Генрих Стажевский: Польша авангардының әкесі

Кіріспе

Польша суретшісі (1894–1988)

Генрик Стажевский (айтылуы: /s//t//ə//ʒ//ɛ//f//s//k//iː/ STazhefskee; 9 қаңтар 1894 – 10 маусым 1988) – поляк суретшісі, көркем өнер шебері және жазушы. Стажевский «поляк авангардының әкесі» деп аталып, Орталық және Шығыс Еуропадағы конструктивизм мен геометриялық абстракция тарихындағы маңызды тұлға саналады. Оның мансабы жеті онжылдыққа созылды және ол соғыс аралық кезеңдегі белсенді қызметін жалғастырып, ХХ ғасырдың екінші жартысында халықаралық деңгейде танымал болған поляк суретшілерінің бірі болды. Стажевский Польша конструктивизмінің дамуына жетекшілік еткен үш суретшілер тобы – Blok, Praesens және a. r. group-тың құрылуына қатысты. 1920-1930 жылдары ол кеңес супрематистері Казимир Малевич пен Эль Лиссицкий, голландтық De Stijl тобының өкілдері Тео ван Дусбург пен Пит Мондриан, сондай-ақ француз кубисінің шебері және кейіннен Abstraction Création тобын құрған Альберт Глейз сияқты көрнекті еуропалық авангардистермен танысып, олардың ықпалына түсті. Стажевскийдің мансабы Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен тоқтап, оның көптеген туындылары Польшаны нацистер басып алған кезде жойылды. 1945 жылы соғыс аяқталғаннан кейін ол сурет салуға қайта оралды, бірақ Польшада сталинизм мен социалистік реализмнің мәдени шектеулеріне тап болды. 1956 жылғы мәдени және саяси жаңарудан кейін Стажевский абстрактілі рельефтік мүсіндер жасауға кірісті, ол келесі онжылдықтарда оны қызықтырды және оның ең танымал туындыларының біріне айналды. 1959 жылы тұңғыш рет көрмеге қойылған Стажевскийдің рельефтері әртүрлі материалдарды пайдаланып, геометриялық абстракциядағы соғыс аралық зерттеулеріне негізделген бейнелі емес визуалды тілдерді қабылдады. 1960 жылдары, әлі де «Темір Қоршаудың» артында жұмыс істеп жүрген Стажевский көптеген батыс суретшілерімен ресми емес мәдени алмасуды жеңілдетуге көмектесті. 1966 жылы ол Варшавадағы коммерциялық емес Galeria Foksal галереясымен ұзақ мерзімді ынтымақтастыққа кірісті, ол Польшаның соғыстан кейінгі авангардының дамуында маңызды рөл атқарды. Кристиан Болтански, Тадеуш Кантор, Аллан Капроу, Эдвард Красинский, Аннет Мессажер және 1980 жылдары Фоксалда көрме өткізген басқа да заманауи суретшілермен бірге жұмыс істеп, Стажевский Польшадағы коммунистік кезеңнің соңында Батыспен халықаралық көркемдік байланыстарды нығайта берді. 1913 жылы ол Варшава Көркемсурет академиясына түсіп, танымал портретші және иллюстратор Станислав Ленцтен сабақ алды. 1915 жылға дейін сақталған бейнелі суреттер сериясы – жалаңаш, портреттер мен пейзаждар – Стажевскийдің ерте туындыларына импрессионизмнің әсерін көрсетеді.

