Кіріспе
Жапон буддистерінің құдай орындары Будда ғибадатханалары немесе монастырлары (Шинто киелі орындарымен бірге) Жапониядағы ең көп, танымал және маңызды діни құрылыстар болып табылады. Момояма кезеңінен бастап (16 ғасырдың соңы) Жапонияның шогунаттары немесе басшылары Будда ғибадатханаларын жаңартуға және қайта құруға басымдық берді. Буддистік монастырь үшін жапон тіліндегі сөз – тера (寺) (кун оқуы), ал осы канджидің «дзи» (он оқуы) деп аталатын тағы бір оқуы бар, сондықтан ғибадатхана атаулары көбінесе «дера» немесе «дзи» деп аяқталады. Тағы бір жұрнақ – «ин» (院) – әдетте шағын ғибадатханаларды атау үшін қолданылады. Осы жұрнақтарды қолданатын ғибадатханалардың мысалдары – Киёмидзу-дера, Энриаку-дзи және Котоку-ин.
Buddhist temples or monasteries are (along with Shinto shrines) the most numerous, famous, and important religious buildings in Japan. The shogunates or leaders of Japan have made it a priority to update and rebuild Buddhist temples since the Momoyama period (late 16th century). The Japanese word for a Buddhist monastery is tera (寺) (kun reading), and the same kanji also has the pronunciation ji (on reading), so temple names frequently end in dera or ji. Another ending, in (院), is normally used to refer to minor temples. Examples of temple names that have these suffixes are Kiyomizu dera, Enryaku ji and Kōtoku in.
Этимология
Жапон тілінде буддалық храмды білдіретін "тера" (寺) сөзі ежелгі заманда фонетикалық жазылымда 天良, тера деп те жазылған. Бұл сөз қазіргі корей тіліндегі Чол, ортағасырлық корей тіліндегі Тиль, жуйшен тіліндегі Тайра және реконструкцияланған көне қытай тіліндегі *dɘiaʁ сөздерімен туындас, олардың барлығы "буддалық монастырь" деген мағынаны білдіреді.
Буддистік және синтоистік құрылыстар
Жапонияда буддалық ғибадатханалар синтоизм киелі орындарымен қатар орналасқан және екеуі де жапондық дәстүрлі сәулеттің негізгі белгілерін бөліседі. Киелі орындар мен ғибадатханалардың ұқсастығы функционалдық сипатта да көрінеді. Буддалық ғибадатхана, синтоизм киелі орны сияқты, негізінен құдайға сыйынбайтын жер емес: оның ең маңызды құрылыстары қасиетті заттарды (хонзон, синтоизм киелі орнының схинтайға баламасы) сақтау үшін пайдаланылады және олар сыйынғандарға қолжетімді емес. Ғибадатхананың бұрын киелі орын болғандығы жиі кездеседі, ал екеуінің арасындағы сәулеттік айырмашылықтар осыншалықты аз, оларды көбінесе мамандар ғана байқай алады. Буддалық ғибадатханалар мен синтоизм киелі орындарына баратын көптеген адамдар дұға ету және сәттілік тілеу сияқты ұқсас себептермен келеді. Екі діннің де қатар өмір сүруіне діндердің танымалдылығының артуы және жаңа діндердің пайда болуы себеп болды. Жергілікті камилерге арналған киелі орындар буддизмнің пайда болуына дейін де болған, бірақ олар ғимараттарсыз немесе қажет болғанда ғана салынатын уақытша киелі орындардан тұрған. VI ғасырда буддизмнің Жапонияға келгенімен, киелі орындар оның ықпалына түсіп, тұрақты құрылыстар және буддалық ғибадатханалардың сәулеті туралы түсініктерді қабылдады. Киелі орындардың буддалық ғибадатханалармен бірігіп, джингу джи (神宮寺) немесе миядэра (宮寺) деп аталатын кешендер құруы жиі кездесетін жағдайға айналды. Керісінше, көптеген ғибадатханаларда өздерін қорғап жүрген камиге арналған кем дегенде кішкентай киелі орын болды, сондықтан олар джиша (寺社) деп аталды. Мейдзи дәуірі көптеген джингу джиді жойды, бірақ джишаны сақтап қалды, сондықтан бүгінгі күні көптеген ғибадатханалар өз аумағында кем дегенде бір киелі орынға ие, кейде өте үлкен, ал Будданың құдайы Бензайтенге жиі синтоизм киелі орындарында ғибадат етеді. Осының салдарынан, ғасырлар бойы киелі орындар мен ғибадатханалар өзара байланысты қарым-қатынаста болды, бірін-бірі әсер етті. Киелі