Кіріспе

Араб бразилиялықтары – араб ұлтының, мәдениетінің, тілінің және өзіндік идентитігінің иегері бразилиялық азаматтар. Араб бразилиялықтарының көпшілігі араб әлемінің Левант аймағынан, араб тілінде Билад әл-Шам деп аталатын, негізінен Ливан мен Сириядан, сондай-ақ Палестинадан шыққан. Араб бразилиялықтарының басым бөлігі христиан дінін ұстанады. Алғашқы сириялықтар мен ливандықтар 1880 жылдар шамасында Сан-Паулуға келді. Нақты уақыты белгісіз болғанымен, сириялықтар мен ливандықтар 1885 жылы базар алаңында жұмыс істеген шағын саудагерлер тобы болғанын айтады. 1920 жылғы халық санауында Бразилияда 50 246 сириялық пен ливандық тіркелді, олардың 38,4%-ы Сан-Паулу штатында тұрды. 1940 жылғы халық санауы бойынша 48 614 сириялық, ливандық және олармен туысқан топтар есепке алынды, бұл шамамен 1647 адамға азайды. 1929 жылдан кейін көші-қон тоқталып, колония қартайғандықтан, азаюдың одан да көп болмауы таң қалдырады. 1920-1940 жылдар аралығындағы үрдіс – сириялықтар мен ливандықтардың Сан-Паулудағы үздіксіз шоғырлануы болды. Бразилияда тұратын сириялықтар мен ливандықтардың шамамен жартысы (49,3%) Сан-Паулу қаласында мекен етті. Бразилиядағы араб ұрпақтарының саны туралы қазіргі деректер өте қайшылықты. Ұлттық IBGE халық санауы бірнеше онжылдықтан бері бразилиялықтардың тегін сұрап бағдарлама жасаған жоқ, себебі 20 ғасырдың екінші жартысында Бразилияға көші-қон дерлік тоқтады. Тегін анықтау бойынша соңғы халық санауы 1940 жылы өтті, онда 107 074 бразилиялық өздерін сириялық, ливандық, палестиналық, ирактық немесе араб әкесінің баласы деп атады. Олардың ішінде туған арабтар 46 105 адамды, ал натурализацияланған бразилиялықтар 5447 адамды құрады. Халық санағы кезінде Бразилияда 41,169,321 адам тұрды, сондықтан арабтар мен олардың балалары 1940 жылы Бразилия халқының 0,38%-ын құрады. Қазіргі уақытта көптеген дереккөздерде миллиондаған бразилиялықтардың араб тегінен екені айтылады. Itamaraty Бразилияда 7 мен 10 миллион арасында ливандықтардың ұрпақтары бар екенін мәлімдейді. Дегенмен, тәуелсіз зерттеулер, сұхбаттасушылардың өздері берген мәліметтерге сүйене отырып, одан әлдеқайда аз сандарды көрсетті. 2008 жылғы IBGE сауалнамасына сәйкес, сұхбаттасқан ақ нәсілді бразилиялықтардың 0,9%-ы Батыс Азиядан шыққан отбасылық тарихы бар екенін айтты, бұл шамамен бір миллион адамды құрайды. Ал 1999 жылы Бразилия география және статистика институтының (IBGE) бұрынғы президенті, әлеуметтанушы Саймон Шварцман жүргізген тағы бір зерттеуде сұхбаттасқан бразилиялықтардың тек 0,48%-ы ғана араб тегінен екенін мәлімдеді, бұл шамамен 200 миллион бразилиялықтың арасында 960 мыңдай адамды құрайды.