Henryk Stażewski (pronounced: /s//t//ə//ʒ//ɛ//f//s//k//iː/ STazhefskee; 9 January 1894 – 10 June 1988) was a Polish painter, visual artist and writer. Stażewski has been described as the "father of the Polish avant garde" and is considered a pivotal figure in the history of constructivism and geometric abstraction in Central and Eastern Europe. His career spanned seven decades and he was one of the few prominent Polish artists of the interwar period who remained active and gained further international recognition in the second half of the 20th century. Stażewski rose to prominence as a co founder of Blok, Praesens, and a. r. group, three interwar artist collectives which spearheaded the development of Polish Constructivist art. During the 1920s and 1930s, he became acquainted with and influenced by prominent European avant garde artists, including the Soviet Suprematist painters Kazimir Malevich and El Lissitzky, the Dutch de Stijl artists Theo van Doesburg and Piet Mondrian, as well as the French Cubist painter and later founder of the Abstraction Création collective Albert Gleizes, among others. Stażewski's career was hindered by the outbreak of World War II and most of his work was destroyed during the Nazi occupation of Poland. After the end of the war in 1945, he returned to painting but faced the cultural constraints resulting from the imposition of Stalinism and Socialist Realism in Poland. Following the cultural and political Thaw of 1956, Stażewski began working on abstract relief sculptures, a medium that preoccupied him in the following decades and became his most recognized body of work. First exhibited in 1959, Stażewski's reliefs deployed diverse media and embraced various non figurative visual vocabularies inspired by his interwar investigations into geometric abstraction. During the 1960s, still working behind the Iron Curtain, Stażewski helped facilitate unofficial cultural exchanges with numerous Western artists. In 1966, he initiated a years long collaboration with the non commercial gallery space Galeria Foksal in Warsaw, which played a critical role in the development of the Polish post war avant garde. Working alongside Christian Boltanski, Tadeusz Kantor, Allan Kaprow, Edward Krasiński, Annette Messager and other contemporary artists who exhibited at Foksal throughout the 1980s, Stażewski continued to cultivate international artistic connections with the West during the late communist period in Poland. He enrolled at the Warsaw Academy of Fine Arts in 1913, where he studied under the prominent portraitist and illustrator Stanisław Lentz. A surviving series of figurative watercolor paintings from 1915—including nudes, portraits, and landscapes—reveals the influence of Impressionist art in Stażewski's early work.

Польшалық конструктивизм (1924-1930 жылдар)

