Жа И: Батыс Хань дәуірінің эссеші, ақыны және саяхатшысы
Jia Yi
Жа И (б.з.д. 200-169 жж.) – Батыс Хань дәуірінің эссеші, ақыны, саяхатшысы. «Циньге сын» эссесімен, «Бүркіт туралы» және «Цюй Юаньге жоқтау» поэмаларымен танымал. Саяси ойлары да бар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытай эссешісі, ақыны және саясаткері (б.з.д. 200–169)
Chinese essayist, poet and politician (c. 200–169 BCE)
Цзя И (; б.з.д. 200–169) – Батыс Хан әулетінің қытай эссешісі, ақыны және саясаткері. Ол фу рапсодиясының ең ерте белгілі авторларының бірі ретінде танымал, сонымен қатар Цинь әулетін сынап, оның құлау себептерін талдаған «Циньмен кінә табу туралы зерттеу» (Guò Qín Lùn 過秦論) атты эссесімен әйгілі. Оның «Күгіртке туралы» (鵩鳥賦) және «Кү Юаньге арналған жоқтау» (吊屈原賦) атты екі фуы ерекше атаққа ие. Сонымен қатар, ол саяси және білім беру саласындағы ой-пікірлерін қамтитын «Синьшу» (新書) трактатының авторы.
Jia Yi (; c. 200169 BCE) was a Chinese essayist, poet and politician of the Western Han dynasty, best known as one of the earliest known writers of fu rhapsody and for his essay "Disquisition Finding Fault with Qin" (Guò Qín Lùn 過秦論), which criticises the Qin dynasty and describes Jia's opinions on the reasons for its collapse. In particular, he is famous for his two fu, On the Owl (鵩鳥賦) and his Lament for Qu Yuan (吊屈原賦). He is also the author of the treatise Xinshu (新書), containing political and educational insights.
Өмір
Цзя Идің өмірбаяны «Ұлы тарихшының жазбалары» кітабының 84-томында кездеседі. Цзя И шамамен б.з.д. 200 жылы Луоян қаласында дүниеге келген, алайда кейбір дереккөздер оның тууы б.з.д. 201 жылы болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Жастық шағында Цзя өзінің әдеби дағдыларымен және Қытай классикасын жатқа айту қабілетімен туған жерінде танымал болды. Оның ерекше қабілеті жергілікті билеуші және көрнекті заңгер ғалым, Цинь әулетінің шенеунігі Ли Сидің шәкірті болған «Құрметті Ву» (Ву гонг 吳公) назарын аударды. Ву Цзяны өзінің штабына қабылдады, ал 179 жылы әділеттік коменданты болғанда, оны Хан императоры Вэньге классиканы зерттеуші ғалым ретінде ұсынды. Император Вэнь Цзяны «профессор» (bóshì 博士) қылып тағайындады және бір жыл ішінде оны сарайдың бас шебері (tàizhōng dàfū 太中大夫) дәрежесіне көтерді, бұл императорлық сарайдағы жоғары лауазымның бірі болатын. Жаңа қызметіне кіріскен соң Цзя институционалдық реформалар бойынша ұсыныстар жасауды бастады, соның ішінде вассал билеушілерінің өздерінің астанада емес, иеліктерінде тұруын талап ету туралы ұсыныс та болды. Ол Вэньге өзінің мұрагеріне Шэнь Бухайдың басқару әдісін үйретуді кеңес берді, осылайша ол «көптеген шенеуніктердің жұмысын бақылап, үкіметтің қағидаларын түсіне алады» деді. Ол Хан әулетінің негізін қалаушы Лю Банның ерте қолдаушылары болған және император Вэнь тұсында маңызды лауазымдарды сақтап қалған ескі шенеуніктер тобының қарсылығына жиі тап болды. Бұл ескі топ, мүмкін, Цзя өздерінің лауазымдарына қауіп төндіретінін сезінгендіктен, император Вэнь Цзяны министрлік лауазымға көтеруді қарастырғанда наразылық білдірді, оның «жас және оқуын ғана бастады, бірақ барлық ниетін өзіне билік алуға жұмсайды және барлық нәрсеге хаос пен шатастыру әкелді» деді. Император топтың қысымына көніп, біртіндеп Цзяның кеңесін сұрауын тоқтатты және 176 жылы Цзяны оңтүстік Чанша патшалығына (қазіргі Хунань провинциясына жуық) оның жас патшасы Ву Чанға (吳產; б.з.д. 178-157 жж.) Бас тәрбиеші (Grand Tutor) қылып жіберді. Император Вэнь шамамен б.з.д. 172 жылы Цзяның жер аударуын аяқтады, оны императорлық астанаға, Чанъаньға, Дао мистикасы мәселелері бойынша кеңес алу үшін шақырды. Император оны Лю Идің Бас тәрбиешісі (tàifù 太傅) қылып тағайындады, Лю И – император Вэньнің ең кіші және сүйікті ұлы, жақсы оқушы және оқуға құштар болған. Лю И б.з.д. 169 жылы аттан құлап, алған жарақаттарынан қайтыс болды. Цзя осы оқиғаға өзін кінәлі деп санады және бір жылдан кейін қайғыдан көз жұмды.
