Кіріспе

Кельт әдебиеті – кельт ұлттарына қатысты немесе кельт тілдерінің бірінде жазылған әдебиеттер жиынтығы. Сонымен қатар, ол ерте кельт әдебиетіндегі дәстүрлі әңгімелерге негізделген, басқа тілдерде жазылған әдебиеттерді де қамтуы мүмкін.

Өмірбаян

Кельттанудың қатаң академиялық контекстінде «кельт әдебиеті» термині кельт тілінде жазылған әдебиеттің кез келген түрін білдіру үшін кельт зерттеушілерімен қолданылады, оған ирланд, уэльс, корнуолл, мэнктік, шотланд гаэль және бретон тілдерінің қазіргі немесе ертерек нұсқалары кіреді. Басқа жағынан, бұл термин көбінесе халық арасында кельт тілінде жазылмаған, бірақ кельт елдерінен шыққан немесе «кельт» деп саналатын тақырыптарды немесе мотивтерді қамтитын әдебиетті атау үшін қолданылады. Мұндай әдебиетке мысал ретінде кельт деректеріне көп сілтеме жасайтын француз тілінде жазылған орта ғасырлық Артур романдары, немесе қазіргі заманда ирланд, уэльс, корнуолл, мэнктік, шотланд немесе бретон тегінен шыққан жазушылардың ағылшын тіліндегі әдебиетін келтіруге болады. Шотланд және Ольстер шотланд тілдеріндегі әдебиет те осы ұғымға жатуы мүмкін. Осы кең мағынада «кельт әдебиеті» терминінің қолданылуы «кельт» терминінің өзі сияқты кең ауқымды болуы мүмкін. Жеке ұлттық әдебиеттердің дамуы туралы ақпарат алу үшін: Ирландия әдебиеті, Шотландия әдебиеті, Уэльс әдебиеті, Корнуолл әдебиеті, Бретон әдебиеті және Мэнктік әдебиеті қараңыз.

Қайта өрлеу әдебиеті келт емес тілдерде

Геллдік қайта жандану кельт тақырыптарын қазіргі әдебиетке қайта енгізді. Кельттік идеясы кельт мәдениеттері арасындағы өзара әсерлесуге және байытуға көмектесті. Кельт әдебиетіне негізделген қазіргі заманғы мәтіндер де бар. Бернард Корнуэлл "Соғыс басшыларының тарихнамасы" сериясында Артур туралы аңыздарды жазады. Ағылшын тілінде кельт әдебиетін жазған басқа авторлардың ішінде Дилан Томас және Сиан Джеймс бар.