1923 жылы Вильнюсте өткен көрме, Шығыс Еуропа мен Ресейдің авангард суретшілерінің туындыларын қамтыды және поляк өнеріне конструктивизм тенденцияларын енгізгенімен есептеледі. Стажевский үшін өнер мен ғылым арасындағы байланыс маңызды болды, ол «суреттің жүйелілігі оны заманауи өркениетпен – ғылым мен машиналардан өнер туындыларына дейін бір жақты әрекет арқылы байланыстырады» деп мәлімдеді. 1924 жылғы мәтінде Стажевский абстракцияның қазіргі қоғамды құрудағы маңызды рөлін атап өтті: «Абстрактілі өнер бізді қоршаған сыртқы әлемнен бөлінген емес; бірақ ол сипаттаудан қалысқан және таза көркемдік құралдармен жұмыс істейді. Жаңа абстрактілі бейнелеу өнерінің жалғыз мақсаты – нәрселер мен өмірді басқаратын заңдарды білдіру». 1926 жылы ішкі келіспеушіліктерге байланысты «Блок» таратылғаннан кейін Стажевский авангардтық ұжымдар «Прасенс» (1926–1929) және кейіннен «а.р. тобы» (1929–1936) негізін қалаушылардың бірі болды, екеуі де Польшадағы конструктивизм бағытын анықтауда маңызды рөл атқарды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі поляк қоғамына ықпалы шектеулі болғанымен, конструктивистер бірнеше маңызды сәулеттік жобаларды аяқтады (мысалы, «Прасенс» Варшаваның Раковиц ауданындағы тұрғын үй кооперативі үшін пәтерлер жобасына қатысты). 1927 жылдың наурыз айында Стажевский Варшаваға келген ресейлік супрематист суретші Казимир Малевичті қабылдаған поляк суретшілерінің бірі болды. Абстракцияның пионері Малевич «көрінетін әлемді бейнелеумен айналыспайтын, "таза сезімнің" объективті емес өнерінің» басымдығын жариялау үшін супрематизм терминін енгізді. Стажевский Малевичтің «Полония Палас» қонақ үйіндегі көрмесін ұйымдастыруға көмектесті және суретшіні өз студиясына шақырды. Малевичтің сурет салу теориялары Ресей конструктивистері мен Орталық және Шығыс Еуропадағы авангард суретшілері үшін маңызды нұсқау болды; ол әсіресе Стажевскийге елеулі әсер еткені айтылады, ол 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында өнердің автономиясы және объективті емес визуалды формалардың артықшылығы туралы қозғалыстың негізгі идеяларын зерттеді. 1920 жылдары Польшадағы конструктивистік топтармен жұмыс істеген кезде Стажевский жиі саяхаттап, 1926 жылғы Париждегі Театр өнері көрмесі және 1927 жылғы Нью-Йорктегі Машина дәуірі көрмесі сияқты бірнеше халықаралық көрмелерге қатысты. Ол сондай-ақ Батыс Еуропаның авангард топтарының өкілдерімен, голландтық De Stijl қозғалысының Тео ван Дусбург және Пит Мондрианмен, сондай-ақ француз суретшісі Альберт Глейзбен байланыс орнатты. De Stijl әсері Стажевскийдің сол кездегі жұмыстарында, мысалы, 1929–1930 жылдар шамасындағы «Композиция» және 1931 жылғы «Текстуралық композиция» майлы суреттерінде көрінеді, олар геометриялық торды құру үшін тік және көлденең пішіндерді біріктіреді. 1929 жылы Стажевский Cercle et Carré мүшесі болды, ал 1931 жылы Париждегі халықаралық абстрактілі суретшілерді біріктірген Abstraction Création тобына қосылды. 1930 жылдардың екінші жартысында Стажевский бейнелеу өнеріне қайта оралды, бірақ Польшада және басқа да Еуропа елдерінде абстрактілі суреттер мен графикалық дизайнды көрсетуін жалғастырды. Ол портреттер жасау арқылы өзін қаржылай қамтамасыз етті. 1939 жылдың қыркүйек айының басында Гитлердің Польшаға шабуылы кезінде Стажевскийдің Варшавадағы студиясы орналасқан ғимарат бомбаға ұшырап, оның көптеген туындылары жойылды.

