Кіріспе

Катха-Упанишад (санскрит: कठोपनिषद् немесе कठ उपनिषद्) (Катхопанишад) – ежелгі индуистік мәтін және Кришна Яджурведа мектебінің Катха бағытындағы соңғы сегіз қысқа бөліміне енген маңызды (мукхья) Упанишадтардың бірі. Ол Каткака Упанишады деп те аталады және 108 Упанишадтың Муктика канонында үшінші орында тұрады. Катха-Упанишад екі тараудан (Адхьяя) тұрады, олардың әрқайсысы үш бөлімге (Валли) бөлінген. Бірінші Адхьяя екіншісінен көнерек деп есептеледі және Адвайта (екілік емес) сипатына ие. Бұл ең көп зерттелген Упанишадтардың қатарында. Катха-Упанишад 17 ғасырда парсы тіліне аударылып, кейін оның көшірмелері латын тіліне аударылып Еуропаға таратылды. Артур Шопенгауэр сияқты басқа философтар да оны жоғары бағалады, Эдвин Арнольд оны "Өлім сыры" деп өлең түрінде берді, ал Ральф Уолдо Эмерсон өзінің "Өлместік" эссесінің соңындағы оқиғаның негізгі көзі ретінде Катха-Упанишадты, сондай-ақ "Брахма" өлеңін атады.

Этимология

Катха (санскрит: कठ) сөзбе-сөз "қайғы" дегенді білдіреді. Катха – Кришна Яджурведаның бір тармағының негізін қалаушы саналатын абыздың есімі, сондай-ақ Яджурведаның Катха мектебінің әйел шәкірті немесе ізбасары. Осы санскрит сөздерімен жасалған ойындардың кейбіреулері Упанишад мәтініне енгізілген.

Хронологиясы

Катха-Упанишадтың мерзімі белгісіз және ғалымдар арасында даулы. Барлық пікірлер аз ғана дәлелдерге, архаизмдерді талдауға, стильге және мәтіндердегі қайталауларға негізделеді, идеялардың дамуы туралы болжамдарға және қай философия басқа үнді философияларына әсер еткен болуы мүмкін деген жорамалдарға сүйенеді. Оливель Катха-Упанишады Кена, Иса, Светасватара және Мундака сияқты өлеңдік Упанишадтар қатарына жатқызып, оны б.з.б. бірінші ғасырларда жазылған деп санайды. Пол Деуссен де Катха Упанишадының прозадан кейінгі, бірақ ертерек кезеңдегі Упанишад екенін, оның гимндерінің поэтикалық, математикалық өлшемді құрылымы Кена мен Иша Упанишадтарымен бірдей кезеңде жазылғанын көрсетеді. Стивен Филлипс қазіргі ғалымдар арасындағы келіспеушіліктерді атап көрсетеді. Филлипс Катха Упанишады Брихадарняка, Чандогья, Иша, Тайттирия, Айтария және Кенадан кейін, бірақ Мундака, Прашна, Мандукия, Светасватара және Майтри Упанишадтарынан, сондай-ақ ең ерте буддалық Пали және джайна канондарынан бұрын жазылған деп санайды. Филипске ұқсас пікір білдіріп, сәл өзгеше ретпен, Катханың мерзімін Мундака мен Светасватарамен бірге ежелгі Упанишадтардың төртінші тобына жатқызады. Винтерниц Катхака Упанишады буддизм мен джайнизмге дейінгі әдебиет деп есептейді.

Құрылымы

Катха-Упанишада екі тараудан (адхьяя) тұрады, әр тарауда үш бөлім (вали) бар, демек, барлығы алты бөлім. Бірінші бөлімде 29 шумақ, екіншісінде 25 шумақ, ал үшіншісінде 17 шумақ бар. Екінші тарау Катха-Упанишаданың төртінші бөлімімен басталады, онда 15 шумақ бар, ал бесінші валиде де 15 шумақ бар. Соңғы бөлімде 17 шумақ бар. Начикита Таитирия Брахмананың 3.11 тарауындағы шумақтарда да еске алынады, олар ұқсас оқиға ретінде келтірілген. Стилі мен құрылымы тұрғысынан, Катха-Упанишаданың 1.1.8, 1.1.16, 1.1.18, 1.1.28 және басқа да кейбір шумақтары философиялық сипатқа ие емес, мәтіннің қалған бөлігімен үйлеспейді және олар кейінірек қосылған немесе араластырылған болуы мүмкін.

