Кіріспе

"Да Винчи коды" төңірегіндегі дау-дамайлар

Дэн Браунның танымал детективтік романы "Да Винчи коды" 2003 жылы жарық көргеннен кейін сынға ұшырап, көптеген пікірталастарға себеп болды. Көптеген шағымдар кітаптың христиандықтың негізгі принциптері мен Католик шіркеуінің тарихы туралы жасаған болжамдары мен бұрмалауларына байланысты болды. Сонымен қатар, кітаптағы Еуропа өнері, тарихы, архитектурасы және географиясы туралы берілген дұрыс емес сипаттамалар да сынға түсті. Романшы Льюис Пердью және 1982 жылғы "Киелі қан және Киелі Грааль" кітабының авторлары авторлық құқықты бұзу туралы айыптаулар жасады. Аталған кітапта тарихи Иса Мәриям Магдаленаға үйленген, олардың балалары немесе ұрпақтары қазіргі Оңтүстік Францияға көшіп, Меровингтер әулетіне айналған отбасыларға үйленген деген гипотеза келтірілген, ал бүгінде Сион Приораты Франция тағына талап етуді қолдайды. 2006 жылы сот Браунның пайдасына шешім шығарып, ол кітабының кейбір бөлімдерінде сілтеме келтіргенімен, мазмұнын көшірмегенін мәлімдеді. 2007 жылы автор Джек Данн да Браунға қарсы сотқа шағымданып, оны 1997 жылғы "Ватикан жігіттері" романын плагиаттаумен айыптады.

Шындық немесе ойдан шығарылған

Браун романына «Факт» деп аталатын беткірме қосады, онда романның белгілі бір элементтері шындыққа сәйкес екенін мәлімдейді, ал оның веб-сайтындағы бетте осы ойлар мен басқалары қайталанады. Романның алғашқы жарнамасында Дэн Браун роман көркем туынды болғанымен, ондағы тарихи ақпараттың барлығы да нақты және жақсы зерттелгенін бірнеше рет айтты. Мысалы:

Кітаптағы және автордың осы мәлімдемелері, сондай-ақ кейбір христиандарды ренжітетін діни идеялардың ұсынылуы көптеген пікір таластар мен дау-жанжалдарға әкелді, олар бұқаралық ақпарат құралдарында саяси талқылауларға жол тапты. 2006 жылдың мамыр айында «The Independent» басылымы британ үкіметіндегі жоғары лауазымды министр Рут Келлидің білім министрі қызметін бастаған жылдары Opus Dei ұйымындағы мүшелігі тексерілгенін хабарлады.