орындар буддизмнен қақпаларды (мон), жай ғибадат етушілерге арналған залды, қызғылт түсті ағаштарды және тағы да басқаларын алды, ал қытай буддистік сәулеті жапондық талғамға бейімделді, асимметриялық жоспарлау, табиғи материалдарды көп пайдалану және монастырды бұрыннан бар табиғи ортаға бейімдеу арқылы. Буддалық ғибадатханалар мен синтоизм киелі орындары арасындағы айқын бөліну, бүгінде қалыпты жағдай, тек 1868 жылғы шинбуцу бунри ("ками мен буддаларды бөлу") заңының нәтижесінде пайда болды. Бұл бөліну заңмен міндеттелді, көптеген киелі орындар ғибадатханаларға айналуға мәжбүр болды, олардың ішінде Уса Хачиман гуй және Цуругаока Хачиман гуй сияқты танымал орындар да болды. Екі діннің араласуына тыйым салынғандықтан, джингу джилерге мүліктерінің бір бөлігін беруге немесе ғимараттарының бір бөлігін бұзуға тура келді, осылайша олардың мәдени мұрасының тұтастығына нұқсан келтіріп, тарихи және экономикалық құндылығын төмендетті. Мысалы, Цуругаока Хачиман гуйдің алып Нио (ғибадатхананың кіреберісінің екі жағында тұратын екі ағаш күзетші), буддалық ғибадат нысаны болғандықтан және олардың орналасқан жері заңсыз болғандықтан, олар әлі күнге дейін тұрған Джукуки джиге сатылды. Киелі орын буддизммен байланысты ғимараттарды, мысалы, тахото, мидо және шичидо гаранды жоюға мәжбүр болды. Жапониядағы климаттың әртүрлілігіне және алғашқы мәдени импорт пен соңғысының арасындағы мың жылдыққа байланысты, нәтиже өте әртүрлі, бірақ бірнеше жалпы белгілерді табуға болады. Біріншіден, материалдардың таңдалуы, барлық құрылыстар үшін әртүрлі пішіндегі ағаш (тақта, сабан, ағаш қабығы және т.б.). Батыс және кейбір қытай сәулетінен айырмашылығы, ғибадатханалық постаменттер мен пагодалардың негіздерінен басқа, тас пайдаланудан аулақ.
VII ғасырдағы төрт үлкен ғибадатхана
VII ғасырда салынған төрт мәшһүр ғибадатхана бар: Асукадера, Кудара Одера, Каварадера және Якушиджи.
Асука-Дера
Бұл үлкен зал үш алтын залдан тұратын және алғашқы толық көлемді храм болған. Бұл Асука дәуіріндегі ең маңызды храм саналды. Дзеншӯйо – бұл стиль өзінің атауын оны құрған буддалық Дзен сектасынан алған. Ол 12-шы ғасырдың соңында немесе 13-шы ғасырдың басында заманауи қытай сәулетінің негізінде пайда болды. Дзеншӯйо бастапқыда караё (唐様) деп аталған, бірақ Дайбуцу стилі сияқты, оны 20-шы ғасырдың ғалымы Ота Хиротаро қайта атады. Оның ерекшеліктері – топырақ едендер, әсем қисық төбелер (мокоши) және айқын қисық бас төбелер, тіреулі терезелер (катомадо) және панельді есіктер. Бұл стильге тән бас зал (Бутсуден) бір қабатты болғанымен, мокоши деп аталатын жабық төбесінің арқасында екі қабатты көрінеді. Сетчӯйо – Муромачи дәуірінде Жапонияда пайда болған архитектуралық стиль. Ол вайо, дайбуцуйо және дзен’йо стильдерінің элементтерінің бірігуінен туды. Какурин-дзи храмындағы бас зал осы стильдің мысалы болып табылады. Вайо мен дайбуцуйо комбинациясы соншалықты жиі кездесетін, кейде ғалымдар оны Шин вайо (新和様) деген жеке стиль ретінде жіктейді. Храм мен қала Фэн-шуй ескеріліп салынған. Әр бағытты құдай қорғаған: Генбу – солтүстік, Сэйрю – шығыс, Бякко – батыс және Судзаку – оңтүстік. "Гаран – кондо (бас зал), то (пагода), кодо (лекция залы), шоро (қоңырау мұнарасы), дзикидо (асхана), собо (монахтардың тұратын жері) және кёдзо (жазулар сақталатын орын, кітапхана) бар храм." Бұл Жапониядағы буддизмнің (Нара буддизмі, 710–794 жылдар) (Нанто Рокушӯ) храмдарының шичидо элементтері ретінде тізімделген жеті құрылыс. 15-шы ғасырға жататын мәтінде Зен мектебінің храмдарында (Сото (曹洞), Ринзай (臨済)) буцуден немесе буцудо (бас зал), хатто (лекция залы), куин (асхана/кеңсе), содо (дзадзенге арналған ғимарат), санмон (бас қақпа), тосу (дәретхана) және ёкушицу (мо ваннасы) бар екені сипатталған.
