Ағылшын тілінің фонетикалық эволюциясы

Кіріспе

Дыбыстық өзгерістер

Көптеген тілдер сияқты, ағылшын тілінде де айтылудың кең ауқымды айырмашылықтары бар, бұл тарихи тұрғыдан да, диалектілер арасында да кездеседі. Дегенмен, жалпы алғанда, ағылшын тілінің аймақтық диалектілері үлкен дәрежеде ұқсас (бірақ толықтай бірдей емес) фонологиялық жүйеге ие. Басқалармен қатар, көптеген диалекттерде басылмаған буындарда дауыстылардың қысқаруы және фортис пен ленис дауыстарды (жабық дауыстар, аралық дауыстар және үйкеліс дауыстар) ажырататын күрделі фонологиялық белгілер жиынтығы бар. Бұл мақалада ағылшын тілінің фонологиясының уақыт өте келе дамуы, оның протогерман тіліндегі бастауынан бастап қазіргі ағылшын тілінің әртүрлі диалектілеріндегі түрлі өзгерістерге дейін сипатталады.

Уақыт кезеңі бойынша өзгерісі: кейінгі протогерман тілінен көне ағылшын тіліне

Бұл бөлім соңғы 2000 жылға жуық уақыт аралығында болған өзгерістерді қысқаша сипаттайды. Әр тақырыпшада өзгерістер шамамен мерзімдік ретпен келтірілген. Көші-қон дәуірінде (миладидың басында) халықтың кең ауқымды қозғалысы салдарынан тілдердің тез бөлінуіне байланысты, кейбір алғашқы кезеңдердің уақыт шеңбері өте қысқа.

Соңғы протогерман дәуірі

Бұл кезең 1-ші ғасырға дейін протогерман тіліндегі өзгерістерді қамтиды. Мұнда маңызды өзгерістердің жалпы шолуы ғана берілген; толық тізім үшін Протогерман мақаласын қараңыз. Сөз соңындағы әріптер, ерекше баса айтылмаған жағдайда, жоғалды. Ертедегі ПГмк (протогерман) *barta > кейінгі ПГмк *bart "сіз (екілік сан) алып жүрдіңіз". [[Proto Germanic language#Word final /m/ > /n/|Сөз соңындағы /m/ әрпі /n/ әрпіне айналды]]. Сөз соңындағы /m/ әрпі, мұрындық дауыстыға айналып, баса айтылмаған буыннан кейін жоғалып кетті. Сондықтан, Pre PGmc (Пре протогерман) * > ерте PGmc *dagam > кеш PGmc *dagą > Ежелгі ағылшын *dæġ "күн (дәрежелік жалқы)" деп жазылған. Назализация кем дегенде Ежелгі ағылшын тілінің алғашқы тарихында сақталған. Сөз соңындағы /m/ әрпі баса айтылмаған буыннан кейін жоғалып кетті, себебі ол : PrePGmc * > ерте PGmc *burunt > кеш PGmc *burun "олар алып жүрді". [[Proto Germanic language#Unstressed /e/ > /i/|Баса айтылмаған /e/ әрпі /i/ әрпіне көтерілді]]. Алғашқы дауысты әрпі /m/ әрпінен кейін қалды және кейіннен төмендетілді. Ерте i өзгерісі: келесі буында /a/ немесе /o/ әрпі болғанда /i/ әрпі /j/ әрпіне көтерілді. Бұл сөз соңындағы /m/ әрпінің жоғалуынан бұрын болды; сондықтан PIE (Прото-индоеуропа) * > ерте PGmc *uberi > кеш PGmc *ubiri > неміс *über "үстінен". PIE * > ерте PGmc *uber > кеш PGmc *ubar > неміс *ober "үстінен" салыстырыңыз. Бірақ бұл /e/ әрпінің /i/ әрпіне көтерілуінен кейін болды: PIE * > PGmc *berid > *birid "сіздер (көпше сан) алып жүресіздер". Бұл дифтонгқа да әсер етті, ол өзгерді. Осы өзгеріс салдарынан, Ескі Футарк прото-норвег тілінде екі дыбысқа арналған әртүрлі символдар сақталды. z umlaut: /e/ әрпі /i/ әрпіне дейін көтерілді. Ерте PGmc *mez "мен, датив" > кеш PGmc *miz > Ежелгі жоғарғы неміс *mir, Ескі саксон *mi, Ескі скандинав *mér (i әрпінің r әрпі алдында төмендеуі және ұзартылуы). Бұл өзгеріс ең болмағанда сирек кездесті, себебі оның болуы мүмкін сөздердің саны өте аз болды, себебі /e/ әрпі тек баса айтылатын буындарда ғана сақталды. Дегенмен, umlaut әсері сақталды және Ескі Батыс Норвег тілінде басқа дауыстыларға да тарады. Сондықтан OEN *glaʀ, hrauʀ, OWN *gler, hreyrr. Мұрындық көтерілуі: > мұрындық + консонант алдында. Pre PGmc * > PGmc *bendaną > *bindaną > OE *bindan > ModE *bind (латынша *fendō). Бұл кейіннен Ежелгі ағылшын тілінде барлық мұрындықтардың алдындағы дауыстыларға дейін кеңейтілді; сондықтан Ежелгі ағылшын *niman "алу", бірақ Ежелгі жоғарғы неміс *neman. Мұрындық алдындағы /m/ әрпінің жоғалуы, мұрындықпен және алдыңғы дауыстының компенсациялық ұзартылуы. Назализация ақырында жоғалып кетті, бірақ ингвеон кезеңіне дейін сақталды. Сондықтан PrePGmc * > PGmc *þankijaną > OE *þencan > ModE *think, бірақ PrePG * > PGmc *þanhtaz > *þąhtaz > OE *þōht > ModE *thought. Бұл өзгеріс мұрындық алдындағы /e/ әрпінің көтерілуінен кейін болды: PGmc *þenhaną > *þinhaną > *þį̄haną > Gothic *þeihan. Үш және одан да көп буыны бар сөздердегі қысқа дауыстылар әдетте жойылды. PGmc *biridi > Goth *baíriþ "(ол) алып жүреді" (жоғарыда қараңыз), сондай-ақ PGmc *maz, *miz > *mz (аты-жөндердің датив және аспаптық көпше аяқталуы, етістіктердің 1-ші тұлға көпше аяқталуы, Stentoften Runestone-да).