Магдалалық Мәриям

Романда Мария Магдалинаның Бунямин тайпасынан екені айтылады, бірақ тарихшылар бұл тұжырымды жоққа шығарады және Бұл туралы Киелі кітапта немесе басқа да ежелгі көздерде ештеңе айтылмаған. Сандра Мизель мен Карл Э. Олсонның 2004 жылғы «Да Винчидің алдауы» кітабында Магдала Солтүстік Израильде орналасқан, ал Бунямин тайпасы оңтүстікте болғандығы туралы мәлімдеме келтіріледі. 58-ші тарауда Иса мен Мария Магдалинаның некесі «таққа заңды талап ету мүмкіндігі бар, қуатты саяси одақ» құрғаны делінеді. Олсон мен Мейзел бұл мәлімдеменің тарихи негізі жоқ екенін ғана емес, сонымен қатар Сүлейменнің патшалығының бүгінгі күні үлкен ауқымды қастандыққа түрткіс болатын мақсаты немесе мәні бар екеніне күмән келтіреді. Авторлар сондай-ақ, егер Иса романдағыдай «өлшеусіз пайғамбар» болса, онда патшайымның оған қызығушылығының себебі неде екенін сұрайды. Олсон мен Мейзел Чикаго архиепископы Франсис Кардинал Джорджтың: «Иса Құдай емес, бірақ Мария Магдалина – құдай? Бұл нені білдіреді? Егер ол Құдай болмаса, неге ол құдайға үйленді?» деген сөзін келтіреді. Олсон мен Мейзелдің пікірінше, Исаның заманында Давидтің ұрпағы болу ерекшелік емес еді, өйткені оның әкесі Жозефтің барлық туыстары, оның ішінде Яһуда патшаларының жиырма ұрпағы да сондай текті болған. Авторлар сонымен қатар, бунямин тайпасы тақтың «заңды» мұрагері деп есептелмегенін, Жаңа өсиетте Мария Магдалинаның тайпалық байланысы туралы ештеңе айтылмағанын, оның Бунямин тайпасынан емес екенін және оның осы тайпамен байланысы 1982 жылы жарық көрген «Киелі қан, киелі Грааль» кітабына дейін жететінін, бірақ бұл кітап бұл идеяны растамайды. «Американ католик» журналының авторы Кэрол Энн Морроудың мәлімдемесіне сәйкес, бұл тұжырымды католик және католик емес ғалымдардың көпшілігі жоққа шығарды. Сондай-ақ, Рим папасы Григорий I-нің Мария Магдалина туралы үйретімі, шіркеу тарихының көп бөлігінде танымал болғанымен, ешқашан католик догмасына ресми түрде енгізілмеген; ол сол кезде ex cathedra сөйлемегендіктен, оның сөзі қатесіз деп есептелмейді. Алайда, бұл дәстүрге қаншалықты мән берілсе де, оның Марияны жала жабу үшін қолданылғанына ешқандай дәлел жоқ. Ол Исаның қайта тірілгеніне куә болғандықтан, қадірленеді және әлі де қадірленеді, және оның құрметіне шіркеулер салынған. Ол сонымен қатар, Ізгі хабарларда жазылғандай, Исаның қайта тірілгеніне куә ретінде құрметтеледі. Ізгі хабарлардағы әйелдер көбінесе күйеулерімен немесе ер туыстарымен, әсіресе есімдері басқалармен бірдей болған жағдайда таныстырылады. Мысалы, «Мария» деп аталатын көптеген әйелдер туралы айтылады, олардың барлығы әртүрліше белгіленген (бірін-бірімен сәйкестендіруге болатынына қарамастан). Олар: «Исаның анасы» Мария, Мария Магдалина, «Яков пен Иосифтің анасы» Мария, «Яковтың анасы» Мария, «басқа» Мария, «Клеопаның әйелі» Мария және Лазар мен Мартаның қарындасы Бетаниялық Мария. Мария Магдалина көптеген Мариялардың арасында ерекшеленеді, өйткені ол тікелей ешбір еркекпен байланысты емес. «Назареттік» деген сөз «Назареттен келген Исаны» білдіргендей, «Магдалиналық» деген сөз «Магдаладан келген Марияны» білдіреді. Кейбір зерттеушілер, егер ол шындығында Исаға үйленген болса, онда ол әдетке сәйкес, Мария «Исаның әйелі» деп аталатын болар еді деп санайды. «Да Винчидің алдауы» кітабында Пауылдың хаттарындағы («Ефестіктерге 5:25-27, 2 Коринфтіктерге 11:2-3») және Аян кітабындағы шіркеу үшін «Мәсіхтің келіні» терминінің қолданылуы Исаның үйленбегенін көрсетеді делінеді. Сондай-ақ, бұл еңбекте Исаның «көктің Патшалығы үшін салтбасты бола алатындар солай істеуі керек» деген сөздері (Мат. 19:12) оның өзінің салтбастылығына сын айтуға жауап ретінде айтылғанын болжайды.

Исаның шіркеудегі ілімі

Романның 55-тарауында сэр Ли Тибингтің айтуынша, ертедегі шіркеу қасиетті әйел туралы идеяларды жоққа шығарып, өкіметін нығайтты және өлген пайғамбар Исаны құдайлық мәртебеге көтерді. Романда Исаның құдайлығына сенім Никея соборында қалыптасқандығы айтылады. "Дін фактілері" мәліметінше, собор талқылаған мәселе оның құдайлығы емес – Жаңа өсиет авторларының оған сенгені белгілі болғандықтан, оның Құдаймен қарым-қатынасы қандай болғаны еді. Атап айтқанда, собор Иса Құдай Әкемен "бір мәнді" (homoousios) ма, әлде Әкеден бұрын жаратылған, одан төмен тұрған, бірақ оған ұқсас, сондай-ақ басқа барлық жаратылыстардан жоғары ма, немесе ол тек Әкемен ұқсас мәнді (homoiousios) ма, деген мәселені шешті.