Ғибадатхананың жалпы ерекшеліктері
Буцуден немесе Буцудо (仏殿・仏堂) – сөзбе-сөз "Будда залы". Дзен храмның басты залы. Сырттан екі қабатты сияқты көрінеді, бірақ ішінде бір ғана қабаты бар және 3×3 немесе 5×5 өлшемде болады. Будда немесе бодхисаттваның мүсіні орналасқан және дұға жасауға арналған кез келген ғимарат. Сайдō (斎堂) – Дзен храмдары мен монастырьлардағы асхана. Якушидō (薬師堂) – Якуши Ньорайдың мүсіні орналасқан ғимарат.
Санго
Олар аңғардың түбінде орналасса да, ғибадатханалар метафоралық түрде таулар деп аталады, тіпті оларды санауға қолданылатын сандардың соңында "сан" немесе "зан" (山) жалғауы болады, содан аталған атау – санго. Бұл дәстүр ғибадатханалардың көбінесе таулы аймақтарда мақсатты түрде монастырь ретінде салынған заманға дейін жетеді. Осы себепті ғибадатхананың құрылуы "кайсан" (開山) деп аталады. Оның қалыптасуының белгілі бір ережесі жоқ, бірақ санго негізінен жер бедерімен байланысты, мысалы, Хиэзан Энриаку-дзи: бұл екі атаудың біріккен мағынасы – "Хииэ тауындағы Энриаку-дзи". Осы себепті ол кейде жеке есім ретінде қолданылады, әсіресе Дзенде. Дегенмен, санго мен сан'ин жиго арасында басқа семантикалық байланыс болуы мүмкін, мысалы, Рюрикозан Якуши-дзи мысалында. Санго мен жиго – бір құдайдың екі түрлі аты. Кейде санго мен жиго екеуі де қайтыс болғаннан кейін берілетін есімдер болады, мысалы, негізін қалаушының анасы мен әкесіне берілгендей.
Инго
Ингоға атын берген (院) белгісі бастапқыда қоршау немесе бөлімді білдірген, сондықтан аналогия бойынша кейіннен монастырдағы шатыр деген мағынаға ие болған. Осы мағынада ол храмдарға немесе көбінесе храмдардың бөлімшелеріне қолданылады. Бұрынғы шағын храмдардың аттарында да кездеседі. Мысалы, Кавагоэдегі Кита бұрын болмаған храмның үш бөлімшесінің бірі болған. Ингода (庵) және бо (坊) сияқты белгілер аз кездеседі. Дө (сәулет) (дө) әдетте храм кешеніндегі нақты ғимараттардың атауында қолданылады, мысалы, Каннон дө, бірақ кішкентай немесе шағын храмдардың атауы ретінде де қолданылуы мүмкін.
Жіго
Дегенмен, жалпы қолданыстағы жалғыз атау – jigō (~寺) аяқталымымен беріледі, оны басты атау деп есептеуге болады. Sangō және ingō ешқашан да, қазір де жалпы қолданыста жоқ. Ондағы ji таңбасы кейде, әсіресе атаудың қалған бөлігі жергілікті (kun'yomi) сөздерден тұрғанда, tera немесе dera деп айтылады, мысалы, Киёмизу-дерада.
Бейресми атаулар
Кейде ғибадатханалар ресми емес, бірақ көпке танымал атаумен белгілі болады. Мұндай атаулар көбінесе жер бедеріне байланысты туындайды, мысалы, Асакусаның Сенсо-джи ғибадатханасы, сонымен қатар Асакуса-дера деп те аталады. Ғибадатханаға ерекше немесе әйгілі ерекшелігіне орай да атау берілуі мүмкін, мысалы, Киотодағы Сайхо-джи ғибадатханасы, көбінесе Коке-дера, яғни "мүкті бақша" деп аталады, себебі ол өте әйгілі мүкті бақшасына ие. Ресми емес атаулардың тағы да басқа түрлі себептері болуы мүмкін.