Артур романстарындағы келт әдебиетінің тақырыптары

Көптеген Артурий мәтіндерінде кельт әдебиеті мен фольклорының ықпалын көруге болады. Артурий аңыздары осы компоненттермен бірге Мари де Франстың «Ланваль» повесі, «Сэр Гавен және Жасыл рыцарь» және Персевал, «Грааль тарихы» кіретін әңгімелерді қамтиды. «Ланвал мен Грейленттегі келт элементтері» атты еңбегінде Крос «Ланвалды» ортағасырлық «Брентон Лейз» деп аталатын, немесе келт дәстүрінен шыққан деп саналатын жұмыстардың бірі деп көрсетеді. «Сэр Гавен және Жасыл рыцарь» ерте ирландтық дәстүрлерді қамтиды, мысалы, Бас кесу сынағы. «Сэр Гавен және Жасыл рыцарь» мен «Ланвалдан» басқа, Персевал, «Грааль тарихында» осы екі келт тақырыбының үйлесімі бар. Келттік элементтерін зерттейтін басқа да әңгімелер болғанымен, бұл үшеуі ең жақсы мысалдардың бірі болуы мүмкін. «Ланвал» романының басты тақырыбы – өлімге ұшыраған бір әйелге ғашық болу. Мари де Франстың «Ланвал» повесінде патша сарайындағы беделсіз рыцарь құпия және керемет әйелдің сүйіктісіне айналады. Ол махаббатын жасыруға берген уәдесін бұзғанымен, ақырында онымен қайта қосылады (Мари де Франс 154–167). Крос былай дейді: «Екі жақты – әулие әйел және Басқа Әлемге саяхатты қамтитын келттік ертегілердің ортағасырлық романтикаға тигізген әсері көптен бері танылған». Ланвалдың сүйіктісінің әулие болғаны ма, жоқ па, бізге ешқашан айтылмаған, бірақ ол табиғаттан тыс шығу тегі бар әйел екені анық. «Ланвал» әңгімесіне өте ұқсас мысал «Аидеад Мюрчертайг маик Эрка» деп аталатын ирландтық әңгімесінде де кездеседі. Бастапқы ирландтық әңгімелер мен «Ланвал» арасындағы ерекшеліктердің бірі – Мари де Франстың әңгімесі христиандыққа көбірек бейімделген және кез келген ашық түрдегі жазықшылдық элементтерін жояды. Ирландия фольклорында әйелдің өлімге ұшыраған еркекке жақсылық жасауы туралы көптеген мысалдар бар. Крос ертедегі келт әдебиетінде осы тақырыпқа қатысты көптеген мысалдар келтіргеннен кейін былай дейді: «Жоғарыда келтірілген мысалдар ертедегі келт дәстүрінде жер бетінде туған ғашықтарды іздейтін және жер бетіне олардың жарына келетін әйелдердің әңгімелері болғанын күмәнсіз дәлелдейді». «Сэр Гавен және Жасыл рыцарь» романында Бас кесу сынағы тақырыбы басты орынды иеленеді. Элис Бьюкененнің «Сэр Гавен және Жасыл рыцарьдың ирландтық шеңбері» мақаласында ол былай дейді: «1180–1380 жылдары Артур романстарында, француз, ағылшын және неміс тілдерінде кездесетін Бас кесу мәтіндерінің тақырыбы 1106 жылға дейін жазылған қолжазбада бар ирландтық дәстүрден алынған». «Сэр Гавен және Жасыл рыцарь» романында Гавеннің басы қауіпке ұшырайды. Осы жерде «Бас кесу ойыны» басталады. Бұл кезде табиғаттан тыс қарсыласы, оған қарсы соққы алу үшін, өзінің басын кесуге ұсыныс жасайды. «Бас кесу ойыны» көрсетілген алғашқы мәтіндер Орта Ирландияның Брикриу мейрамына қатысты. Алайда, Гавен ақыны қарапайым бас кесу ойынын шындық тақырыбымен байланыстыра отырып, басқаша сипатқа ие етті. Сондай-ақ, Гавен ақыны бірінші болып бас кесу ойынын азғыру тақырыбымен біріктірген деп жиі айтылады. «Бас кесу ойыны» мен азғырудың келт мотивтері француз романсында, Персевал, «Грааль тарихында» және Кретиеннің әңгімесінің келесі жалғастыруларында да айқын көрінеді. Бұл сюжет бойынша «Сэр Гавен және Жасыл рыцарьға» (Грант 7) ұқсас деп есептеледі. Кардок деп аталатын ерте француз кейіпкері Артурдың бас кесу ойынын өзінің биологиялық әкесі кім екенін анықтау үшін қолданған алғашқы кейіпкерлердің бірі деп саналады. Азғыру тақырыбы көптеген кейіпкерлер басқа адамдармен, сондай-ақ сиқыршылармен және келт тектес (Кристиан) екені белгілі басқа мифологиялық жаратылыстармен азғыру тұзағына түседі. Келттік мифология «Сэр Гавен және Жасыл рыцарь» романында да көрінеді. Гавенге қарап, біз оны негізгі үстелдің жетекші басшысы ретінде көреміз, онда оны басқа әлемнің билеушілері осы әлемде және келесі әлемде атақ-даңққа лайық екендігіне байланысты сынақтан өткізеді. Осыны ескере отырып, «басқа әлемнің билеушілері» мифтік сипатқа ие; Күн құдайларына, ескі және жаңа құдайларға сілтеме жасалады. Бұл мифологиялық ұғымды алып, оны жеңілдету сияқты көрінуі мүмкін, алайда келт мифологиясында жеке және құдайлар тобының қасиеттері соншалықты ерекше емес.