Ұл әкесіне сұрақ қояды - Бірінші Валли

Упанишада Ваджасравсаның, сондай-ақ Аруни Ауддалаки Гаутаманың, барлық дүние-мүлкін сыйға берген оқиғасымен басталады. Дегенмен, оның ұлы Начикета (санскрит: नचिकेता) осы қайырымдылықты көрінеу құрбандық деп есептейді, себебі барлық дүниелік нәрселер тозығы жеткен, пайдасы жоқ және алушыларға ешқандай құндылық сыймайды. Мысалы, сыйланған сиырлар тым ескі болғандықтан, олар «соңғы суын ішкен» (पीतोदकाः), «соңғы шөпті жеген» (जग्धतृणाः), «сүт бермейтін» (दुग्धदोहाः), «мүшесіз» (निरिन्द्रियाः) еді. Ұлы алаңдап, әкесінен сұрайды:

Начикета өлмейді, бірақ әкесі оны өлім құдайы Яманың мекеніне жіберу арқылы сыйлайды – ол үнді дініндегі құдайлар пантеонындағы өлім құдайы. Начикета келеді, бірақ Яма үйінде жоқ. Катха Упанишаданың бірінші Валлиінің 9-аятында айтылғандай, Начикета үш түн бойы аш қонақ ретінде күтеді. Яма келіп, қонаққа жасаған ар-намысын жоққа шығарғаны үшін кешірім сұрайды және Начикетаға үш тілек беруді ұсынады. Начикетаның бірінші тілегі – Яма оны өлімнен босатып, отбасына қайтару, сондай-ақ әкесінің тыныш, жақсы көңіл-күйде болуын, ренішсіз және бұрынғыдай қайта оралған кездегідей болуын тілейді. Катха Упанишаданың 1.1.11 аятында айтылғандай, Яма бірінші тілекті дереу орындайды. Үшінші тілегінде Начикета Ямадан 1.1.20 аятында «адам өлгеннен кейін не болады? Ол басқа бір нысанда жасай бере ме, әлде жоқ па?» деп сұрайды. Начикетаның айтуынша, егер құдайлардың өзі күмәнданса, онда «Яма» – өлім құдайы ретінде осы сұраққа жауап беретін жалғыз адам болуы керек. Яма оған түрлі дүниелік байлық пен қуаныштарды ұсынады, бірақ Начикета адам өмірінің қысқа екенін айтып, осы байлықты өзіне қалдыруын сұрайды, сондай-ақ оның сән-салтанаты, құмарлықтары мен қуаныштарының өткінші және мәнсіз екенін мәлімдейді, содан кейін Атманның (Өзінің) мәнін білуге ниеттеніп, «өлімнен кейін не болады?» деген сұрағында тұрады.

Жақсылық пен қымбат теориясы - Екінші Валли

Яма өзінің ілімін прея (प्रेय, प्रिय, қымбат, жағымды, қуандыратын) мен шрейя (श्रेय, жақсы, пайдалы, артықшылықты) арасын ажырату арқылы бастайды. Катха-Упанишадтың 1.2.4-1.2.6-аяттарында білімді/даналықты жақсылықты іздеу, ал надандықты/алдануды жағымдылықты іздеу деп сипаттайды. Білім мен жақсылықты іздеуді үйретуге, үйренуге және осылай түсінуге болады. Осыған ұқсас талқылау және жағымды мен пайдалының арасындағы айырмашылық ежелгі грек философиясында, мысалы Платонның «Федрос» еңбегінде кездеседі.

Йога теориясы - Алтыншы Валли

Алтыншы Валли Карма және қайта туу теориясын талқылауды жалғастырады, оның кейбір бөлімдері Макс Мюллердің пікірінше, кейінірек қосылған немесе түзетілген болуы мүмкін. Упанишадтың соңғы бөлімінің алғашқы бес шумағында Атманды білмейтін немесе түсінбейтін адамдар жаратылыс әлеміне қайта оралады, ал білетін адамдар босатылады деп айтылады. Брахманның мәнін білмейтіндер табиғаттағы (өрт, молния, күн) құдайдың көріністерінен қорқады, дейді Катха Упанишаданың 2.6.2 және 2.6.3-тараулары. Катха Упанишада 2.6.6-дан 2.6.13-ға дейінгі шумақтарында өзіндік білімге жететін жол ұсынады, ал осы жолды Йога деп атайды.