The Vilnius exhibition in 1923, which included works by avant garde artists from across Eastern Europe and Russia, is credited with introducing constructivist tendencies to Polish art. For Stażewski, the connection between art and science was crucial, and he argued that "a painting's systematic quality connected it to contemporary civilization in a unilateral action—from science and machines to works of art". In a text from 1924, Stażewski emphasized the important role that abstraction plays in constructing a modern society:text=Abstract art is not something detached from the external world surrounding us; and yet it ceases to be descriptive and operates by purely artistic means ( ) The only purpose of the new abstract fine arts is to express the laws governing things and existence.|author=Henryk Stażewski|title=Concerning Abstract Art|source=Blok no 8 9, 1924

At Blok, Stażewski collaborated with Henryk Berlewi and Szczuka who were considered leading figures in Polish avant garde typography. After Blok was dissolved in 1926 due to internal disagreements, Stazewski became one of the co founders of the avant garde collectives Praesens (1926–1929) and later a. r. group (1929–1936), both of which also became critical in defining the direction of Constructivism in Poland. Though predominantly idealistic and of limited impact on the Polish post World War I society, the Constructivists completed some important architectural projects (Praesens, for instance, participated in the design of apartment buildings for the Warsaw Housing Cooperative in the Rakowiec district)

In March 1927, Stażewski was among several Polish artists hosting the Russian Suprematist painter Kazimir Malevich during his trip to Warsaw. A pioneer of abstraction, Malevich coined the term Suprematism to promote the supremacy of "non objective art of 'pure feeling', unconcerned with representation of the visible world". Stażewski helped organize Malevich's exhibition at Hotel Polonia Palace and invited the artist to visit his studio. Malevich's theories of painting had served as a crucial point of reference for Russian Constructivists and avant garde artists across Central and Eastern Europe; he is said to have made a lasting impact on Stażewski in particular, who examined some of the key ideas of the movement regarding the autonomy of art and the superiority of non objective visual forms in relation to his own artistic practice during the late 1920s and the early 1930s. While working with Constructivist groups in Poland during the 1920s, Stażewski traveled frequently and participated in several international exhibitions, including the 1926 Paris Exhibition of Theatrical Art and the New York Machine Age Exposition in 1927. He also developed and cultivated relationships with representatives of Western European avant garde groups, including Theo van Doesburg and Piet Mondrian of the Dutch De Stijl movement, as well as the French painter Albert Gleizes. The influence of De Stijl can be found in Stażewski's work from around that time, including oil paintings titled Kompozycja (c. 1929–1930) and Kompozycja Fakturowa (Textural Composition) from 1931, which rely on interlocking vertical and horizontal shapes to form a geometrical grid. In 1929, Stażewski became a member of the Cercle et Carré and in 1931 joined Abstraction Création, two Paris based groups gathering international abstract painters. By the second half of the 1930s, Stażewski returned to representational art while still exhibiting abstract paintings and graphic design in Poland and other European countries. He also supported himself financially through portrait commissions. During Hitler's invasion of Poland in early September 1939, the building which housed Stażewski's studio in Warsaw was bombed, destroying most of his work.

Сталиндік Польша (19481956)

1945 жылы соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай Стажевский Варшаваға көшіп, Әскери географиялық институттың сурет студиясының меңгерушісі болып жұмысқа орналасты. Ол Ян Рогойски және Мария Ева Лункевич Рогойска суретшілерімен бірге Пьенкна көшесінде пәтер алды, бұл орын келесі жылдары Варшава авангарды суретшілері мен зиялыларының бас қосып, пікір алмасатын ортасына айналды. Сол жылдың басында Стажевский Вроцлав қаласында 1948 жылдың шілдесінен қазанға дейін өткен «Қайтарылған жерлер көрмесі» (Wystawa Ziem Odzyskanych) үшін декоративтік әйнек панельдерін бірлесіп жобалады – бұл көрме Польшаның соғыстан кейінгі Германияның бір бөлігін аннексиялауын тойлап, сталиндік үгіт құралының маңызды бөлігіне айналды. 1949 жылы Институттағы лауазымынан босатылғанымен, Стажевский жаңа әлеуметтік-саяси жүйеде сақтықпен өмір сүріп, реакциялық мәдени қызметпен айыпталған және өркендеп келе жатқан сталиндік режиммен мансабы жойылған Стременский мен Кобро сияқты авангардтық әріптестерінің тағдырынан сақтануға қол жеткізді. Көп ұзамай Стажевский 1949 жылы коммунистік режим ресми түрде енгізген социалистік реализмге – социализмдегі өмірдің идеализацияланған бейнелеріне негізделген советтік сурет өнері доктринасына көшті. Алайда, ол советтік социалистік реалист суретшілерінен күтілген нақтылыққа толыққанды берілген жоқ. 1953 жылы Сталиннің қайтысы және 1956 жылғы саяси жаңғыру модернизмнің қайта оралуына ықпал етті. Польша советтік сателлит мемлекеттері арасында жаңғыруды қабылдаған бірінші ел болғанымен, мәдени өзгерістер біртіндеп жүзеге асты. Сталиндік режимнің соңына жақындағанда Стажевский мен Лункевич Рогойскаға 1954 жылы Варшавада ашылған мемлекеттік бақылаудағы Metalexport компаниясының жаңа кеңсесінде жұмысшылар тақырыбындағы реалистік қабырға суретін салу тапсырылды. Польша Халық Республикасының өнеріне қосқан үлесі үшін Стажевский 1955 жылы мемлекетке сіңірген қызметі үшін алтын медальмен марапатталды.