This period includes changes in late Proto Germanic, up to about the 1st century. Only a general overview of the more important changes is given here; for a full list, see the Proto Germanic article. Unstressed word final , and were lost. Early PGmc (Proto Germanic) barta > late PGmc bart "you carried (sg)". [[Proto Germanic language#Word final /m/ > /n/|Word final became ]]. Word final was then lost after unstressed syllables with nasalization of the preceding vowel. Hence Pre PGmc (Pre Proto Germanic) * > early PGmc dagam > late PGmc dagą > Old English dæġ "day (acc. sg.)". The nasalisation was retained at least into the earliest history of Old English. Word final was lost after an unstressed syllable. This followed the loss of word final , because it remained before : PrePGmc * > early PGmc burunt > late PGmc burun "they carried". [[Proto Germanic language#Unstressed /e/ > /i/| was raised to in unstressed syllables]]. The original vowel remained when followed by , and was later lowered to Early i mutation: was raised to when an or followed in the next syllable. This occurred before deletion of word final ; hence PIE (Proto Indo European) * > early PGmc uberi > late PGmc ubiri > German über "over". Compare PIE * > early PGmc uber > late PGmc ubar > German ober "over". But it occurred after the raising of unstressed to : PIE * > PGmc berid > birid "you carry (pl)". This also affected the diphthong , which became As a consequence of this change, > The Elder Futhark of the Proto Norse language still contained different symbols for the two sounds. z umlaut: is raised to before Early PGmc mez "me, dative" > late PGmc miz > Old High German mir, Old Saxon mi, Old Norse mér (with general lowering and lengthening of i before r). This change was only sporadic at best because there were barely any words in which it could have occurred at all, since remained only in stressed syllables. The umlauting effect of remained, however, and in Old West Norse it was extended to other vowels as well. Hence OEN glaʀ, hrauʀ, OWN gler, hreyrr. Pre nasal raising: > before nasal + consonant. Pre PGmc * > PGmc bendaną > bindaną > OE bindan > ModE bind (Latin of fendō). This was later extended in Pre Old English times to vowels before all nasals; hence Old English niman "take" but Old High German neman. Loss of before , with nasalization and compensatory lengthening of the preceding vowel. The nasalization was eventually lost, but remained through the Ingvaeonic period. Hence Pre PGmc * > PGmc þankijaną > OE þencan > ModE think, but PrePG * > PGmc þanhtaz > þą̄htaz > OE þōht > ModE thought. This change followed the raising of before a nasal: PGmc þenhaną > þinhaną > þį̄haną > Gothic þeihan. Final syllable short vowels were generally deleted in words of three syllables or more. PGmc biridi > Goth baíriþ "(he) carries" (see above), and also PGmc maz, miz > mz (dative and instrumental plural ending of nouns, 1st person plural ending of verbs, as on the Stentoften Runestone).

