлттық азаттық армиясы (ALN) құрылды. Баб-Эль-Уедке қараған Climat de France үйінде өткен кездесуде FLN көтеріліс бастауды шешті, ол 1954 жылғы 1 қарашада таңертең басталып, тез арада Алжир соғысына айналды. Көп ұзамай бұл оқиғаның таралуы католик мейрамымен тұспа-тұс келгендіктен, "Toussaint Rouge" (Қызыл Барлық Киелілер күні) деп аталды. Көтерілісті ішкі жағынан Бен Мхиди, Мурад Дидуш, Рабах Битат, Крим Белкасем, Мохаммед Будиаф және Мостефа Бен Булайд жүргізді, ал тағы үш мүше (Хоцин Айт Ахмед, Ахмед Бен Белла және Мохаммед Хидер) Каирде сыртқы түрде жұмыс істеді. Кейіннен олар "Ноябрь ерлері" деп аталды. Бен Мхиди V вилая (Оран) болып тағайындалды, алайда ол ерекше қиындықтарға тап болды, өйткені аймақ жақында жер сілкінісі болды, ал уәде етілген қару-жарақ жетпеді. Бен Мхиди "пайдасыз қанды операцияларды" сынға алды, бұл қоғамдық пікірде жаман әсер қалдырды, атап айтқанда, дәл бір жыл бұрын болған Эль-Халиядағы Зигут қырғынын атап өтті. Ол сондай-ақ, Бугиге жақын ауылдағы мыңнан астам наразы мұсылмандар "жойылған" Амируш қаласын сынға алды. Конференция 20 күн бойы жалғасып, 1956 жылдың қыркүйек айының бір мезгілінде аяқталды. Француз билігі олардың ең маңызды қарсыластарының көпшілігі бір жерге жиналғандығын білмеді. Конференция барысында Бен М’хиди Абане Рамдан және Крим Белкасеммен бірге Координация және орындау комитетіне (ККК) сайланды, онда оларға Алжирдің тәуелсіздік соғысын жүргізу жауапкершілігі берілді.

Алжир шайқасы

1956 жылдың тамызында Бен М’хиди Оранды Әбделхафид Буссуфқа тапсырып, Алжирдегі басшылықты өз мойнына алды, себебі сайлаудан кейін оған Алжир шайқасын бастар міндеті жүктелді. 1957 жылдың қаңтар айында ол бүлік көтерілісін ұйымдастыруды ұсынды. Ол 1957 жылдың 28 қаңтарында өтті. Бұл оқиға әлемнің және Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) назарын өзіне аударды. Бен М’хиди Касбадағы тығырықтарда серіктерімен екі күннен артық тұрмады, өйткені екі мың парашютист FLN мүшелерін іздеп жүрді.