In 1945, shortly after the war ended, Stażewski moved to Warsaw and was hired as the head of the art studio at the Military Geographical Institute. He took an apartment on Piękna Street with the artists Jan Rogoyski and Maria Ewa Łunkiewicz Rogoyska, a space that would become a nexus of Warsaw avant garde artists and intellectuals in the following years. Earlier that year, Stażewski had co designed decorative glass panels for the large scale Wystawa Ziem Odzyskanych (Exhibition of Recovered Territories)—a sweeping display celebrating the Polish post war annexation of parts of Germany—which had become a centerpiece of the early Stalinist propaganda and was held in the city of Wrocław between July and October 1948. Although fired from his position at the Institute in 1949, Stażewski was able to carefully navigate the new socio political system, avoiding the fate of his fellow avant garde collaborators, Strzemiński and Kobro, who had been accused of reactionary cultural activities and whose careers had been effectively destroyed by the emergent Stalinist regime. Soon, Stażewski turned to Socialist Realism—a Soviet figurative art doctrine reliant on idealized depictions of life under socialism—that had been officially imposed by the communist regime in 1949. However, he had never fully committed to the naturalistic academicism expected of Soviet Socialist Realist artists. The death of Stalin in 1953 and the subsequent political Thaw of 1956 precipitated the return of modernism. While Poland had become one of the first countries among the Soviet satellite states to embrace the Thaw, the cultural shift was a gradual process. Toward the end of the Stalinist regime, Stażewski and Łunkiewicz Rogoyska were commissioned to paint a worker themed realistic mural at the new headquarters of state controlled Metalexport company in Warsaw, which opened in 1954. In recognition for his artistic contributions to the Polish People's Republic, Stażewski received a Gold Cross of Merit, a medal awarded for distinguished contributions to the state, in 1955.

Рельефтер (1956-1970 жылдар)

1955 жылы Стажевский Варшавадағы Ирек Шекенің Клубының (Клуб Krzywego Koła) мүшесі болды – авангард суретшілер, жазушылар мен зиялылар үшін тәуелсіз мәдени бастама. Шамамен 1956 жылы Стажевский рельефтік форманы өзінің өнер құралы ретінде зерттеуді бастады. Стажевскийдің рельефтері дәстүрлі бейнелеудің жазықтығынан жаңылды және суретшінің қолданылған материалдардың сезімталдық қасиеттеріне деген қызығушылығын көрсетті, соның арқасында түсті түсіндіруге жаңа теориялық кеңістік пайда болды. Сонымен қатар, суретшінің сезімталдық пен материалдыққа назар аударуы орыс конструктивизмінің фактурамен айналысуын еске салады, ол картинадағы дәстүрлі иллюзияға қарсы тұру үшін өнер туындысының физикалық қасиеттерін күшейту мақсатын көздейді. Заманауи сыншылардың жоғары бағалаған «Кордегарда» көрмесі Стажевскийді Польшаның қазіргі заманғы өнер саласындағы жетекші тұлға ретінде қайта орналастырды. Ғалым Кристина Лоддер орыс авангарды өнерінің, соның ішінде Малевичтің, маңыздылығын сақтайтынын атап өтеді. Малевичтің 1915 жылғы «Супрематистік композиция: Ұшақ» туындысын Стажевский 1962 жылы қайта жасайды. 1961 жылы Нью-Йорктегі Galerie Chalette галереясын құрған Мадлен Шалетт Лежва және Артур Лежва арт-дилерлері Стажевскийдің туындыларын топтық көрмеге қойып, оған американдық нарыққа ерте қадам жасауға мүмкіндік берді. Малевич пен Мондрианның ықпалынан алыстаған Стажевский 1968 жылы жазған эссесінде Йоханнес Иттен мен Йозеф Альберс есімді Бохаустың екі суретшісінің ықпалын атап өтті. 1964 жылы Польшадан эмиграциялаған арт-дилер Казимир Карпушко Чикагодағы «Қазіргі заманғы өнер галереясында» Стажевскийдің туындыларынан көрме ұйымдастырды. Бұл суретшінің АҚШ-тағы алғашқы жеке көрмесі болды және оның рельефтерін американдық көпшілікке таныстыруға мүмкіндік берді. Келесі жылдары Стажевскийдің туындылары Нью-Йорктегі Marlborough Gerson және Sidney Janis галереяларында көрсетілді. 1968 жылға қарай Стажевский көптүрлі рельефтік композицияларға оралды, олар көбінесе ағаштан Masonite тақтасына жасалып, акрилмен боялған. Ол көбінесе қарастырылатын геометриялық пішіндерді қарама-қарсы түстермен үйлестіріп, визуалды динамикалық композицияны жасады. 1968 жылғы сұхбатта суретші түспен айналысуы туралы былай деді: «Мен түстердің толқын ұзындығына қарай суық түстен жылыға, тазадан сұрға, ашықтан қараға біртіндеп өтемін, тік және көлденең үйлесімдерді қолданамын. Бұл менің үшін сансыз нұсқаларға ие болуыма мүмкіндік береді».