Бразилияға көшіп келу

Арабтардың Бразилияға көші-қоны 1890 жылдары Ливан мен Сирия халқы Осман империясының құлдырауынан туындаған саяси және экономикалық тұрақсыздықтан қашып келген кезде басталды; көпшілігі христиан болды, бірақ мұсылмандар да көп болды. Көші-қон Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ең жоғары деңгейге жетті. Араб иммигранттары Бразилияға келген еуропалық емес иммигранттардың ішіндегі ең ірі топтардың бірі болды. Бразилияда еуропалық емес иммигранттарға қарсы наразылық білдірген топтар бұл мәселеге көп көңіл бөлмеді, себебі Сирия, Ливан және Солтүстік Африкадан келген иммигранттардың көпшілігі христиандар еді. Бразилияға 200 000-ға жуық Таяу Шығыстан және араб елдерінен иммигранттар келді, олар көптеген қалаларға тарады. 19 ғасырда иммигранттардың көп бөлігі Ливан мен Сириядан, ал кейінірек араб әлемінің басқа аймақтарынан келді. Бразилия порттарында тіркелген кезде олар түрік азаматтары ретінде есептелді, өйткені Ливан мен Сирияның қазіргі аумақтарын басқарған Түрік Осман империясынан берілген паспорттары болды. Арабтардың Осман империясынан өз отандарынан кетуіне көптеген себептер болды: Ливандағы халық тығыздығы, Ливан мен Сириядағы әскерге шақыру және Осман түріктерінің діни қуғын-сүргіні. Арабтардың Бразилияға көші-қоны Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін және 20 ғасырдың қалған бөлігінде де жалғасты, негізінен Сан-Паулу, Мато-Гросу-ду-Сул, Минас-Жерайс, Гояс және Рио-де-Жанейро штаттарында шоғырланды. Бразилиядағы араб иммигранттарының көпшілігі христиандар еді, мұсылмандар азшылықты құрады. Араб тегіндес бразилиялықтар мен басқа бразилиялықтар арасындағы некелер, этникалық және діни наным-сенімдеріне қарамастан, өте көп. Араб тегіндес бразилиялықтардың көпшілігінің тек бір ата-анасы араб тегінен шыққан. Осының салдарынан, араб тегіндес бразилиялықтардың жаңа буындары араб тілінен алшақтап кетті. Араб тілінде сөйлейтіндердің саны аз, ал олардың білімі көбінесе бірнеше қарапайым сөзбен шектеледі. Керісінше, көпшілігі, әсіресе жас буын, португал тілін ана тілі ретінде қолданады. Бразилия және Ливан үкіметтері ливандық тегіндес 7 миллионнан 10 миллионға дейін бразилиялық бар екенін мәлімдейді. Арабтардың көші-қоны Бразилия мәдениетінің көптеген саласына әсер етті – Португалия арқылы келген араб мұрасынан өзге де, мысалы, араб тілінен шыққан кейбір португал сөздері. Бразилияның ірі қалаларында араб тағамдарын дайындайтын мейрамханаларды табу оңай; сфиха (португалша esfirra), таббуле (португалша tabule), киббе (португалша quibe), хумус, тахина және халва сияқты араб тағамдары бразилиялықтар арасында кеңінен танымал. Бразилиядағы араб иммигранттарының көпшілігі саудагерлер болып жұмыс істеді, елдің барлық аймақтарын аралап, мата мен киім-кешек сату және жаңа нарықтар ашумен айналысты. Бұл экономикалық тарихты бүгінде Сао-Паулудегі араб-бразилиялық сауда палатасының араб әлеміне Бразилия экспортын арттырудағы маңызды рөлінен көруге болады. Араб бразилиялықтары бразилиялық қоғамға толыққанды еніп кетті. Бүгінде араб бразилиялықтарының аз бөлігі ғана араб тілін біледі және сөйлейді, олардың көпшілігі тек португал тілінде сөйлейді. Көптеген маңызды бразилиялықтар араб тегінен шыққан, олардың ішінде Пауло Малуф, Геральдо Алькмин, Гилберто Кассаб, бұрынғы президент Мишел Темер, Хосе Мария Алькмин, суретшілер, жазушылар (мысалы, Радуан Нассар) және модельдер бар.