Сіз қазір және мұнда кемелді екеніңізді түсіну - Алтыншы Валли

Катха-Упанишада өзінің философиялық баяндамасын алтыншы Валлидің 14-15-ші тармақтарында аяқтайды. Пол Деуссеннің түсіндіруінше, Упанишаданың соңғы бөліміне сәйкес, кемелділік жағдайы "болашақтағы немесе алыс әлемге қол жеткізуде емес, қайта өзін-өзі таныған, өзін Брахман (Космикалық Өз) ретінде білетін адам үшін осы сәтте және осы жерде болады". Бұл ілім индуизмнің басқа да көне жазбаларында да кездеседі, мысалы, Брихадараняка Упанишадасының 4.4.6-тарауында. Алтыншы Валлидің 15-ші тармағы Упанишада осы жерде өз тәлімін аяқтағанын мәлімдейді. 2.6.16 – 2.6.18 тармақтары кейінірек қосылған қосымша болуы мүмкін, себебі 15-ші тармақта Упанишаданың аяқталғаны туралы хабарлама бар, сондай-ақ Ката Упанишадтың басым бөлігі поэтикалық, өлшемді кемелділікпен жазылғаннан өзгеше, қарапайым тілмен жазылған үш қосымша тармақ бар.

Қабылдау

Чарльз Джонстон Катха-Упанишадты ең биік рухани мәтіндердің бірі деп атады, оның ішінде көптеген метафоралық қабаттар бар. Джонстон пікірінше, мысалы, Катха Упанишаданың бірінші Валлидегі үш түн мен үш сый – мәтіннің көптеген қабаттарының бірі, ондағы үш сан өткенді, қазіргіні және болашақты білдіреді. Ирландия ақыны Уильям Батлер Йейтс Катха Упанишад және оған байланысты Үндістанның ежелгі Упанишадтарындағы тақырыптарға арналған бірнеше эссе мен сонеттер жазды. Джордж Уильям Рассел да Катха және басқа Упанишадтарды жоғары бағалады. Америка ақыны Ральф Уолдо Эмерсон Катха Упанишадына жоғары баға берді және оның тақырыптарымен сабақтас бірнеше өлеңдер мен эсселер жазды. Катха-Упанишададағы әртүрлі тақырыптар көптеген ғылыми зерттеулердің нысаны болды. Мысалы, Элизабет Шилц Радхакришнан Катха Упанишаданың «жақсылыққа қарсы құмарлық» талқылауының біздің заманымыздан бұрынғы I мыңжылдықта Үндістандағы ежелгі адамдардың этикалық теориялары мен философиялық ізденістерінің куәлігі екенін атап көрсетті, бұл Грек қала-мемлекеттеріндегідей.

Танымал мәдениетте

Упанишадтардың біріндегі бір өлең В. Сомерсет Моэмнің 1944 жылғы "Жылы қыры" романының атауын және эпиграфына шабыттандырды, кейін ол екі рет сол атаумен фильмдерге бейімделді (1946 және 1984 жылғы фильмдер туралы мақалаларды қараңыз). Эпиграфта: "Жылы қырынан өту қиын; сондықтан даналар құтқару жолының қиын екенін айтады". Бұл өлең "Катха Упанишад" – 1.3.14-тен алынған. Моэм 1938 жылы Үндістанға сапар шегіп, Тамил Надудағы ашрамында Рамана Махаришимен кездесті. Кинорежиссер Ашиш Авикунтак осы Упанишад негізінде "Катхо Упанишад" атты фильм түсірді, ол алғаш рет 2012 жылы Мумбайдағы Галлерея Чаттерджи & Лалда бейне орнату ретінде көрсетілді. Роджер Зелазни өзінің "Жарқының иесі" романында екі кейіпкер арасындағы әңгіме ретінде "Катха Упанишад"тан цитата енгізді.