In 1955, Stażewski became a member of Klub Krzywego Koła (Crooked Circle Club) in Warsaw, an independent cultural initiative for avant garde artists, writers, and intellectuals. Around 1956, Stażewski began exploring the relief form as his medium. Stażewski's reliefs broke away from the traditional pictorial flatness and underscored the artist's interest in the tactile qualities of used materials, forging a new theoretical space with which to articulate color. Moreover, the artist's emphasis on tactility and materiality recalls the Russian Constructivist engagement with faktura, an intention to accentuate the work's physical qualities as a way to challenge traditional illusionism in painting. Well received by contemporary critics, the Kordegarda show helped to re position Stażewski as a leading figure in the Polish contemporary art scene. At the same time, scholar Christina Lodder points to the continued relevance of Russian avant garde art, including that of Malevich, whose Suprematist Composition: Aeroplane Flying from 1915 Stażewski had reproduced in 1962. Also in 1961, art dealers Madeleine Chalette Lejwa and Arthur Lejwa, the founders of Galerie Chalette in New York, featured Stażewski's work in a group exhibition, offering him an early exposure to the American market. Distancing himself from the influences of Malevich and Mondrian, Stażewski stressed in an essay written in 1968 the impact of Johannes Itten and Josef Albers, two Bauhaus artists whose engagement with color theory was influential in both Europe and the US. In 1964, Kazimir Karpuszko, a Polish expatriate art dealer, organized a show of Stażewski's work at Chicago's Contemporary Art Gallery, the artist's first solo exhibition in the United States and an opportunity to introduce his reliefs to the wider American public. In subsequent years, Stażewski's work was also shown at Marlborough Gerson Gallery and Sidney Janis Gallery in New York. By 1968, Stażewski had returned to polychromatic relief compositions, often made with wood on Masonite board and painted over with acrylic, frequently juxtaposing simple geometrical figures in contrasting colors to achieve a sense of visually dynamic arrangement. Referring to his sustained engagement with color during a 1968 interview, the artist said: "I gradually move from cold to warm colors according to their wavelengths, from pure to grey, from light to dark, using vertical and horizontal combinations. This gives me an infinite number of variants".

Фоксаль галереясы

1966 жылы Стажевский Польша атынан XXXIII Венеция биенналесіне қатысқан суретшілердің бірі болды, онда оның рельефтік жұмыстары мақтауға ие болды. Дәстүрлі көрме алаптарынан өзгеше, Фоксаль қатысушы суретшілер арасындағы тығыз ынтымақтастыққа негізделген және галерея мемлекеттік қаржыландырылса да, «суретті пайдалануға бағытталған үкіметтік әрекеттерден айқын қашықтықты сақтай отырып, суретшілік процесін өзіндік проблемаға айналдыратын» көрмелерді ұсынуға тиіс еді. Фоксалдың көркемдік бағдарламасына қатысу Стажевскийге өз жұмысын эксперименталды кеңістікте көрсетуге мүмкіндік берді. Ол сонымен қатар халықаралық суретшілермен байланыстарды жалғастырды. 1970 жылдары ол Влодзимиер Боровский, Тадеуш Кантор, американдық хэппенинг суретшісі Аллан Капроу (1976 жылы Фоксалда көрмеге қойылған), француздық концептуалдық және инсталляция суретшілері Кристиан Болтански (1978) және Анет Мессажер (1978), сондай-ақ американдық концептуалист Лоуренс Вайнер (1979) сияқтылармен бірге жұмыс істеді. Ол Эдвард Красинскиймен тығыз көркемдік қарым-қатынас орнатты. 1970 жылдан Стажевский 1988 жылы қайтыс болғанға дейін Красинскиймен Варшавадағы Aleja Solidarnosci көшесіндегі пәтерде бірге тұрды. Польшадағы коммунистік биліктің соңғы үш онжылдығында поляк суретшілері мен зиялыларының салоны болған бұл кеңістік кейіннен Авангард институты (Instytut Awangardy) деп аталды және 2007 жылы көпшілікке ашылды.