Jia Yi's biography is contained in Volume 84 of the Records of the Grand Historian. Jia Yi was born about 200 BCE in Luoyang, though some sources suggest his birth may have been a year earlier in about 201 BCE. As a youth Jia became well known in his home county for his literary skills and ability to recite the Chinese Classics. His precociousness caught the attention of "Venerable Wu" (Wu gong 吳公), the local governor and a prominent Legalist scholar who had been a student of the Qin dynasty official Li Si. Wu brought Jia onto his staff, and when he became Commandant of Justice in 179 BCE he recommended Jia to Emperor Wen of Han as a scholar of the Classics. Emperor Wen made Jia a "professor" (bóshì 博士), and within one year had promoted him to Grand Master of the Palace (tàizhōng dàfū 太中大夫), a relatively high ranking position at the imperial court. Upon assuming his new position, Jia began submitting proposals for institutional reformsincluding a proposal to require vassal lords to actually reside in their fiefs and not at the capital. He advised Wen to teach his heir to use Shen Buhai's administrative method, so as to be able to "supervise the functions of the many officials and understand the usages of government." He was frequently opposed by a group of older officials who had been early supporters of Liu Bang, the founder of the Han dynasty, and who continued to hold important positions under Emperor Wen. This old guard faction, probably feeling that Jia was a threat to their own positions, protested when Emperor Wen was considering promoting Jia to a ministerial post, saying that Jia was "young and just beginning his studies, yet he concentrates all his desires on arrogating authority to himself, and has brought chaos and confusion to everything." The emperor, bowing to the faction's pressure, gradually stopped seeking Jia's advice, and in 176 BCE exiled Jia to the southern Changsha Kingdom (roughly corresponding to modern Hunan Province) to serve as Grand Tutor to its young king Wu Chan (吳產; r. 178157 BCE). Emperor Wen ended Jia's exile around 172 BCE by summoning him back to the imperial capital at Chang'an, ostensibly in order to consult him on matters of Daoist mysticism. The emperor appointed him to the position of Grand Tutor (tàifù 太傅) to Liu Yi, Emperor Wen's youngest and favorite son, who was said to have been a good student and to have enjoyed reading. Liu Yi died in 169 BCE due to injuries he suffered in a fall from a horse. Jia blamed himself for the accident and died, grief stricken, about one year later.
Шығармалары
Цзя өзінің әйгілі "Циньді сынау туралы эссесі" (Guò Qín Lùn 過秦論) арқылы танымал, онда Цзя Цинь әулетінің құлау себептерін өз пікірімен баяндайды, сондай-ақ оның сақталған екі фу рапсодиясы: "Көкөрші туралы" және "Ку Юаньға ағым" бар. Конфуцийге жатқызылатын әлеуметтік және этикалық идеяларды жақсы бағалағандықтан және Заңгерлік идеологияға негіделген Цинь династиясының (б.з.д. 221–206 ж.) кемшіліктеріне арналған эссе жазғандықтан, Хан әулетінің басқа ғалымдары оны конфуцийшіл ғалым (руджия) деп санады.
Jia known for his famous essay "Disquisition Finding Fault with Qin" (Guò Qín Lùn 過秦論), in which Jia recounts his opinions on the cause of the Qin dynasty's collapse, and for two of his surviving fu rhapsodies: "On the Owl" and "Lament for Qu Yuan". Since he wrote favorably of social and ethical ideas attributed to Confucius and wrote an essay focused on the failings of the Legalist based Qin Dynasty (221–206 BC), he was classified by other scholars in the Han Dynasty as a Confucian scholar (rujia).