Гностицизмнің бейнесі

Романда Константин христиан дінінің Рим империясын біріктіруін қалағанын, бірақ ол бұл дін тек жалған құдайларға ұқсас жартылай құдайларды көрсеткенде ғана оларға тартымды болады деп ойлаған. Сондықтан ол Исаны адам пайғамбар ретінде сипаттаған гностикалық Ілхабарларды жойды және Исаны құдай ретінде бейнелейтін Матай, Марк, Лұқа және Жохан Ілхабарларын насихаттады. Дегенмен, гностицизм Исаны тек қана адам ретінде бейнелемеген. Шындығында, гностикалық Иса дәстүрлі христиандық Исадан гөрі адамдық сипаттары аз болды. Дәстүрлі христиандық Мәсіхті құдай да, адам да деп есептегенмен, көптеген гностикалық секталар Мәсіхті толығымен құдайлық деп қарастырды, оның денесі жай ғана иллюзия еді (Докетизм қараңыз). Көптеген гностиктер материяны жамандық деп санады және құдайлық рух ешқашан материалдық денеге ие бола алмайды деп сенді. Гностицизмнің кейбір түрлері осы мәселені одан да әрі алып, яһудилердің Құдайының адамзатты тәндік түрмеге қамап қойған демиург екенін, ал Мәсіхтің – шынайы Құдайдың адамзатты осы тәндік құлдықтан босату үшін жіберген бір көрінісі екенін айтты. (Маркионизм, Эон, Архон қараңыз).

Қасиетті әйелдік

Кітаптағы кейіпкерлер христиан діні әйелдің қасиеттілігін, жерді бейнелейтін немесе Ана Құдайдың мистикалық күшін басып тастады деп санайды, ол көбінесе Венера мен Изида сияқты жемістілік пен көбелекке байланысты символдармен байланысты. Ерте христиандық дәуірдегі әйел шейіттерге (Перпетуа мен Фелисити сияқты) деген құрмет және қасиетті Текла сияқты тұлғалар туралы апокрифтік жазбалар ерте Шіркеуде әйелдердің Браун мен кейбір заманауи христиандық сыншылар мойындайтынан гөрі әлдеқайда маңызды рөл атқарғанын көрсетеді, бірақ тарихи деректер ерлер мен әйелдердің барлық лауазымдық өкілдіктерді бөліскенін көрсетпейді. Мейзель мен Олсон "Ана мен бала" символының жалпы адам тәжірибесінің әмбебап бөлігі ретінде басқа діндерде де кездесетінін айтады, сондықтан христиандық бұл элементті египет мифологиясынан алған жоқ.

Киелі кітап

Карл Олсон мен Сандра Мизельдің мәлімдемесінше, кітаптағы айтылғандардың керісінше, "Гностикалық" (мысалы, Тома, Филипп, Магдалиналық Мариям және Иуда евангелиялары) Исаның адамдық жағына да аса назар аудармайды. Көптеген басқа белгілі Евангелияларда Иса көбінесе әлемнен тыс бір жаратылыс ретінде бейнеленеді және Киелі кітаптағы есептердегідей адамдық ерекшеліктерінен мүлдем айырылған. Сыншылар кітапты орденді әйелдерге қарсы көзқараспен бейнелегендігі үшін айыптады, бірақ орденнің жақтастары бұл шағымның негізсіз екенін, себебі Опус Дейдегі басшы лауазымдардың жартысын әйелдер атқарады деп мәлімдейді.