Тұтқындау және өлтіру

Бен М’хидиді Марсель Бижар және оның әскерлері 1957 жылдың 23 ақпанында Роджер Тринкье желісі арқылы алынған ақпарат бойынша ұстады. Ларби Бен М’хидидің тұтқындалуына қатысты мәліметтер әртүрлі нұсқаларға байланысты даулы болып тұр, олар бір-біріне қайшы келеді. Француз деректеріне сәйкес, парашютшілер Еуропалық ауданның Клод Дебюсси көшесіндегі пәтерге басып кіріп, Ларби Бен М’хидиді пижама киген күйінде ұстады. Олар Бен Кхедданың ізінде болған сияқты, ол да Координациялық және Орындау Комитетінің (КОК) тағы бір жетекшісі еді. Комитеттің басқа мүшелері тауларға немесе шетелге (атап айтқанда Туниске) қашып кетті. Оның тұтқындалуы туралы фотосурет келесі күні Алжирдегі барлық газеттерде жарияланды. Суретте Ларби Бен М’хидидің қолы-аяғы мен білегіне кісен салынған, батыл және көңілді жүзі бейнеленген. Бен М’хиди сондай-ақ француз баспасөзінде 1957 жылдың 24 ақпанында ұсталған Алжирдің Автономдық Аймағының (ААА) байланыс жетекшісі Брахим Чергуимен бірге түсірілген видеода пайда болды. Видеода Бен М’хиди камераға күлімсіреп, қарулы парашютшілермен сөйлесіп отырған көрінеді. Ол Брахим Чергуи сияқты қолы-аяғы кісенмен байланған күйде көрсетілген. Бұл видео Эль-Биарда полковник Бижардың бас штабында түсірілді. Марсель Бижар Бен М’хидиді жеке өзі тексерді және оның айтуынша, оны азаптауға рұқсат бермеді. Екі апталық сұрақ-жауаптан кейін Бен М’хиди мойынсұнбады, ал Бижар оны жақсы көріп, құрметтеуге бастады. Тергеу барысында Бен М’хиди тергеушілерге қарсы тұрып, Алжир шайқаста жеңіске жетеді және алжир халқы азат болады деп, тергеудің қысымына байланысты үнемі қарсылық көрсетті. Бижар Ларби Бен М’хидидің қайраттылығы мен қадір-қасиетіне таң қалды, жеңілгеніне қарамастан, ол ақыл-ойы, денесі және рухани жағынан сындырылмағанын көрсетті. Соғыстың жеңіліске ұшырағанын естігенде, ол француз қарсыластарының «Партизан әнінен» үзінді келтірді: «Менің орнымды басқа біреу басады». Алайда, генерал Жак Массу Бижардың баяу прогресіне наразы болып, Бен М’хидиді майор Пол Ауссаресстің қарауына беруді ұйымдастырды. 1957 жылдың 4 наурызында Алжир полиция бас штабында жұмыс істеген FLN шпионы CCE-ге жолдаған хабарламасында Бижар «Бен М’хидиді парашютшілердің «арнайы бөлімінің» адамдарына тапсырудан алдын алмады. Олар өздері тергеп, кеше өлтірді» делінген. Ауссаресстің басшылығымен Бен М’хиди азапталды, содан кейін Алжирден оңтүстікке қарай 18 шақырым жердегі шалғай шаруашылыққа айдалды, онда ол «өзін-өзі өлтіргендей көріну үшін» дарға асылды. 1957 жылдың 6 наурызында Пьер Горлин (Роберт Лакосттың баспасөз хатшысы) Бен М’хидидің «көйлектен жыртылған жолақтармен өзін-өзі асып өлтіргенін» жариялады. Оның денесі кейін Алжирдегі Майлот ауруханасына жеткізілді. Ол жерге жеткенде екі француз дәрігері оны тексергеннен кейін, ол өлі екенін ресми түрде мәлімдеді. Генерал Жак Массу Бен М’хидидің ауруханаға бара жатқанда «әлі де тыныс алып жатыр» деп мәлімдеді, ол түнгі уақытта электр сымымен асылып өлген. Оны білгендердің бәрі оның өзіне қол жұмсамайтынын айтты. Олар мұны біледі, өйткені ол берілген мұсылман болған және ислам діні өз-өзіне қол жұмсауды тыйым салады.

Өлім жазасынан кейінгі және еске алу

2000 жылы генерал Ауссарес Бен Мхидиді мемлекет өлтіргенін мойындады, сондай-ақ заңгер Әли Буменджелдің де қаза тапқанын айтты. Генерал Бижард Бен Мхидиге құрметпен қарағанын және оның өліміне өкінетінін мәлімдеді. Бижард француз әскерлерінің Бен Мхидиді өлтіргені туралы хабарды естігенде қатты мазаланғанын жеткізді. Тәуелсіздік алғаннан кейін Алжирдің екі маңызды көшесінің бірі – Rue d'Isly, Rue Larbi Ben M'hidi деп өзгертілді. Ол итальяндық режиссер Жило Понтекорво түсірген "Алжир шайқасы" фильмінде бейнеленген.