Дыбыс өзгерістерінің мысалдары

Келесі кестеде кейбір негізгі сөздердегі өзгерістердің мүмкін тізбегі көрсетілген, Proto Indo European (PIE) тілінен қазіргі ағылшын тіліне дейін. ">!" белгісі күтпеген өзгерісті, ал ">" белгісі күтілетін өзгерісті білдіреді. Бос ұяшық – берілген сөз үшін берілген кезеңде өзгеріс болмағанын білдіреді. Тек бір немесе бірнеше сөздерде дыбыстық өзгерістер болған жағдайлар көрсетілген. бір екі үш төрт бес алты жеті ана жүрек естіп аяқ аяқ Proto Indo European (fem.) Centumization Pre Germanic күтпеген өзгерістер (болжам бойынша P кельт немесе P италиялық тілдерінің әсері) >! >! >! >! >! >! >! Сонорант эпентезі sepúmd Соңғы ұзын дауыстылардың жоғалуы Ларгингейлдің жоғалуы Соңғы биік емес дауыстылардың жоғалуы Гримм заңы Вернер заңы Ықпалсыз буындар: o > a, ō > ā, ô > â Соңғы m > n m > n тіс дыбысының алдында Соңғы n > мұрынды дауыс Соңғы t Sievers заңы Мұрындық көтерілу ā > ō, â > ô Proto Germanic түрі ainaz twai þrīz feðwōr fimf sehs seβun mōðēr hertô hauzijaną fōts fōtiz Соңғы дауыстының қысқаруы/жоғалуы ainz? þrīz feðwur mōðar hertō hauzijan fōti Рhotacism: z > r аралық дыбыстық ðw > ww fewwur Қаттылану: ð > d, β > v, f > finf sevun mōdar морфологиялық өзгерістер >! þriju >! herta fōt Батыс германдық түрі ain twai þriju fewwur finf sehs sevun mōdar herta haurijan fōt fōti Ингвеоникалық (тұмсықты) мұрынның жоғалуы ai > ā Англо-фриздік жарқырау I мутациясы Медиалды ij жоғалуы Дифтонг биіктігінің үйлесімділігі , Арқаға мутациясы Соңғы редукция >! Көтерілу: ehs eht > ihs iht hs > ks Кейінгі OE төмендеу: iu > eo iy > Ежелгі ағылшын тілінің орфографиясы ān twā þrēo fēowor fīf six seofon mōdor heorte hēran, hȳran fōt fēt Орта ағылшын тілі (ME) тегістеу ME соңғы редукция ME > ME күтпеген (?) дауысты өзгерістер >! >! ME дифтонг өзгерістері >! Кейінгі ME дөңгелектеуі Кейінгі орта ағылшын тілінің орфографиясы (шамамен 1350) oon two three fower five six seven mother herte heere(n) foot feet Кейінгі ME соңғы редукциясы (1300-жылдар) >! Кейінгі ME (1400-жылдар) Кейінгі ME Ұлы дауыстық өзгерісі (шамамен 1400-1550) >! Early Modern English (EModE) тегістеу EModE көтерілу EModE қысқару EModE EModE қысқару Кейінгі дауыстық өзгерістер r жоғалуы (аймақтық) Қазіргі айтылу / one two three four five six seven mother heart hear foot feet