Темплирлер

Рим папасы Климент V тамплиерлерді өртеп, күлін Римдегі Тибр өзеніне лақтырып жіберді деген айыптама жалған. Тамплиер орденінің соңғы басшылары 1314 жылы Франция королі Филипп IV-нің бұйрығымен Францияда қаза болды, олар Сенадағы шағын аралда өртеліп, жағылды. Рим папасы Клименттің резиденциясы Римде болған жоқ, өйткені ол папалық штаб-пәтерді Авиньон қаласына көшірді. Жақында жарық көрген бестселлер романдағы фантастикалық мәлімдемелерге қайшы, бұл [едендегі сызық] – бұрынғы пұтхананың қалдығы емес. Бұл жерде мұндай храм болған емес. Ол ешқашан «Гүл сызығы» деп аталған жоқ. Ол Париж обсерваториясының ортасынан өтетін меридианмен сәйкес келмейді, ол Париждің шығысына немесе батысына қатысты ұзындық дәрежесімен өлшенетін карталар үшін анықтама болып табылады. Сондай-ақ, трансепт екі жағындағы кішкентай дөңгелек терезелердегі P және S әріптері Сион монастырының қиялы емес, шіркеутің қасиетті покровительдері Петр мен Сульпицийге жатады. Парижді Меровингтер құрған деген мәлімдеме (55-тарау) жалған; шындығында, қала б.з.б. III ғасырға дейін галл тайпаларымен қоныстандырылған. Римдіктер, оны Лютеция деп атаған, б.з.б. 52 жылы Юлий Цезарь тұсында басып алды және қалада амфитеатр мен қоғамдық моншалар сияқты маңызды қираған орындарды қалдырды. Меровингтер Францияда тек біздің заманымыздың V ғасырынан бастап билік жүргізді, сол кезде Парижге кем дегенде 800 жыл болған еді. Кейінгі басылымдарда, мысалы, британдық жұмсақ мұқабалы басылымында және 2003 жылғы сәуірдегі АҚШ-тың қатты мұқабалы басылымында бұл «сегіз жыл» деп түзетілді. «Адамзат тарихын картографиялау: гендер, нәсілдер және біздің ортақ тегіміз» кітабының авторы Стив Олсон Nature журналында жариялаған мақаласында, бүгінде тірі жүрген шағын топтың мыңдаған жылдар бұрын өмір сүрген Иса мен Мәриям сияқты нақты бір тұлғаның жалғыз ұрпағы болуы мүмкін деген пікір статистикалық тұрғыдан дұрыс емес екенін айтады. Олсонның сөзіне сүйенсек, «егер бүгінде тірі жүрген адам Исадан тараса, онда планетадағы біздің көпшілігіміз де солай».