Карьерасының соңғы кезеңдері (1970-ші жылдар 1988)

Стажевский өзінің мансабында түрлі визуалды және эстетикалық регистрлерде түстер мен геометриямен тәжірибе жүргізді. 1970 жылы Вроцлав 70 өнер симпозиумына қатысып, онда «Шексіз вертикальды композиция» (9 сәуле көкте) атты сурет шығармасын көрсетті. Бұл сурет түнгі аспанға түсірілген түрлі-түсті жарық сәулелерінен жасалып, оның бұрынғы бейнелік шектерінен түстерді босатып жіберді. Геометрия суретші үшін маңызды анықтамалық нүкте болып қала берді және ол оны «әр адамның көзінде туа біткен өлшем, оған қатынастар мен пропорцияларды түсінуге мүмкіндік береді» деп есептеді. 1970-ші жылдардың аяғында Стажевский орта құруға қызығушылық танытты, суреттерін үш өлшемді кеңістікте қайта қарастырып, психологияға деген қызығушылығымен шартталды. Ол 1980-ші жылдары халықаралық көрмелерге қатысып, Дрездендегі Staatliche Kunstsammlungen, Миннеаполистегі Monumentum Fine Arts, сондай-ақ Париждегі Centre Pompidou және Galerie Denise René жеке және топтық көрмелеріне қатысты. Стажевский 1988 жылы 10 маусымда 94 жасында Варшавада қайтыс болды. Оның жерлеу рәсімі 17 маусымда өтті және ол Варшавадағы Повузки әскери зиратында жерленген. Стажевскийдің шығармалары «геометриялық өнерді қайта жандандыруға жол ашты» және соғыстан кейінгі поляк суретшілерінің жас буынына шабыт көзі болды. Мысалы, Магдалена Абаканович өзінің ерте туындыларын жасағанда Стажевскийдің рельефтерін үлгі етіп алды және суретшінің «қарсылықты ұйымдастырушы принцип ретінде» пайдалануына сүйенді. 1976 жылы сыншы Хилтон Крамер Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайында «Польшадағы 1923-1936 жылдардағы конструктивизм» атты шолуында Стажевскийдің ертедегі конструктивистік жұмысына сілтеме жасап, былай деп жазды: «Геометриялық кескіндемеге сәйкес, жылжымалы торлардың және ауыспалы текстуралардың оптикалық әсерін барынша арттыруға тырысатын Генрик Стажевскийдің 1930-31 жылдардағы қара, ақ және сұр түсті ерекше композициясы да сирек жетілдірілген амбицияны қорытындылайды». 1990 жылы Лас-Пальмастағы Centro Atlántico de Arte Moderno-да оның абстрактты туындыларының көрмесі Стажевскийді 1930 жылы голландиялық суретші Тео ван Дусбург бастаған неопластицизмнің алғашқы өкілі ретінде таныды. 1994 жылы Стажевскийдің туғанына 100 жыл толуына орай, Łódź Muzeum Sztuki оның шығармашылығына арналған үлкен ретроспектива ұйымдастырды. Көрмеге қатысты пікірде сыншы және өнер тарихшысы Марек Бартелик Стажевскийдің поляк жақтастары үшін «оның келісімсіз ұстанымы геометриялық абстракцияның шексіз тереңдігі мен артықшылығына деген сенімін растайды» деп жазды. 2015 жылы Стажевскийдің Түсті рельефі (1963) «Трансмиссиялар: Шығыс Еуропа мен Латын Америкасындағы өнер, 1960-1980», Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайында ұйымдастырылған жан-жақты шолу көрмесінде қойылды, ол 1960 және 1970-жылдардағы Шығыс Еуропа мен Латын Америкасындағы өнер арасындағы параллельдерді зерттеді.