The following table shows a possible sequence of changes for some basic vocabulary items, leading from Proto Indo European (PIE) to Modern English. The notation ">!" indicates an unexpected change, whereas the simple notation ">" indicates an expected change. An empty cell means no change at the given stage for the given item. Only sound changes that had an effect on one or more of the vocabulary items are shown. one two three four five six seven mother heart hear foot feet Proto Indo European (fem.) Centumization Pre Germanic unexpected changes (perhaps P Celtic or P Italic influences) >! >! >! >! >! >! >! Sonorant epenthesis sepúmd Final overlong vowels Laryngeal loss Loss of final nonhigh vowels Grimm's Law Verner's Law Unstressed syllables: o > a, ō > ā, ô > â Final m > n m > n before dental Final n > nasalization Loss of final t Sievers' Law Nasal raising ā > ō, â > ô Proto Germanic form ainaz twai þrīz feðwōr fimf sehs seβun mōðēr hertô hauzijaną fōts fōtiz Final vowel shortening/loss ainz? þrīz feðwur mōðar hertō hauzijan Final z loss ain þrī fōti Rhotacism: z > r Intervocalic ðw > ww fewwur Hardening: ð > d, β > v, f > finf sevun mōdar Morphological changes >! þriju >! herta > fōt West Germanic pre form ain twai þriju fewwur finf sehs sevun mōdar herta haurijan fōt fōti Ingvaeonic (prespirant) nasal loss ai > ā Anglo Frisian brightening I mutation Loss of medial ij Breaking Diphthong height harmony , Back mutation Final reduction >! Raising: ehs eht > ihs iht hs > ks Late OE lowering: iu > eo iy > ȳ Late Old English spelling ān twā þrēo fēowor fīf six seofon mōdor heorte hēran, hȳran fōt fēt Middle English (ME) smoothing ME final reduction ME > ME unexpected (?) vowel changes >! >! ME diphthong changes >! Late ME unrounding Late Middle English spelling (c. 1350) oon two three fower five six seven mother herte heere(n) foot feet Late ME final reduction (late 1300s) >! Late ME (1400s) Late ME Great Vowel Shift (c. 1400 1550) >! Early Modern English (EModE) smoothing EModE raising EModE shortening EModE EModE shortening Later vowel shifts Loss of r (regional) Modern pronunciation / one two three four five six seven mother heart hear foot feet

ЕСКЕРТУ: Жоғарыда «күтпеген» деп аталған кейбір өзгерістер басқаларына қарағанда болжамды. Мысалы: Кейбір өзгерістер морфологиялық, сөзді сирек кездесетін жіктеуден жиі кездесетін жіктеуге көшіреді, сондықтан таңқаларлық емес: мысалы, *þrī «үш» >! *þriu (әдеттегі батыс германдық әйелдік жұрнағын қосу) және keːr «жүрек» (кёрд түбірі) >! kérd oː (консонантты түбірден n түбірге ауысу). Кейбір өзгерістер күтпеген, бірақ тілдік тұрғысынан ортақ ассимиляция, мысалы, «төрт» >! мұндағы ** дыбысының қалыпты өзгерісімен күтіледі. Бір-біріне жақын сандарды қамтитын ассимиляциялар әсіресе жиі кездеседі, мысалы, kʷetwṓr «төрт» >! petwṓr пенкʷе «бес» дегенге ұқсастығы арқылы (сонымен қатар, жалпы тілдік дыбыстық өзгеріс). Екінші жағынан, ерте заманғы ағылшын тілінде «бір» >! толықтай түсініксіз. Байқаңыз, тек қана (< all + one) және тек қана (< one + ly) байланысты сөздер өзгерген жоқ.

Дифтонгтар

Бұл кесте орта ағылшын тілінің дифтонгтарының негізгі дамуын сипаттайды, оларды тудырған көне ағылшын дыбыс тізбектерінен (дауыссыз және g, h немесе ƿ тізбектерінен) басталып, олардың қазіргі ағылшын тіліндегі баламаларымен аяқталады. Көптеген ерекше жағдайлар назардан тыс қалды.