Плагиат туралы айыптаулар

"Да Винчи коды" кітабында плагиатталғаны туралы бірнеше авторлық құқық бұзушылыққа қатысты сот процестері болды. 2005 жылдың 11 сәуірінде жазушы Льюис Пердью Браунды және оның баспасын Random House-ты "Да Винчи мұрасы" (1983) және "Құдайдың қызы" (1999) романдарының плагиаты үшін сотқа берді. Ол "Менің кітаптарым мен "Да Винчи коды" арасында мұндай көптеген параллельдер болуы мүмкін емес, бұл жай ғана оқиға емес" деді. 2005 жылдың 4 тамызында округтік судья Джордж Б. Дэниелс шартты сот шешіміне қатысты өтінішті қабылдады және "Жай адам "Да Винчи коды" мен "Құдайдың қызы" арасында маңызды ұқсастық бар деп қорытынды жасамайды. Кез келген ұқсас элементтер жалпылама немесе қорғауға келмейтін идеялар деңгейінде" деп шешті. Ол "Да Винчи коды" Пердьюдің авторлық құқықтарын бұзбайды деп растады. 2006 жылдың ақпанында Майкл Бейгент және Ричард Ли, "Киелі қан, киелі Грааль" кітабының үш авторының екеуі, "Да Винчи кодының" Ұлыбританиядағы баспасын авторлық құқықты бұзғаны үшін сотқа берді. Кейбір дереккөздер бұл сот процесі "Киелі қан, киелі Грааль" кітабының сатылымын арттыруға бағытталған жарнамалық трюк болғанын болжады. Алайда, сотқа жұмсалатын 1 миллион фунттан астам шығын, сот процесінен күтілетін қаржылық пайдадан асып түседі немесе кем дегенде оны айтарлықтай азайтады. Дэн Браун өзінің қорғанында тарихты плагиаттау мүмкін емес екенін, сондықтан екі автордың айыптаулары негіссіз екенін бірнеше рет айтты. Ли былай деді: "Дэн Браун белгілі бір идеяларды алған жоқ, себебі мұны бұрын көптеген адамдар жасаған. Ол бүкіл архитектураны – бүкіл пазлдың бөліктерін алып, оны ойдан шығарылған триллердің негізіне орналастырды". Дэн Браун Бейгент пен Лидің жұмысынан алынған кейбір идеялар кітап үшін маңызды болғанын мойындады, бірақ оның артында көптеген басқа да көздер бар екенін айтты. Алайда, ол өзінің романның бастапқы "синопсисін" жасайтын кезде өзі де, әйелі де Бейгент пен Лидің кітабын оқымағанын мәлімдеді. Майкл Бейгент пен Ричард Лидің аргументтерінің арасында сэр Ли Тибинг кейіпкерінің аты Ричард Лидің тегімен бірдей екені және "Тибинг" сөзі "Бейгент" сөзінің анаграммасы екені бар еді. 2006 жылдың 7 сәуірінде Жоғарғы сот судьясы сэр Питер Смит Бейгент пен Лидің талабын қабылдамады және Random House-тың пайдасына шешім шығарды. Смит Блайт Браунның сотқа келмеуін және Браунның дәлелдерінің тұжырымсыздығын сынап, "Ол өзін осы істе терең және мұқият зерттеуші ретінде көрсетті, бірақ дәлелдер "Да Винчи коды" (DVC) тарихына қатысты бұл дұрыс емес екенін көрсетеді. Оның зерттеуінің шындығы – ол үстірт". Смит өз шешімінде, сондай-ақ, кодты қосты, ол көбінесе кездейсоқ әріптерден тұрады, олар курсивпен жазылған және екі хабар құрайды. Алғашқы абзацтардағы әріптер "smithy code" деп жазылған, ал қалғандары "jaeiextostgpsacgreamqwfkadpmqzv" болып жазылған. Бұл кейіннен "Smithy Code Jackie Fisher who are you Dreadnought" деп оқылды, бұл судья Смит құрметтейтін британдық адмиралға сілтеме. 2007 жылы жазушы Джек Данн Браунға, Random House және Sony Pictures компанияларына қарсы авторлық құқық бұзушылыққа қатысты сот ісін қозғады. Данн: "Дэн Браун менің кітабымнан маңызды элементтерді алды. Әрине, Opus Dei туралы жазуға және авторлық құқықты қорғауға кез келген адамның құқығы бар, бірақ "Ватикандық жігіттер" және "Да Винчи коды" фильмдерінде Opus Dei басшысы христиан әлеміндегі ең қуатты адам болу үшін реликвия табу үшін жалдамалы адамды жалдайды". 2007 жылы судья Майкл Понсор бұл істі жоққа шығарды, "Соттың қарапайым шешімге қарсы меморандумында талапкердің ұсынған тақырыптық немесе құрылымдық ұқсастыққа негізделген авторлық құқық бұзушылық теориясын мойындаған бұрын-соңды іс болған жоқ, сот та ондай шешім таппады" деді. 2017 жылы Marketwatch хабарлағандай, Данн Браунның баспасы Penguin Random House-қа қарсы сот ісін қозғауға дайындалып жатыр. Үндістанда 30 миллион христиан тұрады (халықтың 3% -ы), Орталық кино сертификаттау кеңесі фильмнің басында және соңында оның көркем шығарма екендігі туралы бас тартулар енгізілген жағдайда фильмге ересектерге арналған рейтинг берді. Ал кейбір католик топтары бұл кітап пен фильмге қызығушылық танытуды католиктер мен католик еместерге христиан шіркеуінің тарихы мен оның Иса Мәсіх туралы не үйрететіні туралы білім беру құралы ретінде пайдалануға тырысты. Сол сияқты, басқа да христиандар фильмді евангелистік қызметте қолдануды көздеді.