Stażewski experimented with color and geometry in diverse visual and aesthetic registers throughout his career. In 1970, he participated in the art symposium Wrocław 70 where he showcased Infinite Vertical Composition (9 Rays of Light in the Sky), an artwork made of colorful beams of light projected onto the night sky that released color from its previous pictorial confines. Geometry remained a critical reference point for the artist and he considered it an "innate measure in the eye of every man, allowing him to grasp relations and proportions". During the late 1970s, Stażewski also became interested in creating environments, reimagining his paintings in three dimensional spaces, informed by his interest in psychology. He continued to exhibit internationally throughout the 1980s, participating in solo and group shows at Staatliche Kunstsammlungen in Dresden, Monumentum Fine Arts in Minneapolis, as well as Centre Pompidou and Galerie Denise René in Paris. Stażewski died in Warsaw on 10 June 1988, aged 94. His funeral was held on 17 June and he is interred at the Powązki Military Cemetery in Warsaw. Stażewski's work is said to have "paved the way for the revitalization of geometric art" and has served as a source of inspiration for the younger generation of Polish postwar artists. Magdalena Abakanowicz, for instance, closely modeled her early textile works on Stażewski's reliefs and relied on the artist's use of "contrast as an organising principle". In 1976, critic Hilton Kramer, referring to Stażewski's early constructivist work in his review of "Constructivism in Poland 1923‐1936" at the Museum of Modern Art in New York, wrote: "In the vein of geometrical painting that seeks to maximize the optical effects of shifting grids and alternating textures, Henryk Stażewski's extraordinary composition of 1930‐31 in black, white and grays likewise sums up an ambition that has rarely been improved upon". An 1990 exhibition of his abstract works at Centro Atlántico de Arte Moderno in Las Palmas recognized Stażewski as a pioneer of concrete art, originally an offshoot of Neoplasticism initiated in 1930 by the Dutch painter Theo van Doesburg, which later gained popularity in Latin America during the 1940s and 1950s. In 1994, to commemorate the 100th anniversary of Stażewski's birth, Muzeum Sztuki in Łódź organized a major posthumous retrospective devoted to his oeuvre. In his review of the exhibition, critic and art historian Marek Bartelik wrote that, for Stażewski's Polish admirers, "his uncompromising stance serves today as a confirmation of their belief in the infinite depth and superiority of geometric abstraction". In 2015, Stażewski's Colored Relief (1963) was featured in Transmissions: Art in Eastern Europe and Latin America, 1960–1980, a comprehensive survey exhibition organized at the Museum of Modern Art in New York that examined parallels between art in Eastern Europe and Latin America during the 1960s and 1970s.

Жинақтар

Стажевскидің туындылары Еуропа мен АҚШ-тағы мұражайлардың тұрақты коллекцияларына енгізілген, оның ішінде Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайы және Бруклин мұражайы, Буффалодағы AKG өнер мұражайы (бұрынғысы – Олбрайт-Кнокс өнер галереясы), Чикагодағы Қазіргі заманғы өнер мұражайы, Лос-Анджелестегі Қазіргі заманғы өнер мұражайы, «Захета», Варшавадағы Ұлттық өнер галереясы, Роттердамдағы Бойманс Ван Бюнинген мұражайы, Будапешттегі Венгрия Ұлттық галереясы, Оттерлодағы Кроллер-Мюллер мұражайы, Париждегі Помпиду орталығы және Лондондағы Tate Modern. 2010 жылы көрме алаңы мұражай қорынан соғыстар аралық және қазіргі заманғы өнердің кең ауқымын қамту үшін кеңейтілді. 2022 жылдың қараша айында Стажевскидің 1969 жылғы «No. 8» туындысы Миландағы Sotheby’s аукционында 1,03 миллион еуроға сатылды, бұл 20 ғасырғы поляк өнерінің аукциондағы ең жоғары бағасының бірі болды.